I OPS 2/22

II SA/Łd 778/22 - Wyrok WSA w Łodzi
Data orzeczenia
2022-11-23
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2022-09-09
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi
Sędziowie
Agnieszka Grosińska-Grzymkowska /przewodniczący/
Marcin Olejniczak
Sławomir Wojciechowski /sprawozdawca/
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 2022 poz 615
art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tj.
Dz.U. 2022 poz 329
art. 151
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi  - t.j.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Agnieszka Grosińska-Grzymkowska Sędziowie Sędzia WSA Sławomir Wojciechowski (spr.) Asesor WSA Marcin Olejniczak po rozpoznaniu w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w dniu 23 listopada 2022 r. sprawy ze skargi K. O. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Piotrkowie Trybunalskim z dnia 4 lipca 2022 r. nr KO.441.186.2022 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę. dc
Uzasadnienie
Zaskarżoną decyzją z dnia 4 lipca 2022 r., nr: KO.441.186.2022 Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Piotrkowie Trybunalskim, po rozpatrzeniu odwołania K.O., na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz. U. z 2021 r. poz. 735 ze zm.) utrzymało w mocy decyzję Wójta Gminy Gorzkowice z dnia 23 maja 2022 r., nr OPS/000191/SP/05/2022, wydaną na podstawie art. 104, art. 107 § 1 i 3, art. 109 k.p.a. oraz art. 2 pkt 2, art. 3 pkt 11, art. 17, art. 20, art. 24 ust. 1, ust. 4, art. 25 ust. 1, art. 26, art. 30, art. 32 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn. Dz. U. z 2022 r. poz. 615), powoływanej dalej jako: "u.ś.r." odmawiającą K.O. świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad matką K.O1.
Organ I instancji wskazał, że w sprawie zachodzi negatywna przesłanka z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., gdyż̇ osoba wymagającą opieki pozostaje w związku małżeńskim, a małżonek nie legitymuje się̨ orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Ponadto zdaniem organu nie zachodzi bezpośredni związek przyczynowo-skutkowy pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia lub niepodejmowaniem pracy przez stronę̨, a koniecznością̨ sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką, bowiem ostatni raz skarżący był zatrudniony do 17 stycznia 2016 r. Organ wskazał również, że K.O. ma brata, na którym także ciąży obowiązek alimentacyjny względem niepełnosprawnej matki, który może realizować́ przez bezpośrednie sprawowanie opieki lub świadczenie finansowe celem zapewnienia takiej opieki przez inne osoby, natomiast mąż – J.O. ze względu na stan zdrowia, uniemożliwiający sprawowanie opieki nad żoną, może wywiązać́ się̨ z ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego względem żony poprzez zastąpienie świadczeń osobistych pomocą finansową, pozwalającą na pokrycie kosztów opieki świadczonej przez inną osobę̨, ponieważ̇ jego sytuacja materialna na to pozwala.
Od powyższej decyzji K.O. wniósł odwołanie stwierdzając, że jest dla niego bardzo krzywdząca, ponieważ nikt tak się nie zaopiekuje jak syn rodzicami.
Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Piotrkowie Trybunalskim, po rozpoznaniu powyższego odwołania, utrzymało w mocy decyzję organu I instancji.
Kolegium, po przywołaniu treści art. 3 pkt 21, art. 17 ust. 1, ust. 1a, ust. 1b i ust. 5 u.ś.r., wyjaśnił, że bezspornym jest, że K.O1. (ur. [...]) orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności z dnia 27 stycznia 2022 r. znak: WZON.9531.55470.2218.2021 Wojewódzkiego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w Łodzi została zaliczona do znacznego stopnia niepełnosprawności na stałe. W orzeczeniu wskazano, że niepełnosprawność́ istnieje od urodzenia, a ustalony stopień niepełnosprawności datuje się̨ od 27 stycznia 2022 r. Mąż̇ K.O1. - J.O. (ur. [...]) legitymuje się̨ orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności – orzeczenie o stopniu niepełnosprawności z dnia 2 lutego 2022 r. znak: PZ.801.2245.2021 wydane przez Powiatowy Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w Piotrkowie Trybunalskim na stałe. Z orzeczenia wynika, że nie da się ustalić́ od kiedy istniej niepełnosprawność, a ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 17 grudnia 2021 r.
Kolegium stwierdziło, że spełnione są zatem przesłanki pozytywne przyznania świadczenie pielęgnacyjnego, tj.: legitymowanie się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności osoby wymagającej opieki i pozostawania skarżącego i jego matki w grupie osób związanych obowiązkiem alimentacyjnym.
Następnie organ wskazał, że z akt sprawy, w tym wywiadu środowiskowego przeprowadzonego w dniu 8 marca 2022 r. i oświadczeń skarżącego wynika, że K.O. sprawuje opiekę̨ nad niepełnosprawną matką, która 28 lipca 2021 r. przeszła ciężki udar niedokrwienny mózgu, którego wynikiem jest porażenie połowiczne lewostronne (jest osobą lezącą), ma odleżyny lewego pośladka i lewej piety, przeszła zapalenie płuc, zakażenie układu moczowego. Skarżący oświadczył, że gdy matka zachorowała, nie mógł podjąć żadnego zatrudnienia, ponieważ̇ musiał się nią opiekować. Ojciec skarżącego ze względu na stan swojego zdrowia (cierpi na astmę̨, przerost prostaty, ma kłopoty z pamięcią i wiek nie mógł zapewnić opieki. W tym okresie skarżący przeprowadził się do rodziców, gdzie oprócz prowadzenia gospodarstwa domowego sprawuje opiekę nad nimi. K.O. pomaga matce przy toalecie, zmienia pampersy, podaje leki (rano i wieczorem), mierzy ciśnienie, temperaturę ciała i saturację, przygotowuje i podaje posiłki (karmi), zmienia opatrunki na odleżynach, pionizuje matkę (sadza na wózku inwalidzkim), sprząta, pierze. Ponadto realizuje recepty, robi zakupy, w tym czasie tata dba o ćwiczenia umysłowe mamy, tj. czyta gazety, książki. Rehabilitant przyjeżdża do K.O1. trzy razy w tygodniu, ponadto skarżący również wykonuje ćwiczenia z matką. Jeżeli pogoda na to pozwala, wychodzi z matką na spacery. Ponadto skarżący szykuje opał, latem kosi trawę̨, czyści piec. Skarżący ma również̇ brata, który, jak oświadczył, nie interesuje się rodzicami.
Organ wyjaśnił, że z normy art. 17 ust. 1 u.ś.r. wynika, że podstawową przesłanką, jaką musi spełnić́ osoba ubiegająca się̨ świadczenie pielęgnacyjne jest rezygnacja z pracy zarobkowej, spowodowana koniecznością sprawowania permanentnej opieki nad osobą bliską o określonym stopniu niepełnosprawności. Na równi z rezygnacją z zatrudnienia należy traktować́ niepodejmowanie pracy. Świadczenie pielęgnacyjne, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., nie jest przyznawane za samą opiekę nad niepełnosprawnym, gdyż̇ wynika ona z prawnego i moralnego obowiązku dziecka względem rodzica, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania. Nie może być ono traktowane jako zastępcze źródło dochodu. Z kolei w przypadku skarżącego trudno mówić́ o rezygnacji z zatrudnienia lub jego niepodejmowaniu, bowiem ostatni raz był zatrudniony do 17 stycznia 2016 r. Następnie od 29 lutego 2016 r. do 27 lipca 2016 r. był zarejestrowany w Powiatowym Urzędzie Pracy jako bezrobotny bez prawa do zasiłku. Od 14 kwietnia 2020 r. ponownie był zarejestrowany w PUP (pracował dorywczo). Z ewidencji PUP wynika, że K.O. jest osobą długotrwale bezrobotną, nie stawiał się̨ do Urzędu Pracy w wyznaczonych terminach, nie tylko jak podaje w dniu 8 lipca 2021 r., kiedy jego matka źle się̨ czuła. Nie podejmował zatrudnienia znacznie wcześniej niż̇ K.O1. zachorowała. Brak jest zatem bezpośredniego związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem pracy przez skarżącego, a koniecznością̨ sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką.
Organ zwrócił jednocześnie uwagę, że nie została spełniona również̇ przesłanka wynikająca z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., bowiem mąż K.O1. – J.O., na którym w pierwszej kolejności ciąży obowiązek alimentacyjny względem żony, nie legitymuje się̨ orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Pomaga w opiece nad niepełnosprawną żoną w miarę swoich możliwości (pomaga przy wyprowadzaniu na spacery, podaje napoje, owoce, czyta gazety oraz książki). Ze względu na stan zdrowia, nie może sprawować́ w pełni osobistej opieki nad żoną, ale środkami finansowymi (pobiera emeryturę̨ w wysokości 3.000,00 zł), które pozwalają̨ na pokrycie chociaż̇ w części kosztów opieki przez inną osobę̨ (K.O1. dysponuje emeryturą w wysokości ok. 2.000,00 zł). Istnieje zatem możliwość́ zorganizowania opieki nad niepełnosprawną w ten sposób, aby K.O. mógł podjąć́ zatrudnienie chociaż̇ w niepełnym wymiarze czasu pracy. Kolegium podkreśliło jednocześnie, że uprawnienie do świadczenia pielęgnacyjnego dla krewnych podopiecznego przysługuje dopiero wówczas, gdy małżonek osoby wymagającej opieki jest niepełnosprawny w stopniu znacznym, przez co nie jest możliwe wypełnianie przez niego ustawowego obowiązku alimentacyjnego w sposób właściwy dla okoliczności faktycznych sprawy.
Kolegium zaznaczyło ostatecznie, że K.O. ma oprócz skarżącego jeszcze jednego syna, na którym także ciąży obowiązek alimentacyjny względem matki, wynikający wprost z treści art. 129 § 1 k.r.o. Przy czym sprawowanie opieki nad rodzicem nie musi być́ wykonywane przez wszystkie dzieci bezpośrednio i polegać na osobistym świadczeniu. W orzecznictwie sądowoadministracyjnym podzielany jest pogląd, że dopuszczalna jest każda postać́ świadczenie alimentacyjnych, w tym poprzez wypłatę̨ niezbędnych smrodków lub pokrycie koniecznych wydatków, w tym zapewnienia usług opiekuńczych.
Nie kwestionując złego stanu zdrowia matki skarżącego i zasadności udzielania wsparcia matce w codziennych czynnościach, Kolegium podkreśliło, że sama konieczność sprawowania opieki nie stanowi w świetle art. 17 ust. 1 u.ś.r. samodzielnej podstawy do przyznania świadczenie pielęgnacyjnego. W ustalonym w sprawie stanie faktycznym nie ma bezpośredniego związku między niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącego a koniecznością̨ sprawowania przez niego opieki nad matką, a także mąż K.O1. nie legitymuje się̨ orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W konsekwencji nie zostały spełnione przesłanki uprawniające do przyznania prawa do świadczenie pielęgnacyjnego.
W skardze wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi, K.O. zaskarżył w całości decyzję organu II instancji wnosząc o ponowne rozpatrzenie sprawy i stwierdził, że wydana decyzja jest dla niego krzywdząca.
W uzasadnieniu skarżący wyjaśnił, że stan zdrowia jego ojca znacznie się pogorszył, przeszedł zator płucny, zaostrzyło się POChP, ma serce niedokrwione w stopniu znacznym i w związku z tym czeka go kolejny zabieg. Ojciec nie jest w stanie sam się ubrać, umyć ani ogolić. Skarżący wskazał, że znaczna część emerytury jego rodziców przeznaczana jest na leki, terapię i zastosowanie odpowiedniej diety.
Jednocześnie stwierdził, że sugerowane przez organ alimenty od brata będą bezskuteczne, albowiem nie podejmuje on stałego zatrudnienia, boryka się z problemami zdrowotnymi, jest po zawale, mieszka ok. 180 kilometrów od rodziców i nie poczuwa się do opieki nad nimi. Skarżący nie ma z nim kontaktu, przez co nie może wpłynąć na jego postępowanie.
Odnosząc się do braku zatrudnienia, skarżący wyjaśnił, że miał problemy życiowe i finansowe i z tego względu nie podejmował zatrudnienia. Skarżący rozważał podjęcie zatrudnienia, ale w chwili obecnej z uwagi na zdrowie i życie rodziców, nie może tego uczynić, ponieważ wymagają oni całodobowej opieki. Jednocześnie skarżący zaznaczył, że nie jest w stanie zapewnić godnego bytu swojej rodzinie z uwagi na chorobę rodziców.
W odpowiedzi na skargę, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Piotrkowie Trybunalskim wniosło o jej oddalenie, podtrzymując argumentację wyrażoną w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.
W piśmie z dnia 7 września 2022 r. skarżący poinformował, że orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności z dnia 2 września 2022 r. zaliczono J.O. – ojca skarżącego do znacznego stopnia niepełnosprawności, co potwierdza, że stan zdrowia ojca nie pozwalał już w momencie wydawania decyzji sprawować opieki nad niepełnosprawną żoną, a matką skarżącego.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi zważył, co następuje:
Skarga nie zasługuje na uwzględnienie.
Stosownie do treści art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn. Dz. U. z 2021 r., poz. 137 ze zm.) w zw. z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2022 r., poz. 329 ze zm.), powoływanej dalej jako: "p.p.s.a.", sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji publicznej i stosują środki określone w ustawie. Wspomniana kontrola sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Sąd administracyjny bada więc co do zasady, czy zaskarżony akt administracyjny jest zgodny z obowiązującymi w dacie jego podjęcia przepisami prawa materialnego określającymi prawa i obowiązki stron oraz przepisami proceduralnymi normującymi podstawowe zasady postępowania przed organami administracji publicznej.
Uchylenie zaskarżonej decyzji lub postanowienia w całości albo w części następuje w przypadku stwierdzenia przez sąd naruszenia przepisów prawa materialnego, jeżeli miało ono wpływ na wynik sprawy, lub naruszenia przepisów prawa procesowego, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a także dając podstawę do wznowienia postępowania (art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a.). Natomiast w razie nieuwzględnienia skargi, sąd skargę oddala odpowiednio w całości albo w części (art. 151 p.p.s.a.). Ponadto należy wskazać, że zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a., sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.
Dokonując kontroli zaskarżonych decyzji Sąd stwierdził, że organy obu instancji prawidłowo przeprowadziły postępowanie dowodowe, ustaliły stan faktyczny i wydały rozstrzygnięcia odpowiadające zebranym dowodom oraz przepisom prawa.
Przedmiotem kontroli jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Piotrkowie Trybunalskim utrzymująca w mocy decyzję Wójta Gminy Gorzkowice odmawiającą K.O. świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej wnioskowanego w celu sprawowania opieki nad matką – K.O1.
W kontrolowanej sprawie organ I instancji uznał, że skarżącemu nie przysługuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi na to, że osoba wymagającą opieki pozostaje w związku małżeńskim, a małżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, nie zachodzi bezpośredni związek przyczynowo-skutkowy pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia lub niepodejmowaniem pracy, a koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką, bowiem ostatni raz skarżący był zatrudniony do 17 stycznia 2016 r., a także z uwagi na fakt, że skarżący ma brata, na którym także ciąży obowiązek alimentacyjny względem niepełnosprawnej matki, który może realizować przez bezpośrednie sprawowanie opieki lub świadczenie finansowe celem zapewnienia takiej opieki przez inne osoby.
Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Piotrkowie Trybunalskim podzieliło argumentację organu I instancji i wskazało, że brak jest bezpośredniego związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem pracy przez skarżącego, a koniecznością̨ sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką, mąż K.O1., na którym w pierwszej kolejności ciąży obowiązek alimentacyjny względem żony, nie legitymuje się̨ orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności oraz K.O. ma oprócz skarżącego ma jeszcze jednego syna, na którym także ciąży obowiązek alimentacyjny względem matki.
Problematyka rozważanego na gruncie rozpatrywanej sprawy świadczenia została unormowana przez ustawodawcę w przepisach ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn. Dz. U. z 2022 r. poz. 615 ze zm.), powoływanej dalej jako: "u.ś.r.". Świadczenie pielęgnacyjne jest obok zasiłku pielęgnacyjnego i specjalnego zasiłku opiekuńczego jednym ze świadczeń opiekuńczych, zaliczanym do świadczeń rodzinnych (art. 2 pkt 2 u.ś.r.). Przesłanki materialnoprawne przyznania świadczenia zostały uregulowane w art. 17 u.ś.r. Zgodnie z treścią ust. 1 powyższego artykułu, świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:
1) matce albo ojcu,
2) opiekunowi faktycznemu dziecka,
3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,
4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności
- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
Z kolei w myśl art. 17 ust. 5 u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli:
1) osoba sprawująca opiekę:
a) ma ustalone prawo do emerytury, renty, renty rodzinnej z tytułu śmierci małżonka przyznanej w przypadku zbiegu prawa do renty rodzinnej i innego świadczenia emerytalno-rentowego, renty socjalnej, zasiłku stałego, nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego, zasiłku przedemerytalnego, świadczenia przedemerytalnego lub rodzicielskiego świadczenia uzupełniającego, o którym mowa w ustawie z dnia 31 stycznia 2019 r. o rodzicielskim świadczeniu uzupełniającym,
b) ma ustalone prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego, świadczenia pielęgnacyjnego lub zasiłku dla opiekuna, o którym mowa w ustawie z dnia 4 kwietnia 2014 r. o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów;
2) osoba wymagająca opieki:
a) pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności,
b) została umieszczona w rodzinie zastępczej, z wyjątkiem rodziny zastępczej spokrewnionej, rodzinnym domu dziecka albo, w związku z koniecznością kształcenia, rewalidacji lub rehabilitacji, w placówce zapewniającej całodobową opiekę, w tym w specjalnym ośrodku szkolno-wychowawczym, z wyjątkiem podmiotu wykonującego działalność leczniczą, i korzysta w niej z całodobowej opieki przez więcej niż 5 dni w tygodniu;
3) na osobę wymagającą opieki inna osoba ma ustalone prawo do wcześniejszej emerytury;
4) (uchylony);
5) na osobę wymagającą opieki jest ustalone prawo do dodatku do zasiłku rodzinnego, o którym mowa w art. 10, prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego, prawo do świadczenia pielęgnacyjnego lub prawo do zasiłku dla opiekuna, o którym mowa w ustawie z dnia 4 kwietnia 2014 r. o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów;
6) na osobę wymagającą opieki inna osoba jest uprawniona za granicą do świadczenia na pokrycie wydatków związanych z opieką, chyba że przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego lub dwustronne umowy o zabezpieczeniu społecznym stanowią inaczej.
Przenosząc powyższe rozważania na grunt przedmiotowej sprawy, należy w wskazać, że podstawową i wymagającą w niniejsze sprawie wyjaśnienia istotą sporu jest rozstrzygnięcie, czy w świetle przepisów u.ś.r. zstępny w pierwszym stopniu może otrzymywać świadczenie pielęgnacyjne w sytuacji, gdy małżonek osoby wymagającej opieki zobowiązany w pierwszej kolejności do sprawowania opieki, nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, ale z przyczyn obiektywnych nie może sprawować realnie i efektywnie opieki nad osobą wymagającą wsparcia. Poza sporem natomiast jest fakt niepełnosprawności matki skarżącego oraz sprawowania opieki przez wnioskodawcę nad tą osobą.
W pierwszej kolejności należy wyjaśnić, że w art. 17 ust. 5 u.ś.r. zostały wskazane przesłanki negatywne, w przypadku zaistnienia których świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje. W szczególności, na podstawie art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., który znajdzie zastosowanie w rozpoznawanej sprawie, świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.
Wykładnia przepisu art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. dokonywana przez sądy administracyjne nie była do tej pory jednolita. W orzecznictwie sądów administracyjnych ukształtowały się na tle wykładni powołanego przepisu dwa rozbieżne stanowiska, które w odmienny sposób odnosiły się do tego, pod jakim warunkiem osoby wymienione w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. oraz opiekunowie osób pozostających w związku małżeńskim mogą nabyć prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, gdy istnieją rodzice osoby wymagającej opieki, osoby spokrewnione z nią w pierwszym stopniu lub małżonek osoby wymagającej opieki.
Zgodnie z pierwszym stanowiskiem, warunkiem koniecznym przyznania świadczenia pielęgnacyjnego było legitymowanie się przez rodziców osoby wymagającej opieki, osoby spokrewnione w pierwszym stopniu lub małżonka orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, zgodnie z brzmieniem art. 17 ust. 1a i art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. W opozycji do powyższego, drugie stanowisko wskazywało z kolei, że legitymowanie się takim orzeczeniem przez wymienione osoby nie jest konieczne, jeżeli te osoby z przyczyn obiektywnych nie mogły realnie podjąć się opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Sądy uznawały w takiej sytuacji, że świadczenie pielęgnacyjne może być przyznane osobie sprawującej faktycznie opiekę, zobowiązanej w dalszej kolejności do alimentacji na rzecz osoby wymagającej takiej opieki.
W związku z pojawiającą się rozbieżnością, Rzecznik Praw Obywatelskich wnioskiem z dnia 6 kwietnia 2022 r., na podstawie art. 264 § 2 w związku z art. 15 § 1 pkt 2 p.p.s.a., wystąpił o podjęcie przez skład siedmiu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego uchwały mającej na celu wyjaśnienie: "Czy podstawę do uzyskania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu niepodejmowania lub rezygnowania z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji, przez osoby wskazane w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. stanowi wyłącznie legitymowanie się przez rodziców osoby wymagającej opieki, osoby spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki (art. 17 ust. 1a u.ś.r.), współmałżonka osoby wymagającej opieki (art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r.) orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, czy też dopuszczalne jest przyznanie, osobom wskazanym w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu niepodejmowania lub rezygnowania z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji w sytuacjach, gdy rodzice osoby wymagającej opieki, osoby spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki (art. 17 ust. 1a u.ś.r.), współmałżonek osoby wymagającej opieki (art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r.) nie legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, ale z przyczyn obiektywnych nie mogą sprawować realnie i efektywnie opieki nad osobą wymagającą wsparcia".
Powyższe wątpliwości zostały rozstrzygnięte w uchwale składu siedmiu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjny z dnia 14 listopada 2022 r. sygn. akt I OPS 2/22, w której w pkt 2 jednoznacznie stwierdzono, że warunkiem przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., z tytułu sprawowania opieki nad osobą pozostającą w związku małżeńskim osobie wskazanej w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., innej niż współmałżonek, jest legitymowanie się przez współmałżonka osoby wymagającej opieki orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r.).
W uzasadnieniu powyższej uchwały, Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził w szczególności, że: "z punktu widzenia języka, kryterium legitymowania się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, jakim ustawodawca posłużył się w art. 17 ust. 1a oraz w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. nie jest wyrażeniem nieostrym czy wieloznacznym. Nie wymaga także czynienia ustaleń pojęciowych z odwołaniem się do zasad języka "powszechnego", nie jest bowiem określeniem należącym do tego języka. Stopnie niepełnosprawności (znaczny, umiarkowany i lekki) rozróżnione zostały w art. 3 i 4 ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (Dz. U. z 2021 r., poz. 573 ze zm.). Orzeczenia w przedmiocie niepełnosprawności wydawane są przez zespoły do spraw orzekania o niepełnosprawności, powoływane zgodnie z przepisami wymienionej wyżej ustawy. Z orzeczeniami tych zespołów o znacznym stopniu niepełnosprawności zrównane są orzeczenia lekarza orzecznika ZUS, o jakich mowa w art. 5 pkt 1 i 1a tej ustawy. Pod względem językowym przepis nie budzi zatem wątpliwości, ustawodawca posłużył się określeniem należącym do języka prawnego, legitymowanie się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności oznacza legitymowanie się orzeczeniem wydanym przez zespół do spraw orzekania o niepełnosprawności w przewidzianym przez prawo trybie lub orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS zrównanym z takim orzeczeniem właściwego zespołu. Legitymowanie się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności jest zatem faktem instytucjonalnym. Jak należy rozumieć orzeczenie o stopniu niepełnosprawności, wynika z przepisów ustawy o rehabilitacji zawodowej (...). Regulację w niej zawartą, dotyczącą orzeczeń o stopniu niepełnosprawności, w tym znacznym stopniu niepełnosprawności, można traktować jak przypadek definicji legalnej tego rodzaju orzeczenia".
Ponadto wskazano jednocześnie, że "w kwestii kolejności dostępu osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego ustawodawca nie odsyła do przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, a ustawa zawiera własną regulację, która nie jest aktualnie w pełni koherentna z modelem przyjętym w przepisach Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, co bynajmniej nie świadczy o braku spójności systemowej, koherencja taka nie jest wszak konieczna – brak jest odesłania do stosowania przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego w szerszym zakresie, a przedmiot regulacji obu aktów prawnych jest różny. Wskazując na osoby zobowiązane do alimentacji względem osoby wymagającej opieki ustawa w szczególności nie wymaga, aby ich obowiązek alimentacyjny pod postacią obowiązku dostarczania środków utrzymania się zrealizował, dotyczy to w szczególności podejmowania się opieki dorosłych osób niepełnosprawnych mających własne środki wystarczające na pokrycie kosztów utrzymania i opieki. Przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego nie jest w żadnym zakresie uzależnione od sytuacji materialnej osoby niepełnosprawnej wymagającej opieki, kwestie te nie są badane w postępowaniu, nie ma zatem podstaw, aby na wykładnię przepisów regulujących przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego miały oddziaływać przesłanki z art. 132 K.r.o. regulujące kolejność realizowania się obowiązku alimentacyjnego. W kwestii kryteriów i przesłanek przyznania świadczenia pielęgnacyjnego ustawa o świadczeniach rodzinnych ma charakter autonomiczny i brak podstaw do przyjmowania, że art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a czy art. 17 ust. 1a u.ś.r. powinny być interpretowane z uwzględnieniem art. 132 K.r.o. i wskazanych w nim przesłanek odnoszących się do braku możliwości lub nadmiernych trudności w zadośćuczynieniu obowiązkom alimentacyjnym".
NSA w uchwale podkreślił również, że "rozbieżność w orzecznictwie i wątpliwości interpretacyjne nie dotyczą rozumienia tekstu prawnego, spowodowanego jego niejednoznacznością, ale kwestii odstąpienia od jednoznacznego brzmienia przepisów i stosowania ich z pominięciem warunków wprost w nim wyrażonych, czyli z pominięciem fragmentu przepisu, który musiałby zostać uznany nie tyle ze zbędny, co za niedopuszczalny, rażąco naruszający Konstytucję RP, prowadzący do sprzeczności z chronionymi przez nią wartościami".
W konsekwencji należy przyjąć, że w przypadku świadczenia pielęgnacyjnego zasady dostępu do niego zostały określone z uwzględnieniem pierwszeństwa małżonka osoby wymagającej opieki, jako zobowiązanego do alimentacji w pierwszej kolejności.
Należy w tym miejscu wyjaśnić, że ogólna moc wiążąca uchwał konkretnych i abstrakcyjnych nie pozwala na samodzielne rozstrzygnięcie przez jakikolwiek skład sądu administracyjnego sprawy w sposób sprzeczny ze stanowiskiem zawartym w uchwale i przyjęcie wykładni prawa odmiennej od tej, która została przyjęta przez skład poszerzony Naczelnego Sądu Administracyjnego. Wobec tego należy stwierdzić, że podjęcie uchwały abstrakcyjnej ma ten skutek, że wiąże ona sądy administracyjne, co wynika z art. 269 § 1 p.p.s.a., zgodnie z którym jeżeli jakikolwiek skład sądu administracyjnego rozpoznający sprawę nie podziela stanowiska zajętego w uchwale składu siedmiu sędziów, całej Izby albo w uchwale pełnego składu Naczelnego Sądu Administracyjnego, przedstawia powstałe zagadnienie prawne do rozstrzygnięcia odpowiedniemu składowi.
Przepis ten nie pozwala bowiem żadnemu składowi sądu administracyjnego rozstrzygnąć sprawy w sposób sprzeczny ze stanowiskiem zawartym w uchwale i przyjmować wykładni prawa odmiennej od tej, która została przyjęta przez skład poszerzony Naczelnego Sądu Administracyjnego (por. wyroki NSA z dnia 27 listopada 2020 r., sygn. II GSK 3773/17; z dnia 12 lutego 2019 r., sygn. I FSK 116/17, z dnia 25 listopada 2022 r., sygn. akt I OSK 206/22 dostępne w internetowej Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych pod adresem orzeczenia.nsa.gov.pl, powoływanej dalej jako: "CBOSA"). W orzecznictwie podkreśla się również, że dokonana w uchwale składu poszerzonego interpretacja przepisów prawa administracyjnego jest wiążąca zarówno dla zwykłych, jak i rozszerzonych składów orzekających. Skutkiem takiego związania jest to, że składowi sądu administracyjnego rozpoznającemu sprawę nie wolno samodzielnie przyjmować wykładni prawa odmiennej od tej, która została przyjęta przez skład poszerzony Naczelnego Sądu Administracyjnego (zob. np. wyrok NSA z dnia 8 listopada 2017 r. sygn. II OSK 378/16).
W konsekwencji Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi, w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę, podziela pogląd zaprezentowany w uchwale NSA z dnia 14 listopada 2022 r. Wobec powyższego, prawidłowo Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Piotrkowie Trybunalskim wskazało na wystąpienie negatywnej przesłanki do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego wynikającej z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a w zw. z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. poprzez wskazanie, że w przypadku sprawowania opieki nad osobą pozostającą w związku małżeńskim, warunkiem przyznania świadczenia pielęgnacyjnego osobom wymienionym w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., jest legitymowanie się przez współmałżonka osoby wymagającej opieki orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.
Skoro bowiem matka skarżącego – K.O1. pozostaje w związku małżeńskim, a jej mąż nie legitymował się w dacie wydania zaskarżonej decyzji orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, to ze względu na jednoznaczne brzmienie art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., przyznanie świadczenia było niedopuszczalne.
W tym miejscu należy jednocześnie wyjaśnić, że złożone przez skarżącego na etapie postępowania przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w Łodzi orzeczenia Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w Piotrkowie Trybunalskim z dnia 2 września 2022 r., zaliczającego J.O. (męża K.O1.) do znacznego stopnia niepełnosprawności, nie mogło mieć wpływu na treść niniejszego rozstrzygnięcia, albowiem zarówno organy pomocy społecznej, jak i Sąd oceniają stan faktyczny i prawny na dzień wydania zaskarżonej decyzji (w rozpoznawanej sprawie – 4 lipca 2022 r.). W sytuacji zatem gdy organy nie dysponowały przedstawionym przez skarżącego dokumentem, decyzja o odmowie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego nie mogła zostać skutecznie podważona. Istotna w sprawie była bowiem ocena przesłanek określonych w powołanych przepisach na dzień wydania zaskarżonej decyzji, tj. ustalenie czy w dacie 4 lipca 2022 r. małżonek K.O1. legitymował się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Należy jednocześnie wskazać, że zmiana stanu fatycznego, która nastąpiła po wydaniu zaskarżonej decyzji, powinna zostać natomiast wzięta pod uwagę w przypadku wystąpienia przez zainteresowaną osobę z ponownym wnioskiem o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego.
Wobec powyższego należy stwierdzić, że z uwagi na kategoryczne i jednoznaczne wskazanie w przywołanej uchwale NSA, że warunkiem przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., z tytułu sprawowania opieki nad osobą pozostającą w związku małżeńskim osobie wskazanej w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., innej niż współmałżonek, jest legitymowanie się przez współmałżonka osoby wymagającej opieki orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, poza przedmiotem rozważań Sądu pozostały kolejne podstawy odmowy przyznania skarżącemu wnioskowanego świadczenia wskazane przez organ w zaskarżonej decyzji, albowiem nie miały one wpływu na treść wyroku. Nawet w sytuacji wykazania, że nie ziściły się pozostałe przesłanki przywołane przez Kolegium, niedopuszczalne byłoby przyznanie wnioskowanego świadczenia z uwagi brak legitymowania się przez J.O., w dacie wydania decyzji przez organ II instancji, orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.
W ocenie Sądu, zebrany w sprawie materiał dowodowy był zatem w pełni wystarczający dla stwierdzenia, że żądane świadczenie pielęgnacyjne, z uwagi na fakt, że osoba wymagającą opieki pozostaje w związku małżeńskim, a małżonek nie legitymował się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, nie może być przyznane. Wykładnia językowa art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. wskazuje, że ustawodawca uznał za konieczne, aby ocena czy osoba uprawniona w pierwszej kolejności nie jest w stanie wypełnić we właściwy sposób obowiązku alimentacyjnego z uwagi na stan zdrowia rozstrzygana była orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności. Ani organy ani Sąd nie mają wiadomości specjalnych, które pozwalałyby w pełni wyważyć, czy stan zdrowia małżonka zobowiązanego do alimentacji rzeczywiście uniemożliwia sprawowanie opieki. Rygoryzm spornego przepisu, którego brzmienie jest jednoznaczne w swej treści, odpowiada celom ustawy o świadczeniach rodzinnych. Nie można jednocześnie tracić z pola widzenia faktu, że przepis. art. 17 ust. 5 pkt 2 u.ś.r. stanowi wyjątek, którego nie można poddawać rozszerzającej wykładni, skoro jest on konsekwencją nadania przez ustawodawcę szczególnego charakteru relacjom i więzom prawnym istniejącym między małżonkami.
W związku z powyższymi ustaleniami, w ocenie Sądu, zaskarżone rozstrzygnięcie zostało oparte na prawidłowej analizie zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, który pozwolił na wyczerpujące ustalenie zasadniczych okoliczności sprawy, a więc nielegitymowania się przez małżonka osoby wymagającej opieki orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności w dacie wydania decyzji przez organ II instancji. Ustalenia poczynione w tym zakresie znalazły odzwierciedlenie w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, zawierającym wyczerpujące uzasadnienie faktyczne i prawne podjętego przez organ rozstrzygnięcia, które w ocenie Sądu odpowiada prawu. Rację mają więc organy obu instancji, że J.O. nie legitymował się w dniu 4 lipca 2022 r. orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności i w konsekwencji należało uznać, że została w sprawie spełniona negatywna przesłanka skutkująca odmową przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego (art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r.).
Reasumując, stwierdzić trzeba, że postępowanie wyjaśniające poprzedzające wydanie kontrolowanych w sprawie decyzji zostało przeprowadzone przez organy obu instancji zgodnie z wymogami przewidzianymi w k.p.a. Organy podjęły bowiem w sprawie czynności niezbędne do wyjaśnienia stanu faktycznego oraz zebrały i rozpatrzyły w sposób wyczerpujący materiał dowodowy prowadzący do wydania decyzji odmownej sporządzonej zgodnie z art. 107 § 3 k.p.a. W jej motywach organ wyjaśnił przyczyny natury faktycznej i prawnej, które zadecydowały o jej podjęciu. W związku z tym nie zasługiwały na uwzględnienie zarzuty podniesione w skardze. Natomiast fakt, że zaskarżona decyzja jest niezgodna z oczekiwaniami i przekonaniami skarżącego, nie oznacza automatycznie jej wadliwości.
Skoro zaskarżona decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Piotrkowie Trybunalskim została wydana zgodnie z art. 17 ust. 5 u.ś.r., w toku postępowania administracyjnego poprzedzającego jej wydanie nie doszło do naruszenia norm prawa procesowego w stopniu istotnie rzutującym na wynik sprawy, a zarzuty skargi okazały się niezasadne, skarga podlegała oddaleniu na podstawie art. 151 p.p.s.a., o czym Sąd orzekł jak w sentencji wyroku.
k.ż.