I OSK 1012/20

I OSK 1012/20 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2022-12-15
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2020-06-02
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Agnieszka Miernik
Jolanta Rudnicka /przewodniczący/
Monika Nowicka /sprawozdawca/
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Sygn. powiązane
II SA/Łd 732/19 - Wyrok WSA w Łodzi z 2020-01-21
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Uchylono zaskarżony wyrok i przekazano sprawę do ponownego rozpoznania przez Wojewódzki Sąd Administracyjny
Powołane przepisy
Dz.U. 2022 poz 329
art. 141 § 4, art. 106 § 3, art. 134 § 1
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi  - t.j.
Sentencja
Dnia 15 grudnia 2022 r. Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Jolanta Rudnicka Sędziowie Sędzia NSA Monika Nowicka (spr.) Sędzia del. WSA Agnieszka Miernik po rozpoznaniu w dniu 15 grudnia 2022 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej A.G. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z dnia 21 stycznia 2020 r., sygn. akt II SA/Łd 732/19 w sprawie ze skargi A. G. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Łodzi z dnia 27 czerwca 2019 r. nr [...] w przedmiocie uznania za nienależnie pobrane i zwrot świadczeń rodzinnych 1. uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Łodzi do ponownego rozpoznania; 2. odstępuje od zasądzenia od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Łodzi na rzecz A.G. zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego w całości.
Uzasadnienie
Wyrokiem z dnia 21 stycznia 2020 r. (sygn. akt II SA/Łd 732/19), Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi oddalił skargę A. G.na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Łodzi z dnia 27 czerwca 2019 r. nr [...] w przedmiocie uznania za nienależnie pobrane i zwrot świadczeń rodzinnych.
W motywach wyroku Sąd Wojewódzki podał, że decyzją z dnia 15 maja 2019 r. nr: [...], Prezydent Miasta [...] orzekł o:
1. uznaniu za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne, takie jak:
-) dodatek do zasiłku rodzinnego z tytułu opieki nad dzieckiem w okresie korzystania z urlopu wychowawczego na dziecko M. G. za okres od 23.02.2019 r. do 28.02.2019 r. w kwocie 85,80 zł
-) zasiłek rodzinny na dziecko M.G. w kwocie 95,00 zł. za okres od 01.04.2019 r. do 30.04.2019 r.
-) dodatek do zasiłku rodzinnego z tytułu samotnego wychowywania dziecka na dziecko M. G. za okres od 01.04.2019r. do 30.04.2019r. w kwocie 193,00 zł;
2) zwrocie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, takich jak:
-) dodatek do zasiłku rodzinnego z tytułu opieki nad dzieckiem w okresie korzystania z urlopu wychowawczego na dziecko M.G. za okres od 23.02.2019 r. do 28.02.2019 r. w kwocie 85,80 zł. wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie naliczonymi do dnia wydania przez organ I instancji decyzji w kwocie 1,25 zł.
-) zasiłek rodzinny na dziecko M. G. za okres od 01.04.2019 r. do 30.04.2019 r. w kwocie 95,00zł. wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie naliczonymi do dnia wydania przez organ I instancji decyzji w kwocie 0,27 zł.
-) dodatek do zasiłku rodzinnego z tytułu samotnego wychowywania dziecka na dziecko M. G. za okres od 01.04.2019 r. do 30.04.2019 r. w kwocie 193,00 zł. wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie naliczonymi do dnia wydania przez organ I instancji decyzji w kwocie 0,56 zł.
W decyzji tej zatem organ ostatecznie stwierdził, że kwota nienależnie pobranych świadczeń wynosi 373,80 zł. wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie naliczonymi do dnia wydania przez organ I instancji decyzji w kwocie 2,08 zł., co łącznie stanowi kwotę 375,88 zł.
Odwołanie od powyższej decyzji złożyła A. G. na skutek jego rozpoznania Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Łodzi, decyzją z dnia 27 czerwca 2019 r. nr [...], wydaną w oparciu o art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. i art. 30 w związku z art. 5 ust 4b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jednolity Dz. U. z 2018 r. poz. 2220 ze zm., dalej: "u.ś.r."), utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji.
W uzasadnieniu decyzji organ odwoławczy wyjaśnił, że wnioskiem z dnia 22 sierpnia 2018 r. A. G. wystąpiła o ustalenie prawa do świadczeń rodzinnych na dziecko – M. G. na okres zasiłkowy 2018/2019. Decyzją z dnia 26 września 2018 r., Prezydent Miasta [...] przyznał A. G. prawo do wnioskowanych świadczeń. Następnie w dniu 22 lutego 2019 r. A. G. złożyła w urzędzie oświadczenie, w którym poinformowała, iż z dniem 22 lutego 2019 r. zakończyła urlop wychowawczy. Następnie też w dniu 1 kwietnia 2019 r. do organu I instancji wpłynęło zaświadczenie z Uniwersyteckiego Szpitala Klinicznego im. [...] w [...] - [...] w [...] z dnia 25 marca 2019r., z którego treści wynikało, iż A. G. przebywała na urlopie wychowawczym na dziecko M.G. w okresie od dnia 30.09.2017r. do 22.02.2019 r.
Z kolei w dniu 19 kwietnia 2019 r. do Centrum Świadczeń Socjalnych w [...] wpłynęło zaświadczenie o wysokości dochodu z tytułu podjęcia zatrudnienia przez A.G. na Uniwersytecie [...] od dnia 26.02.2019 r. a z którego to dokumentu wynikało, iż wynagrodzenie netto za miesiąc marzec 2019 r. (tj. miesiąc następujący po miesiącu, w którym nastąpiło uzyskanie dochodu) wynosiło 2633,60 zł. W związku z tym zatem, że A.G. przebywała na urlopie wychowawczym do dnia 22.02.2019 r., dodatek do zasiłku rodzinnego z tytułu opieki nad dzieckiem w okresie korzystania z urlopu wychowawczego na dziecko M. G. nie przysługiwał stronie od dnia 23.02.2019 r. Na tej podstawie Prezydent Miasta [...], decyzją z dnia 15 kwietnia 2019 r., zmienił własną decyzję z dnia 26 września 2018 r. w części dotyczącej dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu opieki nad dzieckiem w okresie korzystania z urlopu wychowawczego na dziecko M. G. w ten sposób, że orzekł o odmowie przyznania stronie prawa do dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu opieki nad dzieckiem w okresie korzystania z urlopu wychowawczego na okres od dnia 01.03.2019 r. Zdaniem organu bowiem, orzekając na podstawie dokumentów dostarczonych przez A. G. należało uwzględnić utratę dochodów za 2017r. z tytułu utraty zatrudnienia przez stronę w wysokości 29744,44 zł. Podjęcie przez A.G. zatrudnienia na Uniwersytecie [...] od dnia 26.02.2019 r. dało z kolei podstawę do zastosowania instytucji dochodu uzyskanego (doliczono dochód netto za miesiąc marzec 2019 r. w wysokości 2633,60 zł) - zgodnie z treścią art. 5 ust 4b u.ś.r. Mając powyższe na względzie, Prezydent Miasta [...], dokonał ponownego przeliczenia dochodu rodziny w ten sposób, że ustalił: dochód osiągnięty przez rodzinę A.G. w 2017r. wyniósł 31253,50 zł (w tym dochód opodatkowany na zasadach określonych w art. 27, art. 30b, art. 30c, art. 30e i art. 30f ustawy z dnia 26 lipca 1991r. o podatku dochodowym od osób fizycznych w wysokości 29744,44 zł + dochód z działalności podlegającej opodatkowaniu na podstawie przepisów o zryczałtowanym podatku dochodowym od niektórych przychodów osiąganych przez osoby fizyczne w wysokości 1509,06 zł); dochód utracony przez A. G. za 2017r. wyniósł 29744,44 zł; dochód uzyskany przez A.G. w roku 2019 w miesiącu marcu wyniósł 2633,60 zł; miesięczny dochód rodziny po uwzględnieniu dochodu utraconego i uzyskanego wyniósł 2759,36 zł (1509,06 zł : 12 miesięcy + 2633,60 zł.); liczba osób w rodzinie 2; miesięczny dochód w przeliczeniu na osobę w rodzinie wyniósł 1379,67 zł i przekroczył próg dochodowy 674,00 zł.
Z tej przyczyny Kolegium podkreśliło, że kryterium dochodowe uprawniające do świadczeń rodzinnych wynosiło 674,00 zł na osobę w rodzinie czyli 1.348,00 zł. dla 2 osobowej rodziny. Miesięczny dochód na osobę w rodzinie A.G. w roku 2017r. wynosił 1379,67 zł, a łączny miesięczny dochód całej rodziny - 2759,34 zł (1379,67 zł. x 2 osoby), zatem kryterium dochodowe rodziny zostało w tym przypadku przekroczone o 1.411,34 zł (2759,34 zł -1348,00 zł). W rezultacie skoro kwota świadczeń rodzinnych przysługująca rodzinie A.G. w okresie zasiłkowym 2018/2019 była niższa od kwoty, o którą został przekroczony dochód, to nie została w tym przypadku spełniona przesłanka z art. 5 ust 3 a u.ś.r. Zgodnie zaś z treścią art. 24 ust. 7 w/w ustawy, w przypadku gdy uzyskanie dochodu powoduje utratę prawa do świadczeń rodzinnych lub obniżenie ich wysokości, świadczenia nie przysługują lub przysługują w niższej wysokości od miesiąca następującego po pierwszym miesiącu od miesiąca, w którym dochód został osiągnięty.
Ostatecznie więc organ stwierdził, że zasiłek rodzinny na dziecko M. G. nie przysługiwało wnioskodawczyni od dnia 01.04.2019 r. Zgodnie bowiem z art. 8 u.ś.r., określone w ustawie dodatki do zasiłku rodzinnego przysługują w przypadku ustalenia uprawnień do zasiłku rodzinnego, a zatem brak uprawnień do zasiłku rodzinnego powodował brak prawa do dodatków do tego zasiłku. W związku zatem z brakiem prawa do zasiłku rodzinnego od dnia 01.04.2019 r. na dziecko M. G., dodatek do zasiłku rodzinnego z tytułu samotnego wychowywania dziecka od dnia 01.04.2019 r. stronie nie przysługiwał. Kolegium zgodziło się przy tym ze stanowiskiem organu I instancji, że w związku z podjęciem zatrudnienia przez A.G. od dnia 26.02.2019 r. w analizowanej sytuacji zaistniał dochód uzyskany na podstawie art. 5 ust. 4b w związku z art. 3 pkt 24 lit c u.ś.r. oraz, iż decyzja, wydana w trybie art. 32 ust 1 w/w ustawy, może wywierać skutki wyłącznie na przyszłość. W przedmiotowej jednak sprawie - gdy w części upłynął już okres na jaki świadczenie zostało przyznane, a decyzja w tej części wygasła (od 01.11.2018 r. do 30.04.2019 r.), brak było podstaw do uchylenia lub zmiany decyzji przyznającej świadczenie w trybie art. 32 ust 1 u.ś.r. z mocą wsteczną tj. od 01.04.2019 r. W takim wypadku zastosowanie znalazła zatem tylko instytucja zwrotu nienależnie pobranego świadczenia za okres od 01.04.2019 r. do 30.04.2019 r. Na tej więc podstawie Prezydent Miasta [...], decyzją z dnia 29 kwietnia 2019 r., uchylił od dnia 1 maja 2019 r. (tj. od dnia zaprzestania wypłaty) decyzję z dnia 26 września 2018 r. (zmienioną decyzją Prezydenta Miasta [...]z dnia 15 kwietnia 2019 r.).
Ponadto organ odwoławczy stwierdził również, iż w związku z nowym brzmieniem art. 30 ust. 3 i 5, nadanym ustawą z dnia 24.07.2015 r. o zmianie ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, ustawy o emeryturach i rentach z funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz ustawy o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2015 r. poz. 1302), zasadnym było wydanie jednej decyzji orzekającej o uznaniu i zwrocie nienależnie pobranych świadczeń. Poza tym podkreślił też w tym miejscu, że we wniosku o ustalenie prawa do świadczeń rodzinnych oraz w decyzji Prezydenta Miasta [...], przyznającej świadczenia rodzinne, A.G. była pouczona o obowiązku niezwłocznego poinformowania organu wypłacającego świadczenia rodzinne o wszelkich zmianach, mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych. Wobec tego Kolegium uznało, że w okresie od dnia 23.02.2019 r. do 28.02.2019 r. oraz w okresie od dnia 01.04.2019 r. do 30.04.2019 r. świadczenia rodzinne na dziecko M.G. stronie nie przysługiwały.
Na wyżej przedstawioną decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Łodzi z dnia 27 czerwca 2019 r. A. G. wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi, w której zarzuciła organowi naruszenie: art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. oraz art. 6, art. 15, art.130 i art. 138 § 1 w zw. z art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a.
W uzasadnieniu skargi skarżąca m. in. podnosiła, że Kolegium nie odniosło się do przedstawionych przez nią w odwołaniu zarzutów i argumentacji. Organ odwoławczy zignorował zaś wskazane przez nią naruszenie prawa materialnego, poprzez wydanie decyzji z powołaniem się na podstawę prawną z art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych w sytuacji nie wystąpienia określonych w tym przepisie przesłanek a także pominął fakt, że decyzja organu I instancji uchybiała przepisom proceduralnym. Przedmiotem odwołania było bowiem zaś m. in.: nieprawidłowe pouczenie strony o okolicznościach powodujących utratę prawa do świadczenia, pouczenie skarżącej przez pracownika organu l instancji, co do którego strona się zastosowała i wywarło to negatywne dla niej skutki, opieszałość w prowadzeniu postępowania pomimo posiadania przez organ informacji o zmianie sytuacji zawodowej i finansowej skarżącej oraz przypisywanie skarżącej nienależnie pobrania świadczenia, podczas gdy w przedmiotowej sprawie to organ dokonał nienależnej wypłaty tego świadczenia pomimo dopełnienia przez stronę obowiązków informacyjnych, związanych ze zmianą sytuacji zawodowej i finansowej. W takim stanie rzeczy – jak twierdziła skarżąca -- nie można było przypisać jej winy czy złej woli w przyjęciu świadczenia. Miała ona bowiem wszelkie podstawy by sądzić, iż świadczenie za okres 23.02-28.02.2019 (dodatek z tytułu opieki nad dzieckiem w okresie urlopu wychowawczego) oraz za miesiąc kwiecień 2019 (zasiłek rodzinny oraz dodatek z tytułu samotnego wychowywania dziecka) było jeszcze jej należne skoro w przypadku dodatku z tytułu opieki nad dzieckiem w okresie urlopu wychowawczego wypłata świadczenia za miesiąc luty 2019 miała miejsce w dniu 13.02.2019 r., a w tej dacie (w dniu pobrania świadczenia) skarżąca korzystała z urlopu wychowawczego i na ten dzień nie miała wiedzy, że urlop wychowawczy za porozumieniem stron (dot. ówczesnego pracodawcy) zostanie skrócony, a jeśli miałoby to nastąpić, to z jaką datą. W związku z tym wypłacone w dniu 13.02.2019 r. świadczenie zostało spożytkowane przez stronę w dobrej wierze zgodnie z jego przeznaczeniem. W związku z tym skarżąca akcentowała, że istotne w tym przypadku było to, czy na dzień pobrania świadczenia, a właściwie przed jego pobraniem, wiedziała ona o okolicznościach mających wpływ na wypłatę świadczenia i czy z pełną świadomością zataiła te informacje przed organem. Takich ustaleń w przedmiotowej sprawie nie poczynił jednak ani organ l instancji, ani organ odwoławczy. Strona sama dobrowolnie, pomimo błędnego pouczenia, poinformowała o zakończeniu urlopu wychowawczego 22.02.2019 r. a mimo to, w przypadku zasiłku rodzinnego oraz dodatku z tytułu samotnego wychowywania dziecka, wypłata świadczenia nastąpiła 12.04.2019 r. Pomimo więc posiadania przez organ l instancji danych, wskazujących na przesłanki uzasadniające wstrzymanie wypłaty świadczeń, ich wypłata nie została wstrzymana, w odróżnieniu od prowadzonej równolegle sprawy z zakresu świadczeń rodzinnych dotyczącej zasiłku z tytułu opieki nad dzieckiem w okresie urlopu wychowawczego (po poinformowaniu o zakończeniu tego urlopu, bez decyzji, przez czynność faktyczną jaką było wstrzymanie wypłaty do czasu wydania decyzji uchylającej decyzję przyznającą świadczenie za ten okres - decyzja z dnia 15.04.2019 r.). W tej sytuacji – jak podkreślała skarżąca - nie mogła być zatem świadoma, że organ wypłacił świadczenie bez podstawy prawnej, a następnie również bez podstawy prawnej będzie żądać jego zwrotu obarczając jednocześnie ją konsekwencjami finansowymi swojego błędu przez naliczenie odsetek za opóźnienie.
W rezultacie strona twierdziła, że doszło do naruszenia art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r., gdyż organy nie mogły rozpoznawać sprawy w przedmiocie zwrotu świadczenia nienależnie pobranego bez ustalenia złej lub dobrej wiary po stronie świadczeniobiorcy. Tymczasem organ wypłacił świadczenie nienależne, jednak wobec zachowania strony, której w żaden sposób nie można było przypisać: winy, świadomości czy celowości działania w celu uzyskania świadczenia nienależnego. Nie było to zatem świadczenie nienależnie pobrane i jako takie nie podlegało zwrotowi na podstawie wskazanej w decyzji podstawie prawnej.
Odpowiadając na skargę, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Łodzi wnosiło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.
Oddalając skargę – na zasadzie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (dalej: "p.p.s.a.)" - Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi uznał, że nie była ona zasadna.
Na wstępie Sąd przytoczył treść art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r., stwierdzając, że unormowanie to ma zastosowanie, gdy świadczenia rodzinne zostały prawidłowo przyznane i w trakcie ich pobierania zajdą okoliczności uzasadniające zawieszenie bądź wstrzymanie ich wypłaty, ewentualnie ustanie prawa do ich pobierania i o tych okolicznościach świadczeniobiorca nie powiadomi organu, pomimo pouczenia w tym zakresie. Wspomniany wyżej przepis wymienia zaś dwa warunki, których zaistnienie powoduje, że mamy do czynienia z nienależnie pobranym świadczeniem. Pierwszy warunek to istnienie okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych albo uzyskanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub części, drugi to pouczenie osoby pobierającej świadczenia o braku prawa do ich pobierania.
W związku z tym, Sąd Wojewódzki przytoczył treść przepisów, normujących warunki przyznania zasiłków rodzinnych i dodatków do nich, uznając w konkluzji, że (cyt.): "Mając na uwadze ustalony stan faktyczny sprawy należy zgodzić się z organami, że w niniejszej sprawie zaistniał pierwszy warunek określony w art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. Skarżąca z dniem 26 lutego 2019 r. podjęła bowiem zatrudnienie i z tego tytułu uzyskała dochód, którego uwzględnienie w ponownym przeliczeniu dochodu na osobę w rodzinie spowodowało przekroczenie progu dochodowego wynoszącego 674,00 zł."
Odnosząc się natomiast do drugiego z w/w warunków, Sąd Wojewódzki zauważył, że skarżąca została wcześniej pouczona o obowiązku powiadomienia organu wypłacającego świadczenia o wystąpieniu zmian mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych, gdyż należało przyjąć, iż złożenie podpisu pod pouczeniem i oświadczeniem stanowiło dowód na zrozumienie i przyjęcie do wiadomości podpisanej treści. Stosowne natomiast pouczenie zawarte zostało zarówno we wniosku o przyznanie świadczenia, jak i w treści decyzji organu I instancji z dnia 26 września 2018 r.
Uzasadniając powyższy pogląd, Sąd Wojewódzki powołał się na orzecznictwo sądów administracyjnych uznające, iż skuteczne pouczenie, o którym mowa w art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. to takie pouczenie, które było sformułowane i przedstawione konkretnemu adresatowi w taki sposób, że - zgodnie z zasadami racjonalności i doświadczenia życiowego - można przyjąć, iż ów adresat miał świadomość pobierania nienależnego świadczenia. W konsekwencji zatem, Sąd stwierdził, że ocena świadomego działania świadczeniobiorcy wymaga ustalenia, czy były mu znane odpowiednie przepisy prawa, to jest czy był skutecznie powiadomiony o okolicznościach, których zaistnienie miało wpływ na istnienie uprawnienia, przy czym owa skuteczność oznacza formę pisemną, z użyciem języka zrozumiałego dla świadczeniobiorcy, z równoczesnym wskazaniem grożących stronie sankcji za wprowadzenie organu w błąd.
Odnosząc zaś powyższe do stanu rozpoznawanej sprawy, Sąd Wojewódzki podał, iż (cyt.): "Analizując treść skierowanych do skarżącej pouczeń, Sąd stwierdził, że skarżąca została w jasny i skonkretyzowany sposób pouczona o ciążącym na niej, jako świadczeniobiorcy, obowiązku poinformowania organu o każdej zmianie sytuacji mającej wpływ na prawo do tych świadczeń, w tym w szczególności o osiągnięciu dochodu powodującego przekroczenie kryterium dochodowego.
Zaznaczyć w tym miejscu trzeba, że skarżąca ukończyła studia wyższe, z wykształcenia jest magistrem administracji, pracuje z przerwami od 2011 r. jako specjalista do spraw zamówień publicznych - obecnie na Uniwersytecie [...]. Ponadto, skarżąca na rozprawie w dniu 21 stycznia 2020 r. oświadczyła, że zapoznała się z pouczeniami zawartymi w drukach decyzji o przyznaniu świadczeń oraz druku wniosku o przyznanie świadczenia, zrozumiała je i zastosowała się do nich, albowiem powiadomiła organ o tym, że zakończyła urlop wychowawczy z dniem 22 lutego 2019 r. i poprzednie zatrudnienie. Rozpoczęła pracę na Uniwersytecie [...] 26 lutego 2019 r. i od tego czasu otrzymała wynagrodzenie za dwa dni lutego, za miesiąc marzec i następne miesiące 2019 r. Zgromadzony w sprawie materiał dowodowy bezspornie wskazuje natomiast, że skarżąca nie poinformowała organu o okoliczności uzyskania dochodu z tytułu zatrudnienia i to mimo pouczenia w tym zakresie.
W opinii skarżącej nie była ona świadoma tego, czy wypłacone jej po dniu 22 lutego 2019 r. świadczenia są nienależne, gdyż nie wiedziała czy przekroczyła kryterium dochodowe, albowiem tego nie wyliczała."
Ostatecznie, Sąd Wojewódzki podsumował, że (cyt.): "wyjaśnienia skarżącej nie potwierdzają (...) stanowiska, iż w sprawie nie doszło do nienależnego pobrania świadczeń. Nie ulega bowiem wątpliwości, że w przedmiotowej sprawie spełnione zostały przesłanki z art. 30 ust. 1 i ust. 2 pkt 1 ustawy, bowiem świadczenia rodzinne zostały wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, a skarżąca, jak zresztą sama przyznała, była pouczona o braku prawa do ich pobierania. Ponadto ustalenie, czy skarżąca przekroczyła kryterium dochodowe nie wymagało skomplikowanego matematycznego wyliczenia, a wynikało wprost z wysokości uzyskanego przez skarżącą wynagrodzenia w nowym miejscu pracy.
Powoływana przez skarżącą okoliczność, skądinąd nie poparta żadnymi dowodami, błędnego poinformowania przez pracownika organu o konieczności oczekiwania na wezwanie organu do złożenia dokumentów o zatrudnieniu, stanowi okoliczność prawnie irrelewantną z punktu widzenia przesłanek z art. 25 ust. 2 pkt 1 ustawy, a przede wszystkim wobec oświadczenia skarżącej o zapoznaniu się z pouczeniami zawartymi w formularzu wniosku oraz w decyzji przyznającej świadczenie".
W skardze kasacyjnej, zaskarżając powyższy wyrok w całości, A. G., zarzuciła Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Łodzi naruszenie:
1. (na podstawie art. 174 pkt 2 p.p.s.a.) przepisów postępowania, takich jak:
a) art. 145 § 1 pkt 2 oraz art. 151 p.p.s.a w zw. z art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a. - polegające na oddaleniu skargi i nie stwierdzeniu przez Sąd I instancji nieważności decyzji w sytuacji, gdy zachodzą przyczyny określone w art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a., tj. decyzja wydana została bez podstawy prawnej oraz z rażącym naruszeniem prawa,
b) art. 145 §1 pkt 1 lit. b) p.p.s.a. oraz art. 151 p.p.s.a. w zw. z treścią art 145 § 1 pkt 4 k.p.a., art. 61 § 1 i § 4 k.p.a. oraz art. 32 ust. 1, art. 32 ust. 2 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tj. Dz. U. 2018 r. poz. 2220 ze zm. dalej: u.ś.r.) - poprzez oddalenie skargi w sytuacji gdy odmienne rozstrzygnięcie polegające na uchyleniu zaskarżonej decyzji było uzasadnione ze względu na naruszenie przez organ administracji publicznej prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego ze względu na okoliczność, iż skarżona decyzja wydana została w postępowaniu, o którego wszczęciu z urzędu organ nie zawiadomił skarżącej, w skutek czego naruszone zostały ogólne zasady postępowania administracyjnego, w tym m.in. zasada czynnego udziału strony na każdym etapie postępowania oraz zasada praworządności, a strona pozbawiona została możliwości wniesienia ponaglenia na przewlekłość postępowania zgodnie z art. 37 k.p.a. co stanowi przesłankę wznowienia postępowania zgodnie z przepisami k.p.a.,
c) art. 145 § 1 pkt 1 lit a) i c ) oraz art. 151 p.p.s.a. w zw. z art. 134 § 1 p.p.s.a oraz art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. - polegające na:
- braku rzeczywistego rozpoznania zarzutów proceduralnych podnoszonych przez skarżącą, w szczególności zarzutu naruszenia przez SKO zasad postępowania administracyjnego, w tym w szczególności zasady dwuinstancyjności postępowania poprzez nieustosunkowanie się do postawionych w odwołaniu zarzutów przeprowadzenia przez organ postępowania z naruszeniem zasad szybkości i prostoty postępowania, udzielania informacji, wysłuchania stron zapewnienia stronom czynnego udziału w każdym stadium postępowania,
- rozstrzygnięciu w granicach danej sprawy w bardzo wąskim zakresie, podczas gdy przepis art. 134 § 1 p.p.s.a stanowi, że Sąd rozstrzyga nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną; konsekwencją czego jest niewłaściwe ustalenie przez Sąd I instancji stanu sprawy oraz niedostrzeżenie błędów proceduralnych popełnionych w postępowaniu administracyjnym, a mających istotny wpływ na wynik sprawy i wydanie przez SKO zaskarżonej decyzji, co do której występuje przesłanka z art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a.,
d) art. 141 § 4 oraz art. 151 p.p.s.a. w zw. z art. 30 ust. 2 pkt 1 oraz art. 3 pkt 24) u.ś.r. - polegające na niedostatecznym wyjaśnieniu podstawy prawnej rozstrzygnięcia, poprzez powtórzenie w uzasadnieniu wyroku argumentów skarżonego organu bez wykazania błędów w argumentacji skarżącej, która kontrargumentację sformułowała już w odwołaniu od decyzji, uzupełniając ją w złożonej skardze na decyzję, co miało istotny wpływ na rozstrzygnięcie;
2. (na postawie art. 174 pkt 1 p.p.s.a.) prawa materialnego, w postaci:
a) art. 30 ust. 1 i ust. 2 pkt 1, ust. 2b u.ś.r. - poprzez błędną ich wykładnię i zastosowanie do stanu faktycznego, w którym - z uwagi na daty wypłaty świadczeń - nie wystąpiły łącznie obie przesłanki uznania "świadczeń nienależnych" za "świadczenia nienależnie pobrane", tj. świadczenia zostały wypłacone:
1. przed wystąpieniem okoliczności polegających na uzyskaniu dochodu (dodatek z tytułu korzystania z urlopu wychowawczego) oraz
2. pomimo wystąpienia okoliczności powodujących ustanie prawa do świadczeń, jednak w dacie po zastosowaniu się przez skarżącą do treści pouczeń w zakresie obowiązku informowania o zmianie sytuacji dochodowej mającej wpływ na prawo do świadczeń;
b) art. 3 pkt 24 lit. a u.ś.r. w zw. z art. 25 ust. 1 oraz art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. - poprzez jego niezastosowanie co miało istotny wpływ na rozstrzygnięcie z uwagi na fakt, że zgodnie z ww. przepisem ilekroć w ustawie jest mowa o uzyskaniu dochodu - oznacza to uzyskanie dochodu spowodowane zakończeniem urlopu wychowawczego, o czym skarżąca poinformowała organ prowadzący postępowanie w sprawie świadczeń rodzinnych niezwłocznie tj. 22. lutego 2019 r., wypełniając tym samym obowiązek wynikający z udzielonego stronie pouczenia o konieczności poinformowania o wystąpieniu zmian mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych.
Wskazując na powyższe podstawy kasacyjne, skarżąca wnosiła o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Łodzi do ponownego rozpoznania wraz z zasądzeniem zwrotu kosztów postępowania według norm przepisanych.
Ponadto wnosiła również o rozpoznanie skargi kasacyjnej na rozprawie.
Odpowiedź na skargę kasacyjną nie została wniesiona, natomiast w piśmie z dnia 7 lipca 2022 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Łodzi wyraziło zgodę na rozpoznanie skargi kasacyjnej na posiedzeniu niejawnym. Oświadczyło też, iż posiada możliwości techniczne do uczestniczenia w rozprawie zdalnej.
Zarządzeniem Przewodniczącego Wydziału I Izby Ogólnoadministracyjnej - wydanym w dniu 3 października 2022 r. na podstawie art. 15 zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz.U. z 2021 r. poz. 2095 ze zm.) – skarga kasacyjna została skierowana do rozpoznania na posiedzeniu niejawnym.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Stosownie do art. 183 § 1 p.p.s.a. (Dz. U. z 2022 r. poz. 329), Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc z urzędu pod uwagę tylko okoliczności uzasadniające nieważność postępowania, a które to okoliczności w tym przypadku nie zachodziły. Tak więc, postępowanie kasacyjne w niniejszej sprawie polegało wyłącznie na badaniu zasadności zarzutów, przytoczonych w skardze kasacyjnej.
Zarzuty te zostały oparte na obu podstawach kasacyjnych, określonych w art. 174 pkt 1 i 2 p.p.s.a. i w zakresie zarzutów procesowych, takich jak: art. 141 § 4 p.p.s.a., art. 106 § 3 p.p.s.a. (przywołany w uzasadnieniu skargi) oraz art. 134 § 1 p.p.s.a. okazały się uzasadnione.
Przedmiotowa sprawa, jak wyjaśniono to na wstępie, dotyczyła decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Łodzi z dnia 27 czerwca 2019 r. utrzymującej w mocy decyzję Prezydenta Miasta [...] z dnia 15 maja 2019 r. orzekającą o uznaniu za nienależnie pobrane w 2019 r. przez A.G. świadczenia rodzinne na rzecz syna M.G. i nakazującą ich zwrot wraz z ustawowymi odsetkami, łącznie w kwocie 375,88 zł. Rozpoznając zaś skargę na w/w decyzję, wniesioną przez A.G., Sąd Wojewódzki podał w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku treść obu decyzji oraz uzasadnienie decyzji Kolegium, przytoczył również treść regulacji materialnoprawnych odnoszących się do warunków nabycia prawa do zasiłku rodzinnego i związanych z nim dodatków oraz omówił unormowanie dotyczące instytucji świadczenia nienależnie pobranego (art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r.). Słusznie jednak zauważa autor skargi kasacyjnej, że Sąd I instancji praktycznie nie odniósł się do większości zarzutów, podniesionych przez stronę skarżącą w skardze, jak również nie ocenił – jak wymagał tego przepis art. 134 § 1 p.p.s.a. – zaskarżonej decyzji w jej całokształcie (ponad zarzuty podniesione w skardze) a co nie można wykluczyć mogło mieć wpływ na wynik sprawy.
Z tym stanowiskiem zgadza się skład orzekający w niniejszej sprawie.
Ocena prawna, zawarta w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku sprowadzała się bowiem praktycznie do stwierdzenia, że (cyt.): "Mając na uwadze ustalony stan faktyczny sprawy należy zgodzić się z organami, że w niniejszej sprawie zaistniał pierwszy warunek określony w art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. Skarżąca z dniem 26 lutego 2019 r. podjęła bowiem zatrudnienie i z tego tytułu uzyskała dochód, którego uwzględnienie w ponownym przeliczeniu dochodu na osobę w rodzinie spowodowało przekroczenie progu dochodowego wynoszącego 674,00 zł."
Tymczasem w skardze skarżąca zarzucała m. in., że Kolegium nie odniosło się do jej zarzutów zawartych w odwołaniu oraz, że wypłacono jej świadczenia (uznane potem za nienależnie pobrane) w sytuacji, gdy organ miał już świadomość, iż świadczenia te nie powinny być jej wypłacane (i pomimo tego obciążono ją obecnie obowiązkiem uiszczenia odsetek). W związku zatem z tym ostatnim zarzutem, zwracanie w skardze kasacyjnej uwagi na fakt, że Sąd Wojewódzki nie ocenił zaskarżonej decyzji przez pryzmat braku powiadomienia skarżącej o wszczęciu przedmiotowego postępowania oraz uniemożliwienia jej wzięcia w nim aktywnego udziału, miało swoje znaczenie a zatem powinno zostać wyjaśnione przez Sąd z urzędu.
Istotne w tej sprawie było również to, że dokonując wykładni art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r., Sąd Wojewódzki podkreślił, iż przepis ten wymienia dwa warunki, których zaistnienie powoduje, że mamy do czynienia z nienależnie pobranym świadczeniem. Pierwszy warunek to istnienie okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych albo uzyskanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub części, drugi - to pouczenie osoby pobierającej świadczenia o braku prawa do ich pobierania. Odnosząc się zaś do kwestii owego pouczenia, Sąd I instancji, akcentując istnienie wymogu by w danym, konkretnym przypadku strona działała w sposób w pełni świadomy, swoje ustalenia w tym zakresie odnosił m. In. do treści pozyskanych od skarżącej podczas rozprawy sądowej. Sąd Wojewódzki twierdził wprawdzie w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku, że pewne informacje strona podała na rozprawie sądowej w formie "oświadczenia", ale analizując zakres tych informacji i obszerność wypowiedzi skarżącej trudno uznać, że wypowiedź ta stanowiła jedynie owo "oświadczenie". W protokole rozprawy sądowej, która miała miejsce w dniu 21 stycznia 2020 r. znajduje się bowiem zapis następującej treści: " Skarżąca popiera skargę, oświadcza, że ukończyła studia wyższe, z wykształcenia jest magistrem administracji, pracuje z przerwami od 2011 r. jako specjalista do spraw zamówień publicznych – obecnie na Uniwersytecie [...]. Oświadcza, że zapoznała się z pouczeniami zawartymi w drukach decyzji o przyznaniu świadczeń oraz druku wniosku o przyznanie świadczenia, zrozumiała je i zastosowała się do nich, albowiem powiadomiła organ o tym, że zakończyła urlop wychowawczy z dniem 22 lutego 2019 r. i poprzednie zatrudnienie. Rozpoczęła pracę na Uniwersytecie [...] 26 lutego 2019 r. i od tego czasu otrzymała wynagrodzenie za dwa dni lutego, za miesiąc marzec i następne miesiące 2019 r. Skarżąca oświadcza, że czekała na wezwanie organu do złożenia dokumentów o zatrudnieniu, gdyż tak jej powiedziała urzędniczka. Organ od marca 2019 r. wiedział jaki otrzymuje wynagrodzenie i pomimo tego wypłacił jej świadczenia. Nie była świadoma tego czy wypłacone jej po dniu 22 lutego 2019 r. świadczenia są nienależne, gdyż nie wiedziała czy przekroczyła kryterium dochodowe, albowiem tego nie wyliczała.".
Jak z powyższej zatem wypowiedzi wynika nie można było jej uznać za jedynie "oświadczenie" strony ( czyli jej stanowisko w sprawie lub przekonanie o czymś)., gdyż w istocie rzeczy stanowiła ona dowód z przesłuchania strony i to bez stosownego pouczenia. Po myśli zaś art. 106 § 3 p.p.s.a., jak słusznie zauważa autor skargi kasacyjnej, dowód taki nie mógł być traktowany w postępowaniu sądowoadministracyjnym jako uzupełniający dowód z dokumentu. W rezultacie więc informacje, w ten sposób uzyskane od skarżącej, nie mogły stanowić podstawy rozstrzygnięcia, a tym samym znaczna część argumentacji, zawartej w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku, nie mogła być uznana za motywy, które wyjaśniały podstawę rozstrzygnięcia. Z tych więc powodów należało uznać, że w rozpoznawanej sprawie nie została w pełni wyjaśniona podstawa prawa zaskarżonego wyroku, o której mowa w art. 141 § 4 p.p.s.a. Zgodnie zaś z treścią tego przepisu, uzasadnienie wyroku powinno zawierać zwięzłe przedstawienie stanu sprawy, zarzutów podniesionych w skardze, stanowisk pozostałych stron, podstawę prawną rozstrzygnięcia oraz jej wyjaśnienie (...).
Powyższa okoliczność skutkuje zatem – jak wyżej wspomniano – uznaniem części zarzutów za usprawiedliwione. Ocena zaś pozostałej części zarzutów kasacyjnych musi być w tych warunkach uznana za co najmniej przedwczesną.
Przy ponownym więc rozpoznaniu sprawy, Sąd Wojewódzki powinien ponownie dokładnie ocenić zaskarżoną decyzję, odnosząc się w tym zakresie zwłaszcza do wszystkich zarzutów skargi. W przypadku zaś, gdyby Sąd uznał, iż materiał dowodowy zgromadzony w postępowaniu administracyjnym nie był wystarczający do wydania orzeczenia, to oczywiście będzie uprawniony do przeprowadzenia dodatkowych dowodów uzupełniających, ale przewidzianych procedurą sądowoadministracyjną.
Z tych powodów Naczelny Sąd Administracyjny - z mocy art. 185 § 1 p.p.s.a. – orzekł jak w sentencji.
Rozstrzygnięcie o kosztach postępowania oparto na art. 207 § 2 p.p.s.a. z uwagi, iż uwzględnienie skargi kasacyjnej nastąpiło w tym przypadku ze względu na brak formalnej poprawności zaskarżonego wyroku.