I NWW 191/23

SN
I NWW 191/23
POSTANOWIENIE
Dnia 2 sierpnia 2023 r.
Sąd Najwyższy w składzie:
SSN Krzysztof Wiak
w sprawie oskarżonego T.K.
z art. 288 § 1 k.k. w zw. z art. 160 § 1 k.k. w zw. z art. 11 § 2 k.k.,
na posiedzeniu bez udziału stron w Izbie Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw
‎
Publicznych w dniu 2 sierpnia 2023 r.,
wniosku pełnomocnika oskarżyciela posiłkowego o wyłączenie sędziego Sądu Najwyższego - XY od orzekania w sprawie o sygn. akt V KK 272/22,
1. pozostawia bez rozpoznania wniosek w części obejmującej zarzut braku niezawisłości sędziego;
2. w pozostałym zakresie przekazuje wniosek Izbie Karnej Sądu Najwyższego.
Uzasadnienie
Pismem z 19 maja 2023 r. pełnomocnik oskarżyciela posiłkowego M.T. (dalej: „wnioskodawca”) złożył ponowny wniosek o wyłączenie SSN
-
XY od rozpoznania sprawy toczącej się przed Sądem Najwyższym pod sygn. akt V KK 272/22. Wnioskodawca wskazał, że w sprawie występują okoliczności, które mogą wywołać uzasadnione wątpliwości co do bezstronności sędziego, w tym:
1.
niezłożenie żądania określonego w art. 42 § 1
in principio
k.p.k., mając
wiedzę o wyłączeniu poprzednich referentów: SSN- XX oraz SSN- YY w oparciu o analogiczne przesłanki faktyczne;
2.
rozpoznanie i nieuwzględnienie wniosku o wyłączenie SSN -YY, pomimo wydania przez skład pięciu sędziów Izby
Karnej Sądu Najwyższego postanowienia z dnia 27 lutego 2023 r. w
sprawie o sygn. akt […], stwierdzającego brak spełniania wymogów niezawisłości i bezstronności przez ww. sędzię.
Wśród innych powodów, mających świadczyć o braku bezstronności SSN
-
XY, wnioskodawca wskazał powołanie go na stanowisko sędziego Sądu Najwyższego z rekomendacji Krajowej Rady Sądownictwa w
składzie
ukształtowanym ustawą z dnia 8 grudnia 2017 r. o zmianie ustawy o
Krajowej Radzie Sądownictwa oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. 2018, poz. 3). Według wnioskodawcy, taka forma nominacji sędziego pozwala w aspekcie prawnym
i instytucjonalnym na sformułowanie w stosunku do niego domniemania braku bezstronności.
Co więcej, wnioskodawca wskazał, że SSN- XY cieszy się ponadprzeciętną sympatią Prokuratora Generalnego
[…]
., z
którym
ojciec wnioskodawcy – D.T. pozostaje w jawnym, intensywnym
konflikcie o
charakterze politycznym. Zdaniem wnioskodawcy, charakter przedmiotowego postępowania dotyczącego osoby pokrzywdzonego M.T. oraz wszelkie okoliczności związane z SSN- XY, w szczególności dotyczące powołania go na sędziego Sądu Najwyższego, mogą
mieć wpływ na kierunek przyszłego rozstrzygnięcia i to na niekorzyść oskarżyciela posiłkowego, a w rezultacie naruszyć standard niezawisłości oraz bezstronności.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Zgodnie z art. 26 § 2 ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o Sądzie Najwyższym (tekst jedn. Dz.U. 2023, poz. 1093, dalej jako: „uSN”), do właściwości Izby Kontroli
Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych należy rozpoznawanie wniosków lub
oświadczeń dotyczących wyłączenia sędziego albo o oznaczenie sądu, przed
którym ma się toczyć postępowanie, obejmujących zarzut braku niezależności
sądu lub braku niezawisłości sędziego. Sąd rozpoznający sprawę przekazuje niezwłocznie wniosek Prezesowi Izby Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych celem nadania mu dalszego biegu na zasadach określonych w
odrębnych przepisach. Przekazanie wniosku Prezesowi Izby Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych nie wstrzymuje biegu toczącego się postępowania. Ponadto, na podstawie art. 26 § 3 uSN ustawodawca przesądził, że
wniosek, o którym mowa w art. 26 § 2 uSN, pozostawia się bez rozpoznania, jeżeli
obejmuje ustalenie oraz ocenę zgodności z prawem powołania sędziego lub jego umocowania do wykonywania zadań z zakresu wymiaru sprawiedliwości.
Na wstępie podkreślić należy, że powołane wyżej przepisy ustanawiają Sąd
Najwyższy właściwym do rozpoznania wniosków o wyłączenie sędziego tylko
co
do zarzutów braku niezależności sądu lub braku niezawisłości sędziego. W
pozostałym zakresie zastosowanie znajdują odpowiednie przepisy regulujące orzekanie w sprawach o wyłączenie sędziego w trybie właściwej dla danej sprawy procedury (cywilnej lub karnej).
Z uwagi na charakter powołanych we wniosku okoliczności należy na
wstępie wskazać na relację zachodząca pomiędzy instytucjami prawnymi uregulowanymi w
art. 49 § 1 k.p.c., jak również w art. 41 § 1 k.p.k., oraz w art. 26 §
2 u.SN. W
orzecznictwie Sądu Najwyższego podkreśla się, że dwa pierwsze z
powołanych
przepisów stanowią ogólną podstawę prawną wystąpienia przez
stronę (lub samego sędziego) z wnioskiem (odpowiednio – żądaniem) o
wyłączenie sędziego, natomiast przepis art. 26 § 2 u.SN powierza Sądowi Najwyższemu rozpoznanie takiego wniosku w sytuacji, w której obejmuje on zarzut
braku niezależności sądu lub braku niezawisłości sędziego. Ponieważ jednak okoliczności wywołujących uzasadnione wątpliwości co do bezstronnego osądzenia danej sprawy w rozumieniu art. 49 k.p.c. lub art. 41 k.p.k. nie można całkowicie i
w
pełni utożsamiać z kategorią niezawisłości sędziowskiej, którą posługuje się art.
26 § 2 u.SN, stąd też ocena, czy dany wniosek o wyłączenie sędziego został
złożony w trybie właściwym dla danej procedury – cywilnej lub karnej, tj.
na
podstawie art. 49 § 1 k.p.c. lub art. 41 k.p.k., czy też w trybie art. 26 § 2 u.SN, musi się wiązać z ustaleniem, czy wniosek ten zawiera konkretny zarzut braku
niezawisłości sędziowskiej. Chodzi tu przy tym o wykazanie istnienia takiej
przeszkody odnoszącej się do sprawowanego urzędu, która wyłączałaby możliwość zachowania przez sędziego standardu orzekania w sposób niezawisły (zob. m.in. postanowienia Sądu Najwyższego: z 21 kwietnia 2020 r., I NWW 2/20; z
3
czerwca 2020 r., I NWW 18/20; z 5 lipca 2023 r., I NWW 228/23).
W orzecznictwie Sądu Najwyższego konsekwentnie przyjmuje się, że
wniosek
o wyłączenie sędziego wchodzi w zakres przedmiotowy art. 26 § 2 u.SN pod warunkiem, że są w nim podnoszone argumenty dotyczące okoliczności związanych z funkcjonowaniem wymiaru sprawiedliwości w ogólności, w
tym
brakiem niezależności sądu wobec organów pozasądowych, brakiem
samodzielności sędziego wobec władz i innych organów sądowych, czy
brakiem niezależności od
wpływu czynników społecznych i politycznych (zob.
postanowienia Sądu Najwyższego: z 3 czerwca 2020 r., I NWW 16/20; z 27 maja 2021 r., I NWW 41/21; z 5 lipca 2023 r., I NWW 228/23).
Pismo wnioskodawcy w części, w której odnosi się on do okoliczności rekomendowania SSN- XY przez Krajową Radę Sądownictwa, ukształtowaną według przepisów ustawy
z dnia 8 grudnia 2017 r. o zmianie ustawy o Krajowej Radzie Sądownictwa oraz niektórych innych ustaw,
potraktować należy jako zawierające zarzut braku niezawisłości wnioskodawcy, co umożliwia uznanie
go za środek prawny, o którym mowa w art. 26 § 2 u.SN.
Przez brak niezawisłości rozumie się sytuację, w której sędzia pozostawałby zależny od
różnorodnych wpływów i wskazówek ubocznych, ulegał wpływom w zakresie wydawanych postanowień oraz wyroków i innych czynności zmierzających do
rozstrzygnięcia rozpoznawanej sprawy. W orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego zwraca się również uwagę na takie okoliczności jak: stronniczość w stosunku do uczestników postępowania, zależność od organów pozasądowych, brak samodzielności sędziego wobec władz i innych organów sądowych, zależność od wpływu czynników społecznych i politycznych, zwłaszcza partii politycznych (por.
P. Wiliński, P. Karlik, w: L. Bosek, M. Safjan (red.),
Konstytucja RP. Tom II. Komentarz do art. 87
-
243;
Legalis 2016).
Przyjmuje się, że przy formułowaniu zarzutu, o którym mowa w przepisie art.
26 § 2 uSN, konieczne jest konkretne wskazanie, z jakiego powodu w
danej
sprawie naruszona została niezależność sądu lub niezawisłość sędziego. Podmiot podnoszący taki zarzut powinien przywołać sytuacje, zdarzenia czy
zachowania, które świadczą o zaistnieniu takich okoliczności i przynajmniej je
uprawdopodobnić. Niewystarczające będzie samo stwierdzenie, że sędzia nie spełnia warunków niezawisłości lub zachodzą co do tego wątpliwości.
W orzecznictwie Sądu Najwyższego zaznacza się, że
wobec treści art.
26
§
3
u.SN, który reguluje skutki procesowe złożenia wniosku dotyczącego wyłączenia sędziego obejmującego ustalenie lub ocenę zgodności z prawem powołania sędziego lub jego umocowania do wykonywania zadań z zakresu wymiaru
sprawiedliwości, do rozpoznania merytorycznego przez Sąd Najwyższy kwalifikują się tylko takie wnioski o wyłączenie sędziego, w których podnoszony jest zarzut braku niezawisłości sędziego, a zatem inny niż związany z kwestionowaniem statusu sędziego lub jego votum. Kwestionowanie statusu sędziego lub jego
votum
jest tymczasem niedopuszczalne. Taka interpretacja art. 26 § 3 u.SN gwarantuje nienaruszalność istoty instytucji wyłączenia sędziego, która zaliczana jest do
gwarancji procesowych niezawisłości sędziego, a tym samym przeciwdziała nadużywaniu instytucji wyłączenia sędziego i wykorzystywaniu jej w taki sposób, który w istocie może prowadzić do naruszenia tych gwarancji czy wręcz jako instrumentu paraliżu wymiaru sprawiedliwości. Konsekwencją złożenia takiego wniosku jest pozostawienie go bez rozpoznania (zob.
postanowienia Sądu Najwyższego: z 3 czerwca 2020 r., I NWW 16/20
; z 5 lipca 2023 r., I NWW 228/23).
Sąd Najwyższy w swoim orzecznictwie rozstrzygał niejednokrotnie podniesioną we wniosku kwestię, czy zarzut powołania do orzekania sędziego przez
Krajową Radę Sądownictwa, ukształtowaną w trybie ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r., spełnia dyspozycję przepisu art. 26 § 3 uSN. W kontekście tym badano zwłaszcza zarzuty nawiązujące do treści tezy 2 uchwały
połączonych Izb: Cywilnej, Karnej oraz Pracy i Ubezpieczeń Społecznych Sądu Najwyższego z dnia 23
stycznia 2020 r. (BSA
-
I
-
4110
-
1/20). Zgodnie z nią „[n]ienależyta obsada sądu w
rozumieniu art. 439 § 1 pkt 2 k.p.k. albo sprzeczność składu sądu z przepisami prawa w
rozumieniu art. 379 pkt 4 k.p.c. zachodzi także wtedy, gdy w składzie sądu bierze
udział osoba powołana na urząd sędziego w sądzie powszechnym albo
wojskowym na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa ukształtowanej w
trybie
określonym przepisami ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o zmianie ustawy o
Krajowej Radzie Sądownictwa oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. 2018, poz. 3), jeżeli wadliwość procesu powoływania prowadzi, w konkretnych okolicznościach, do
naruszenia standardu niezawisłości i bezstronności w rozumieniu art. 45 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, art. 47 Karty Praw Podstawowych Unii Europejskiej oraz art. 6 ust. 1 Konwencji o ochronie praw człowieka i
podstawowych wolności”.
Sąd Najwyższy nie może podzielić argumentacji zawartej w powołanej uchwale składu połączonych Izb: Cywilnej, Karnej oraz Pracy
i Ubezpieczeń Społecznych Sądu Najwyższego z 23 stycznia 2020 r., bowiem w
yrokiem z
20
kwietnia 2020 r. (U 2/20) Trybunał Konstytucyjny orzekł, że
jest ona niezgodna z: a) art. 179, art. 144 ust. 3 pkt 17, art. 183 ust. 1, art. 45 ust.
1, art. 8 ust. 1, art. 7 i
art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, b)
art.
2
i
art.
4 ust. 3 Traktatu o Unii Europejskiej (Dz.U. 2004, nr 90, poz.
864/30,
ze zm.), c) art. 6 ust. 1 Konwencji o
ochronie praw człowieka i
podstawowych wolności, sporządzonej w Rzymie dnia 4 listopada 1950 r., zmienionej następnie Protokołami nr 3, 5 i 8 oraz uzupełnionej Protokołem nr 2 (Dz.U. 1993, nr 61, poz. 284, ze zm.). Skutkiem wyroku Trybunału
Konstytucyjnego z 20 kwietnia 2020 r. jest utrata – z dniem jego
ogłoszenia (art.
190
ust. 3 Konstytucji RP) – mocy obowiązującej „norm
prawnych, których
treść
pomieściła uchwała mająca moc zasady prawnej” (por. wyrok Trybunału Konstytucyjnego z
27
października 2010 r., K 10/08). Sąd
Najwyższy dostrzega również konsekwencje wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 25 marca 2019 r. (K 12/18), na
mocy którego przepisy odnoszące się do sposobu powoływania sędziów do
Krajowej Rady Sądownictwa (art. 9a ustawy z dnia 12 maja 2011 r. o Krajowej Radzie Sądownictwa, Dz.U. 2018, poz. 389, ze zm.) zostały uznane za zgodne z
art. 187 ust. 1 pkt 2 i ust. 4 w zw. z art. 2, art. 10 ust. 1 i art. 173 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz z art. 186 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego mają moc powszechnie obowiązującą i są ostateczne (art. 190 ust. 1 Konstytucji), co oznacza, iż jest nimi związany także Sąd Najwyższy.
W tym kontekście podzielić należy pogląd wyrażony w postanowieniu Sądu
Najwyższego z dnia 8 maja 2020 r. (I NWW 7/20), zgodnie z którym podstawą do pozostawienia wniosku bez rozpoznania, w oparciu o przepis art. 26 §
3 uSN, będzie sytuacja, w której wniosek nie spełnia warunków konstrukcyjnych lub ma
charakter abstrakcyjny – tj. nie odnosi się do konkretnej sprawy lub dotyczy kwestionowania samego statusu sędziego.
Należy podkreślić, że przeprowadzona wykładnia
art. 26 § 2 i 3 u.SN
jest
spójna ze wskazaniami zawartymi w wyroku Trybunału Sprawiedliwości Unii
Europejskiej z 19 listopada 2019 r. w połączonych sprawach C
-
585/18, C
-
624/18 i C
-
625/18, A.K. i in. przeciwko Sądowi Najwyższemu. Interpretacja tych
przepisów powinna bowiem uwzględniać, z jednej strony, zasadę braku drogi
sądowej do kontroli powołania sędziego w polskim porządku prawnym, a
z
drugiej strony – konieczność zapewnienia skutecznej ochrony strony w
konkretnym postępowaniu do rozpoznania sprawy przez niezawisły i
bezstronny
sąd. Wykładnia powołanych przepisów dopuszcza możliwość kontroli tego czy w konkretnej sprawie nie dochodzi do naruszenia standardu niezawisłości i
bezstronności w rozumieniu art. 45 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, art.
47 Karty Praw Podstawowych Unii Europejskiej oraz art. 6 ust. 1 Konwencji o
ochronie praw człowieka i podstawowych wolności. W świetle powołanego wyroku
TSUE z 19 listopada 2019 r. do naruszenia takiego standardu niezawisłości
i
bezstronności może dochodzić, jeżeli osoba została powołana na
stanowisko sędziego na skutek rekomendacji Krajowej Rady Sądownictwa, ukształtowanej w trybie określonym przepisami ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r., a
przy tym zachodzą dodatkowe okoliczności, które świadczą o naruszeniu wskazanych standardów niezawisłości i bezstronności w konkretnej sprawie i
w
jej
konkretnych okolicznościach. W takiej sytuacji mogą wystąpić podstawy do
rozstrzygnięcia merytorycznego wniosku w zakresie art. 26 § 2 u.SN, czego
skutkiem może być wyłączenie konkretnego sędziego od rozpoznawania konkretnej sprawy. Jeżeli natomiast wniosek kwestionuje sam fakt bycia sędzią, zgodność z prawem powołania sędziego lub jego umocowania do wykonywania zadań z zakresu wymiaru sprawiedliwości, ma charakter abstrakcyjny, nie podając okoliczności faktycznych czy też uprawdopodobnienia zawartych w nim twierdzeń, mogących świadczyć o braku niezawisłości sędziego – musi zostać pozostawiony bez rozpoznania jako nie spełniający konstytutywnych warunków wniosku o wyłączenie sędziego.
Dla rozstrzygnięcia niniejszego wniosku kluczowe jest to, że wnioskodawca nie przytoczył przekonywujących argumentów, które odnosiłyby się do SSN
-
XY, jego kompetencji, dotychczasowego postępowania w
zakresie pełnionych obowiązków, udowodnionych powiązań sugerujących zależność od innych podmiotów, itp. Przytoczone przez wnioskodawcę okoliczności, związane z przebiegiem kariery SSN- XY, nie stanowią przesłanki
świadczącej o braku jego niezawisłości i niezależności w kontekście art.
26 § 2 i 3 u.SN Za przesłankę taką nie może być uznane jego dotychczasowe orzecznictwo, związane z brakiem wyłączenia SSN -YY. Orzeczenia wydane przez sędziego pozostają bowiem niezależne od innych rozstrzygnięć zapadających w Sądzie Najwyższym i korzystają w ochrony konstytucyjnej, nawet jeżeli wiąże się to z brakiem jednolitości wcześniejszego orzecznictwa. Podobnie, nie świadczą o braku niezawisłości i niezależności takie okoliczności jak działalność ekspercka w postaci powołania na członka zespołu ds.
reformy kodeksu karnego przez Ministra Sprawiedliwości. Korzystanie z
ponadprzeciętnej wiedzy i doświadczenia przedstawicieli nauki i praktyki w
trakcie prac kodyfikacyjnych i legislacyjnych było i jest powszechną praktyką, która powinna być traktowana jako wyraz służby publicznej, niekolidującej ze
statusem sędziego. Dość wspomnieć, że z ogólnie dostępnych informacji wynika, że w minionych latach członkami Komisji Kodyfikacyjnej Prawa Karnego kadencji 2013
-
2017, powołanymi
do jej składu przez przedstawicieli władzy wykonawczej (Prezes
Rady
Ministrów na wniosek Ministra Sprawiedliwości) byli zarówno ówcześnie pełniący urząd sędziów Sądu Najwyższego (SSN -W.W, SSN- T.G., SSN- M.L., SSN- S.Z.), jak
również osoby, które w późniejszym czasie uzyskały nominację do Sadu Najwyższego (SSN-
M.W., SSN -P.W.) – zob.
https://www.gov.pl/web/sprawiedliwosc/komisja
-
kodyfikacyjna
-
prawa
-
karnego.
W konsekwencji, brak powołania przez wnioskodawcę informacji mogących potwierdzać wystąpienie realnych, dodatkowych okoliczności, świadczących o
naruszeniu przez SSN- XY wskazanych standardów niezawisłości i niezależności w niniejszej sprawie, spowodował konieczność –
na
podstawie art. 26 § 3 u.SN – pozostawienia w tej części wniosku bez rozpoznania.
Niezależnie od zarzutów, związanych z okolicznościami powołania SSN
-
XY na stanowisko sędziego Sądu Najwyższego, we
wniosku o jego wyłączenie zawarto zarzuty związane z jego domniemanym powiązaniem z Ministrem Sprawiedliwości – pozostającym w politycznym konflikcie z ojcem wnioskodawcy. Okoliczności mające dowodzić istnienia takich osobowych relacji nie mieszczą się jednak w zakresie zarzutów, których dotyczy wniosek z
art.
26 § 2 u.SN, lecz powinny być weryfikowane w ramach ogólnych norm procedury karnej, tj. art. 41 k.p.k. i nast. Z tego względu zasadne było przekazanie wniosku w tej części Izbie Karnej – jako właściwej do jego rozpoznania.
[as]
Z.G.