I NSP 90/18

Sygn. akt I NSP 90/18
POSTANOWIENIE
Dnia 21 marca 2019 r.
Sąd Najwyższy w składzie:
SSN Antoni Bojańczyk (przewodniczący, sprawozdawca)
‎
SSN Marek Dobrowolski
‎
SSN Mirosław Sadowski
w sprawie ze skargi J. K.
‎
z udziałem Skarbu Państwa - Prezesa Sądu Apelacyjnego w
[…]
‎
na przewlekłość postępowania Sądu Apelacyjnego w
[…]
w sprawie III AUa
[…]
,
‎
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych w dniu 21 marca 2019 r.,
1. stwierdza przewlekłość postępowania przed Sądem Apelacyjnym w
[…]
sprawie o sygn. III Au
[…]
,
2. przyznaje skarżącej J. K. od Skarbu Państwa - Sądu Apelacyjnego w
[…]
kwotę 3000 (trzech tysiący) złotych,
3. zasądza od Skarbu Państwa - Sądu Apelacyjnego w
[…]
na rzecz skarżącej J. K. kwotę 240 (dwustu czterdziestu) złotych, tytułem zwrotu kosztów postępowania skargowego.
UZASADNIENIE
Radca prawny K. Ł., działając na podstawie pełnomocnictwa udzielonego przez Skarżącą J. K., złożył do Sądu Apelacyjnego w
[…]
w dniu 5 grudnia 2018 r. skargę (datowaną na dzień 30 listopada 2018
r.) na naruszenie prawa strony do rozpoznania sprawy w postępowaniu sądowym bez nieuzasadnionej zwłoki w postępowaniu prowadzonym przed Sądem Apelacyjnym w
[…]
w sprawie o sygn. III AUa
[…]
. W piśmie tym wniósł  o: stwierdzenie, że w sprawie nastąpiło naruszenie prawa Skarżącej do rozpoznania sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki, przyznanie od Skarbu Państwa na rzecz Skarżącej kwoty 3.000 zł, w związku z przewlekłością postępowania, zwolnienie Skarżącej od konieczności uiszczenia opłaty od skargi ze względu na jej sytuację rodzinną, majątkową i wysokość dochodów oraz o zasądzenie na rzecz Skarżącej zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.
Uzasadniając zarzut sformułowany w pkt 1-szym
petitum
skargi autor wskazał, że cyt. „od dnia wniesienia apelacji do dnia sporządzenia niniejszej skargi minęło półtora roku. W tym czasie nie został wyznaczony ani jeden termin rozprawy, [a] Skarżąca swoją postawą nie przyczyniła się w żadne sposób do wydłużenia czasu postępowania, ponieważ nie składała dotąd w jego toku żadnych pism procesowych ani wniosków dowodowych”, a przedmiot postępowania - w
ocenie autora skargi - „ma charakter nieskomplikowany”. Uzasadniając żądnie stwierdzenia przewlekłości postępowania pełnomocnik skonstatował, że cyt. „postępowanie w przedmiotowej sprawie trwa dłużej niż to konieczne dla wyjaśnienia istotnych okoliczności faktycznych i prawnych”. Odnosząc się do wniosku o zasądzenie na rzecz Skarżącej kwoty 3.000 zł w związku z przewlekłością postępowania autor skargi podał, że cyt. „na skutek apelacji wniesionej przez organ rentowy wstrzymane zostało wykonanie wyroku Sądu Okręgowego w W. przyznającego Skarżącej prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy od 1 grudnia 2014 r. na stałe […]”, Skarżąca „musi polegać na życzliwości rodziny”, a „każdy dzień zwłoki i oczekiwania ma dla sytuacji bytowej i psychicznej Skarżącej poważne konsekwencje”.
W odpowiedzi na skargę na przewlekłość datowanej na dzień 4 stycznia 2019 r., Skarb Państwa - reprezentowany przez Wiceprezesa Sądu Apelacyjnego w
[…]
- zgłosił udział w toczącym się postępowaniu i wniósł o oddalenie skargi, wskazując przy tym na to, że w oczekiwanie strony na wyznaczenie rozprawy apelacyjnej spowodowane było okolicznościami o charakterze obiektywnym, tj. zbyt dużym wpływem spraw do Sądu i trudnościami kadrowymi, co
cyt. „praktycznie uniemożliwia wyznaczenie terminu rozprawy zaraz po dniu jej wpływu do Sądu Apelacyjnego w
[…]
”. Jednocześnie Wiceprezes Sądu Apelacyjnego zasygnalizował, że w sprawie został już wyznaczony termin rozprawy apelacyjnej.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje.
Skarga wniesiona przez pełnomocnika J. K. okazała się zasadna i należało ją uwzględnić.
Zgodnie z treścią
art.
2
ust. 1 ustawy z dnia 17 czerwca 2004 r.
o skardze na naruszenie prawa strony do rozpoznania sprawy w postępowaniu przygotowawczym prowadzonym lub nadzorowanym przez prokuratora i postępowaniu sądowym bez nieuzasadnionej zwłoki (jednolity tekst: Dz.U. z 2018
r., poz. 75, dalej cyt. jako ustawa o skardze na przewlekłość postępowania, ustawa)
strona może wnieść skargę o stwierdzenie, że w postępowaniu, którego skarga dotyczy, nastąpiło naruszenie jej prawa do rozpoznania sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki, jeżeli postępowanie zmierzające do wydania rozstrzygnięcia kończącego postępowanie w sprawie trwa dłużej niż to konieczne dla wyjaśnienia istotnych okoliczności faktycznych i prawnych albo dłużej niż to konieczne do załatwienia sprawy egzekucyjnej lub innej dotyczącej wykonania orzeczenia sądowego.
Ustawa o skardze na przewlekłość nie określa, jaki okres oczekiwania na rozpoznanie sprawy należy uznać za nieuzasadnioną zwłokę. Utrwalona judykatura Sądu Najwyższego przyjmuje jednak, że o przewlekłości postępowania apelacyjnego można mówić w przypadku bezczynności sądu drugiej instancji polegającej na niewyznaczeniu rozprawy apelacyjnej, która trwa co najmniej 12
miesięcy (por. - m.in. - postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 12 maja 2005
r., III SPP 96/05, OSNP 2005 nr 23, poz. 384; z dnia 16 marca 2006 r., III SPP 10/06, OSNP 2007 nr 7-8, poz. 120; z dnia 21 marca 2006 r., III SPP 13/06; OSNP 2007 nr 7-8, poz. 121; z dnia 14 lipca 2016 r., III SPP 55/16, LEX nr 2122413; z dnia 7 marca 2017 r., III SPP 6/17; z dnia 19 października 2017 r., III SPP 42/17, LEX nr 2407819 czy z dnia 21 lutego 2018 r., III SPP 3/18). Wyłącznie w wyjątkowych sytuacjach krótsze okresy bezczynności mogą uzasadniać stwierdzenie przewlekłości postępowania (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 22 lipca 2014 r., III SPP 123/14, LEX nr 1515457).
Z analizy akt sprawy wynika, że po przeprowadzeniu kontroli formalnej wniesionego przez pełnomocnika organu rentowego środka odwoławczego od wyroku Sądu Okręgowego w W. - XIII Wydział Ubezpieczeń Społecznych z dnia 11 kwietnia 2017 r., sygn. XIII U
[…]
i zrealizowaniu czynności kontroli formalnej w ramach tzw. postępowania międzyinstancyjnego (zarządzenie Przewodniczącej XIII Wydziału Ubezpieczeń Społecznych Sądu Okręgowego w W. z dnia 25 maja 2017 r., k. 108 akt postępowania, apelacja wpłynęła do Sądu Okręgowego w dniu 23 maja 2017 r., k. 105 akt) akta sprawy zostały przedstawione wraz apelacją sądowi
ad quem
w dniu 28 czerwca 2017 r.
W dniu 28 czerwca 2017 r. zarządzeniem Przewodniczącej III Wydziału Pracy i Ubezpieczeń Społecznych Sądu Apelacyjnego w
[…]
sprawę zarejestrowano w Sądzie Apelacyjnym w
[…]
w repertorium „
AUa
” (k. 112; III AUa
[…]
). Kolejnym Zarządzeniem Przewodniczącej III Wydziału Pracy i Ubezpieczeń Społecznych Sądu Apelacyjnego w
[…]
pozostawiono sprawę do przydzielenia sędziemu referentowi według ustalonego planu sesji zgodnie z §
43 ust. 9 Regulaminu urzędowania sądów powszechnych (zarządzenie bez daty wydania, k. 113 akt sprawy, z chronologii i sekwencji dokumentów wszytych do akt postępowania wynika jednak, że zarządzenie to - zapewne - wydano w tym samym dniu co zarządzenie z k. 112 akt, tj. 28 czerwca 2017 r.). Od tego momentu do początku kwietnia 2018 r. (a zatem przez okres ponad 9 miesięcy) w sprawie nie podjęto jakichkolwiek czynności procesowych nakierowanych na wyznaczenie terminu rozpoznania apelacji organu rentowego (jedyna aktywność polegała na wydaniu Ubezpieczonej – J. K. zaświadczenia dotyczącego zawisłej przed Sądem sprawy - k. 115 akt i doręczeniu odwołującemu się - organowi rentowemu pisma informującego o wypowiedzeniu adw. P. N. pełnomocnictwa przez Ubezpieczoną - k. 119 akt sprawy).
W dniu 6 kwietnia 2018 r., zarządzeniem Przewodniczącej III Wydziału Pracy i Ubezpieczeń Społecznych Sądu Apelacyjnego w
[…]
, wyznaczono referenta według kolejności i przedstawiono akta sprawy wyznaczonemu sędziemu referentowi cyt. „po skierowaniu sprawy na termin rozprawy apelacyjnej ewentualnie z korespondencją” (k. 120 akt).
Od tego momentu do dnia 5 grudnia 2018 r. (a zatem przez okres dalszych 8 miesięcy) w sprawie nie podjęto żadnych czynności.
Terminu rozprawy apelacyjnej nie wyznaczono zatem przez ponad okres 17
miesięcy, co w sposób znaczący przekracza wypracowany w orzecznictwie Sądu Najwyższego standard w myśl którego przewlekłość postępowania materializuje się wówczas, jeżeli przez okres co najmniej 12 miesięcy nie wyznaczono terminu rozprawy apelacyjnej. Okres ten został przekroczony w niniejszej sprawie prawie o pół roku, bowiem rozprawa apelacyjna została wyterminowana dopiero zarządzeniem Zastępcy Przewodniczącego III Wydziału Pracy i Ubezpieczeń Społecznych Sądu Apelacyjnego w
[…]
z dnia 5 grudnia 2018 r. (k. 121 akt, termin rozprawy wyznaczono na dzień 11 stycznia 2019 r.). Przed datą wydania postanowienia w sprawie niniejszej skargi przez Sąd Najwyższy odbyła się rozprawa apelacyjna (11 stycznia 2019 r.). Wyrokiem wydanym w tym dniu Sąd Apelacyjny w
[…]
, po rozpoznaniu apelacji organu rentowego, uchylił zaskarżony wyrok Sądu Okręgowego w W. XIII Wydział Ubezpieczeń Społecznych z dnia 11 kwietnia 2017 r., sygn. XIII U
[…]
i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania, pozostawiając sądowi I-szej instancji rozstrzygnięcie o kosztach postępowania apelacyjnego.
Mimo zatem wyznaczenia i przeprowadzenia w sprawie rozprawy odwoławczej przed Sądem Apelacyjnym w
[…]
(na co ewidentny wpływ miało złożenie przez pełnomocnika J. K. skargi na przewlekłość postępowania w sprawie - nieprzypadkowo wyznaczenie terminu rozprawy odwoławczej zbiegło się z datą wniesienia skargi na przewlekłość postępowania) i wydania w sprawie orzeczenia przez sąd odwoławczy, Sąd Najwyższy stwierdza, że niewyznaczenie rozprawy apelacyjnej przez okres ponad 17 miesięcy musi być ocenione jako przewlekłość postępowania apelacyjnego. W dodatku analiza przepisów dotyczących postępowania odrębnego w sprawach pracy i ubezpieczeń społecznych dowodzi, że wprowadzono do nich uproszczenia proceduralne, których celem jest przyspieszenie tego postępowania, co nie może budzić wątpliwości w kontekście specyfiki przedmiotu tego rodzaju postępowań. Dążenie do przyspieszenia postępowania w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych przebija szczególnie silnie z treści przepisów art. 467 k.p.c., art. 468 k.p.c. oraz art.  471 k.p.c. W myśl przepisu art. 471 k.p.c. termin rozprawy powinien być wyznaczony tak, aby od daty zakończenia czynności wyjaśniających, a jeżeli nie podjęto takich czynności - od daty wniesienia pozwu lub odwołania, do rozprawy nie upłynęło więcej niż dwa tygodnie, chyba że zachodzą niedające się usunąć przeszkody. Z mocy art. 391 § 1 zd. pierwsze k.p.c. przepisy te mają odpowiednie zastosowanie do postępowania przed sądem drugiej instancji.
Należy podkreślić, że przewlekłości w niniejszej sprawie nie usprawiedliwiają - wskazane przez Wiceprezes Sądu Apelacyjnego w
[…]
w odpowiedzi na skargę - czynniki organizacyjne czy „okoliczności o charakterze obiektywnym”. W
orzecznictwie Sądu Najwyższego dotyczącym przewlekłości postępowania przyjmuje się, że „względy z zakresu organizacji i podziału czynności […] dotyczące niedostatecznej liczby sędziów, którym przydzielane są sprawy z zakresu ubezpieczeń społecznych - nie usprawiedliwiają przewlekłości postępowania. Z
art.
45 ust. 1 Konstytucji RP oraz art. 6 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności sporządzonej w Rzymie dnia 4 listopada 1950 r. (Dz.U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 ze zm.) wynika obowiązek takiego organizowania systemu jurysdykcyjnego, aby właściwe sądy mogły podołać rozstrzyganiu spraw sądowych w rozsądnych terminach. Jest to szczególnie konieczne przy rozstrzyganiu spraw, które w wewnętrznym porządku prawnym uzyskały w specjalnych procedurach gwarancje sprawności i szybkości postępowań sądowych. Do takich spraw należą sprawy z zakresu prawa pracy oraz ubezpieczeń społecznych […]” (por. m.in. postanowienia Sądu Najwyższego z 8 marca 2005 r., III SPP 34/05 i 16 marca 2005 r., III SPP 10/06).
Uwzględniając skargę na przewlekłość postępowania apelacyjnego sąd na wniosek skarżącego ma obowiązek zasądzić odpowiednią sumę pieniężną od Skarbu Państwa (art. 12 ust. 4 zd. pierwsze ustawy o skardze na przewlekłość postępowania). Suma pieniężna o której mowa w tym przepisie stanowi - z jednej strony - rodzaj sankcji dla Państwa za wadliwe zorganizowanie wymiaru sprawiedliwości, powodujące czasami wręcz systemową przewlekłość postępowań sądowych w niektórych obszarach praktyki sądowej, z drugiej zaś - rekompensatę dla skarżącego za krzywdę moralną spowodowaną przewlekłością postępowania. Zasądza się ją w wysokości proporcjonalnej do zwłoki, jej przyczyn oraz dotkliwości dla skarżącego (por. m.in. postanowienie Sądu Najwyższego z 6 stycznia 2006 r., III SPP 154/05, OSNP 2006 nr 21-22, poz. 342). Pełni ona rolę swoistego zadośćuczynienia za stres i frustrację spowodowaną przewlekłością postępowania sądowego. Uzasadniając żądanie przyznania Skarżącej sumy pieniężnej w wysokości 3.000 zł autor skargi argumentował to między innymi cyt. „czasem trwania postępowania, charakterem sprawy, postawą Skarżącej i jej emocjonalnym stosunkiem do przedmiotu i oczekiwanego wyniku postępowania”. Uwzględniając charakter sprawy i jej przedmiot (sprawa z zakresu ubezpieczeń społecznych, a
zatem sprawa o dużej doniosłości bytowej dla Skarżącej, w dodatku prawnie i faktycznie niezbyt skomplikowana, o czym świadczy m.in. lakonicza apelacja, ograniczona do dwóch, stosunkowo schematycznych i niezbyt zawiłych zarzutów naruszenia prawa i liczące mniej niż stronę maszynopisu uzasadnienie tego środka zaskarżenia, k. 106 akt sprawy) oraz okres zwłoki w rozpoznaniu sprawy z jednej strony, z drugiej zaś biorąc pod uwagę fakt, że w końcu doszło do wyznaczenia terminu rozprawy apelacyjnej, Sąd Najwyższy uznał za właściwe przyznanie Skarżącej od Skarbu Państwa - Sądu Apelacyjnego w
[…]
, tytułem zadośćuczynienia wnioskowanej przez nią kwoty 3.000 zł. O przyznaniu sumy pieniężnej w wysokości przewyższającej 500 zł za każdy rok dotychczasowego trwania postępowania przesądziło szczególne znaczenie sprawy dla Skarżącej, która swoją postawą nie przyczyniła się w sposób zawiniony do wydłużenia trwania czasu postępowania.
Na podstawie art. 98 § 1 i § 3 k.p.c. oraz art. 397 § 2 zd. 1 k.p.c. w zw. z § 14 ust. 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w  sprawie opłat za czynności adwokackie Sąd Najwyższy zasądził od Skarbu Państwa - Sądu Apelacyjnego w
[…]
, reprezentowanego przez Prezesa Sądu Apelacyjnego w
[…]
, kwotę 240 zł tytułem wynagrodzenia pełnomocnika Skarżącej. Wniosek pełnomocnika Skarżącej o zwolnienie od konieczności uiszczenia przez A. T. opłaty od skargi na przewlekłość postępowania okazał się bezprzedmiotowy. Skarga na naruszenie prawa do rozpoznania sprawy w postępowaniu sądowym bez nieuzasadnionej zwłoki wniesiona przez ubezpieczonego w sprawie odwołania rozpoznawanego przez Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych jest wolna od opłat (art. 96 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, jednolity tekst: Dz.U. z 2018 r., poz. 300 ze zm., zob. także uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 6 września 2006 r., III SPZP 2/06, OSNP 2007 nr 11-12, poz. 176).
Mając powyższe na uwadze postanowiono, jak na wstępie.