I NWW 57/23

SN
I NWW 57/23
POSTANOWIENIE
Dnia 23 marca 2023 r.
Sąd Najwyższy w składzie:
SSN Leszek Bosek
w sprawie z powództwa M. J.
przeciwko K. W., Gminie Miejskiej Lędziny
o ochronę dóbr osobistych i zapłatę,
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych w dniu 23 marca 2023 r.,
wniosku M. J.  o wyłączenie sędziego Sądu Okręgowego w Katowicach od rozpoznania sprawy o sygn. I C 1815/22
przekazuje wniosek do rozpoznania Sądowi Okręgowemu w Katowicach.
UZASADNIENIE
Pismem z 6 lutego 2023 r. M. J., w postępowaniu przed Sądem Okręgowym w Katowicach w sprawie I C 1815/22, złożył „wniosek ewentualny” „o
wyłączenie od orzekania sędziów Sądu Okręgowego w Katowicach”. W jego ocenie wskazani sędziowie – „nominaci politycznej KRS piastują urząd sędziego a ich powołanie na urząd sędziego jest bezskuteczne”.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Zgodnie z art. 26 § 2 ustawy z 8 grudnia 2017 r. o Sądzie Najwyższym (tekst
jedn. Dz.U. 2021, poz. 1904 ze zm., dalej: „u.SN”), do właściwości Izby Kontroli
Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych należy rozpoznawanie wniosków lub
oświadczeń dotyczących wyłączenia sędziego albo o oznaczenie sądu, przed
którym ma się toczyć postępowanie, obejmujących zarzut braku niezależności
sądu lub braku niezawisłości sędziego. Sąd rozpoznający sprawę przekazuje niezwłocznie wniosek Prezesowi Izby Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych celem nadania mu dalszego biegu na zasadach określonych w
odrębnych przepisach. Przekazanie wniosku Prezesowi Izby Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych nie wstrzymuje biegu toczącego się postępowania. Stosownie do art. 26 § 3 ustawy o Sądzie Najwyższym wniosek, o
którym mowa w § 2, pozostawia się bez rozpoznania, jeżeli obejmuje ustalenie
oraz ocenę zgodności z prawem powołania sędziego lub jego umocowania do wykonywania zadań z zakresu wymiaru sprawiedliwości.
Przepis art. 26 § 2 u.SN ustanawia zatem właściwość funkcjonalną Sądu Najwyższego we wpadkowym postępowaniu w przedmiocie wyłączenia sędziego. Wniosek ten podlega rozpoznaniu „na zasadach określonych w odrębnych przepisach”, a więc w sprawach cywilnych – na zasadach określonych w
Kodeksie
postępowania cywilnego, w tym w szczególności w art. 48
-
54 k.p.c. Jednak wniosek taki należy do właściwości Sądu Najwyższego tylko wówczas, gdy
jest oparty na wymienionych w art. 26 § 2 u.SN podstawach (1) braku niezależności sądu lub (2) braku niezawisłości sędziego. Jak tłumaczy się w
orzecznictwie, chodzi tu o zarzuty odnoszące się do okoliczności związanych z
funkcjonowaniem wymiaru sprawiedliwości w ogólności, w tym do braku niezależności sądu wobec organów pozasądowych, braku samodzielności sędziego
wobec władz i innych organów sądowych czy braku niezależności od
wpływu czynników społecznych i politycznych (por. postanowienia Sądu Najwyższego: z 20 maja 2020 r., I NWW 9/20; z 3 czerwca 2020 r., I NWW 28/20; z 10 listopada 2020 r., I NWW 64/20).
Co do zasady wyłączenie sędziego w sprawie cywilnej może nastąpić z
mocy prawa – w przypadku zaistnienia jednej z przesłanek wymienionych w
art.
48 § 1 k.p.c., lub na wniosek – w przypadku zaistnienia okoliczności, która
mogłaby wywołać uzasadnioną wątpliwość co do bezstronności sędziego w
danej sprawie, zgodnie z dyspozycją art. 49 § 1 k.p.c. Przyjmując, że w świetle art. 26 § 2 u.SN brak niezawisłości sędziego lub brak niezależności sądu może
stanowić przyczynę uzasadniającą wyłączenie sędziego, trzeba uznać, iż
wniosek taki powinien zostać rozpoznany na podstawie art. 49 § 1 k.p.c. Konieczne jest wobec tego ustalenie, czy brak niezawisłości sędziego lub brak
niezależności sądu skutkuje powstaniem wątpliwości co do bezstronności sędziego w konkretnej sprawie, co usprawiedliwiałoby wyłączenie tego sędziego od orzekania.
Wykładni art. 49 § 1 k.p.c. w zw. z art. 26 § 2 u.SN należy dokonywać mając
na
względzie konieczność zapewnienia skutecznej ochrony prawa strony do
rozpoznania konkretnej sprawy przez niezależny i bezstronny sąd, przy
pełnym
poszanowaniu stanowiska Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej wyrażonego w wyroku z 19 listopada 2019 r. w połączonych sprawach C
-
585/18, C
-
624/18 i C
-
625/18, A.K. i in. przeciwko Sądowi Najwyższemu.
W uchwale składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 8 stycznia 2020 r., I
NOZP 3/19, mającej moc zasady prawnej, podkreślono, że obowiązkiem Sądu
Najwyższego jest uwzględniać wykładnię prawa UE przyjętą w cytowanym wyroku TSUE z 19 listopada 2019 r., w połączonych sprawach C
-
585/18, C
-
624/18 i
C
-
625/18, A.K. i in. przeciwko Sądowi Najwyższemu. W uzasadnieniu uchwały wyjaśniono, że z obowiązku realizacji prawa Unii Europejskiej nie zwalnia wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 25 marca 2019 r., K 12/18. Trybunał Konstytucyjny w
granicach zaskarżenia i zarzutów stwierdził jedynie, iż „art. 9a ustawy z dnia 12
maja 2011 r. o Krajowej Radzie Sądownictwa (Dz.U. 2019, poz. 84) jest zgodny z art. 187 ust. 1 pkt 2 i ust. 4 w związku z art. 2, art. 10 ust. 1 i art. 173 oraz z
art.
186 ust.
1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej”, a „art. 44 ust. 1a ustawy powołanej w punkcie 1 sentencji jest niezgodny z art. 184 Konstytucji RP”. Zaznaczono również, że nie ma podstaw prawnych do zwrócenia się w sprawie wykładni i stosowania prawa Unii Europejskiej do Trybunału Konstytucyjnego w
trybie art. 193 Konstytucji RP. Sam Trybunał Konstytucyjny przyjmuje bowiem, że
niedopuszczalne jest wydanie wyroku w sprawie zgodności przepisu ustawy z
prawem UE, gdyż o tym, czy ustawa koliduje z prawem UE, rozstrzygać powinien
sam Sąd Najwyższy na podstawie art. 91 ust. 3 Konstytucji RP, a o tym, co
znaczą normy prawa wspólnotowego, rozstrzygać powinien Trybunał Sprawiedliwości (postanowienie pełnego składu TK z 19 grudnia 2006 r., P 37/05; wyrok TSUE z 19 maja 1990 r., Factortame, C
-
213/88; wyrok Federalnego Sądu Konstytucyjnego Republiki Federalnej Niemiec z 31 maja 1990 r., 2 BvL 12, 13/88, 2
BvR 1436/87 oraz wyrok włoskiego Sądu Konstytucyjnego z 5 czerwca 1984 r., Granital, 170/84). W uzasadnieniu tej uchwały podkreślono także, że dopuszczenie badania ważności lub skuteczności stosunku ustrojowego łączącego sędziego z
Rzecząpospolitą Polską naruszałoby zasadę trójpodziału władz i prowadziło do
obejścia bezwzględnie obowiązujących przepisów ściśle określających tryb sądowej kontroli procedury nominacyjnej (pkt 36 uzasadnienia uchwały).
Wykładni art. 26 § 2 i 3 u.SN trzeba zatem dokonywać w świetle Konstytucji
RP oraz prawa Unii Europejskiej. Normy wyższego rzędu wymagają bowiem zapewnienia, że niezależny sąd rozpozna każdą sprawę rzetelnie, bezstronnie i w rozsądnym czasie. Zarówno art. 47 Karty Praw Podstawowych UE, jak i art. 45 Konstytucji RP gwarantują każdemu prawo podmiotowe do rzetelnego i
bezstronnego rozpoznania sprawy przez niezależny sąd. Każdy sąd Rzeczypospolitej Polskiej obowiązany jest zatem do samodzielnego badania tych
kryteriów w realiach konkretnych spraw, a jeżeli poweźmie wątpliwości co do ich interpretacji, także do występowania ze stosownymi pytaniami prawnymi do
Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej lub Sądu Najwyższego. Każdy sąd ma również obowiązek respektować inne przepisy Konstytucji RP, w szczególności te zawarte w jej rozdziale VIII.
Powyższe uwagi prowadzą do wniosku, że przepisy art. 26 § 2 i 3 u.SN jako
przepisy wyjątkowe, należy intepretować ściśle. Oczywiste jest w tym kontekście, że przepisy art. 26 § 2 i 3 u.SN nie stoją na przeszkodzie zadawaniu pytań prejudycjalnych Trybunałowi Sprawiedliwości Unii Europejskiej przez sądy powszechne, administracyjne, wojskowe oraz Sąd Najwyższy. Nie wynika to ani
z
ich brzmienia, ani z systemowego usytuowania, ani z ich celu. Tym bardziej nie
ma podstaw do twierdzenia, że formułują one kompetencję do cofania pytań
prejudycjalnych zadanych przez inne sądy. Cofnięcie pytania prejudycjalnego przez inny sąd niż ten, który zadał pytanie, jest oczywiście niedopuszczalne (wyrok
TSUE z 27 lutego 2014 r., Pohotovost', C
-
470/12, pkt 31 i 32, wyrok TSUE z 16 grudnia 2008 r., C
-
210/06, Cartesio, pkt 97).
Przepisy art. 26 § 2 i 3 u.SN znajdują zastosowanie wyłącznie do wniosków „dotyczących wyłączenia sędziego albo o oznaczenie sądu, przed którym ma się toczyć postępowanie, obejmujących zarzut braku niezależności sądu lub braku niezawisłości sędziego”. Chodzi wyłącznie o prawidłowo sformułowane wnioski
procesowe, ponieważ nie sposób zakładać, że przepis ten zobowiązuje Sąd
Najwyższy do rozpoznawania wniosków głęboko wadliwych, konstrukcyjnie ułomnych lub z innych względów niedopuszczalnych. A zatem ocena wniosku o
wyłączenie sędziego na podstawie przesłanek określonych w art. 26 u.SN może
nastąpić tylko wówczas, gdy rozpoznanie tego wniosku jest procesowo dopuszczalne (por. postanowienia Sądu Najwyższego z 17 czerwca 2020 r., I NWW 20/20 oraz z 9 września 2020 r., I NWW 70/20).
Sąd Najwyższy podkreśla, że wyłączenie sędziego w postępowaniu cywilnym nie jest sprawą w rozumieniu art. 45 ust. 1 Konstytucji RP (wyrok TK z
2
czerwca 2010 r., SK 38/09), a konstytucyjne prawo do rozpoznania sprawy przez niezależny, bezstronny i niezawisły Sąd (art. 45 ust. 1 Konstytucji RP) nie
obejmuje rozstrzygnięć abstrakcyjnych, które potencjalnie mogą wyznaczać sferę właściwego zachowania bliżej nieokreślonej liczby adresatów, choćby nawet rozstrzygnięcie dotyczyło zachowania podmiotu inicjującego postępowanie (wyrok
pełnego składu TK z 5 marca 2003 r., K 7/01). Statuujące instytucję wyłączenia przepisy Kodeksu postępowania cywilnego muszą być zatem wykładane z należytym poszanowaniem przepisów ustrojowych rozdziału VIII Konstytucji RP. Powinny być wykładane w duchu ich gwarancyjnego charakteru, ściśle i w sposób wolny od jakichkolwiek uproszczeń (por. postanowienia Sądu
Najwyższego z 2 września 2017 r., II CO 112/17 oraz z 21 kwietnia 2004 r., III CO 2/04). Z obiektywnego punktu widzenia akceptacja wniosków abstrakcyjnych i
potencjalnych o wyłączenie istotnie i obiektywnie obniża skuteczność wymiaru sprawiedliwości. Strona, której zależy na maksymalnym opóźnieniu rozpoznania sprawy, może swoimi abstrakcyjnymi wnioskami o wyłączenie sędziego doprowadzić do paraliżu postępowania. Tego rodzaju nadużycie praw procesowych nie służy określonemu w Konstytucji RP oraz prawie Unii Europejskiej celowi, jakim
jest gwarancja bezstronności czy szerzej rzetelności procesu, prowadzi bowiem do wypaczenia sensu tej ochrony, przewlekłości postępowania lub naruszenia w inny sposób praw innych stron postępowania.
Wniosek abstrakcyjny, hipotetyczny lub w oczywisty sposób niezawierający
konstrukcyjnych elementów jest niedopuszczalny, a konsekwencją niedopuszczalności wniosku jest jego odrzucenie (por. postanowienie Sądu Najwyższego z 8 grudnia 1999 r., III AO 54/99; postanowienie Sądu Najwyższego z
19 czerwca 2019 r., I NSPO 2/19; uchwała składu siedmiu sędziów Sądu
Najwyższego z 26 lipca 2019 r., I NOZP 1/19; tak też o ogólnym skutku czynności niedopuszczalnych – postanowienie Sądu Najwyższego z 26 lipca 2017 r., III CZ 25/17).
Prawidłowo skonstruowany wniosek o wyłączenie, formułujący zarzut braku niezależności sądu lub braku niezawisłości sędziego w rozumieniu art. 26 § 2 u.SN, powinien konkretnie wskazywać, w jaki sposób procedura powołania na urząd sędziego wpłynęła negatywnie na brak niezależności sądu lub brak niezawisłości
sędziego. Wniosek o wyłączenie nie może się opierać wyłącznie na
samej ocenie samego sposobu powołania organu, jakim jest Krajowa Rada Sądownictwa, ale musi, po pierwsze, obejmować również ocenę sposobu, w
jaki
wspomniany organ wypełnia swoje konstytucyjne zadania i kompetencje – co
wynika wyraźnie z przytoczonego powyżej wyroku Wielkiej Izby TSUE z
19
listopada 2019 r., pkt  142
-
144, po drugie – ocenę zachowania sędziego po
powołaniu. Zakwestionowanie niezawisłości sędziego wyłonionego przez Krajową Radę Sądownictwa ukształtowanej w trybie określonym przepisami ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o zmianie ustawy o Krajowej Radzie Sądownictwa oraz niektórych innych ustaw będzie możliwe dopiero po wykazaniu związku pomiędzy uzależnieniem KRS od władzy ustawodawczej i wykonawczej oraz nierzetelnością procedury konkursowej, a niezawisłością danego sędziego, który został powołany w ramach takiej procedury.
Odnosząc powyższe do niniejszej sprawy, należy zauważyć, że wniosek o
wyłączenie sędziów Sądu Okręgowego w Katowicach ma charakter abstrakcyjny, tj. nie wskazuje konkretnych okoliczności świadczących o braku bezstronności lub niezależności tych sędziów. Za taką okoliczność nie można uznać zacytowanych w
treści wniosku fragmentów orzeczeń sądów powszechnych i Sądu Najwyższego, ponieważ trudno jest odnieść rozważania teoretyczne do konkretnego sędziego. Złożony wniosek nie spełnił również wymagań określonych w uchwale Sądu Najwyższego z 23 stycznia 2020 r., BSA I
-
4110
-
1/20, którą przywołuje skarżący, a
która wyraźnie wskazywała, że do stwierdzenia sprzeczności składu z przepisami prawa w rozumieniu art. 479 pkt 4 k.p.c. nie wystarczy zarzut nieprawidłowego trybu wyłonienia Krajowej Rady Sądownictwa, ale konieczne jest również wykazanie, że wadliwość procesu powoływania prowadzi, w konkretnych okolicznościach, do naruszenia konstytucyjnego i międzynarodowego standardu niezawisłości i bezstronności.
Wniosek ten zmierza do obarczenia sądu rozpoznającego sprawę i Sądu Najwyższego ciężarem jego konkretyzacji. Zdaniem Sądu Najwyższego, tak
sformułowany wniosek o wyłączenie sędziego lub sądu, jak w niniejszej sprawie, nie jest wnioskiem, o którym mowa w art. 26 u.SN. Wniosek nie wykazuje również jakichkolwiek związków sędziego ze stronami postępowania ani jakiegokolwiek wpływu rzekomego braku bezstronności, niezależności lub niezawisłości, ani
wątpliwości z punktu widzenia zaufania do wymiaru sprawiedliwości lub publicznej wiarygodności sądu lub wydawanego rozstrzygnięcia.
Skoro więc wniosek złożony przez M. J. jest wnioskiem abstrakcyjnym, to wniosek ten należało przekazać Sądowi Okręgowemu w Katowicach.
Mając powyższe na uwadze, Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji.