I NSNk 2/20

SN
Sygn. akt I NSNk 2/20
POSTANOWIENIE
Dnia 2 marca 2021 r.
Sąd Najwyższy w składzie:
SSN Krzysztof Wiak (przewodniczący, sprawozdawca)
‎
SSN Maria Szczepaniec
‎
Jolanta Małgorzata Jarząbek (ławnik Sądu Najwyższego)
Protokolant Anna Bereda
w sprawie S. K.
w przedmiocie uchylenia środka zabezpieczającego w postaci pobytu w zakładzie psychiatrycznym
‎
po rozpoznaniu w Izbie Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych na rozprawie
‎
w dniu 2 marca 2021 r.
przy udziale Prokuratora Prokuratury Krajowej
skargi nadzwyczajnej Prokuratora Generalnego od postanowienia Sądu Apelacyjnego w (…) z dnia 22 lutego 2019 r. o sygn. akt II AKzw (…),
zmieniającego postanowienie Sądu Okręgowego w W. z dnia 11 lutego 2019 r. o sygn. akt III K (…)
skargę oddala.
UZASADNIENIE
Przeciwko S. K. (dalej: podejrzany) toczyło się postępowanie przygotowawcze, w którym był on podejrzany o to, że:
1) 12 grudnia 2017 r., około godziny 1:45 w nocy, w S., działając z powodu przynależności politycznej poseł B. K. do partii tworzącej koalicję rządzącą, a także w celu wyrażenia swojej dezaprobaty dla obecnej koalicji rządzącej w Rzeczypospolitej Polskiej oraz w celu zmuszenia rządu Rzeczypospolitej Polskiej oraz parlamentarzystów koalicji rządzącej, a także Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej do zaniechania określonych działań, w
szczególności działań legislacyjnych związanych z reformą wymiaru sprawiedliwości i organizacji wyborów, po wcześniejszym namalowaniu na elewacji budynku przy ul. (…) pod oknami Biura Poselskiego (…) napisu o treści „H-7102.21.21 CALIFOR UBER ALES NIE”, będącego wskazaniem daty 12 grudnia 2017 r. czytanej wspak, a także nawiązującego do tytułu piosenki zespołu Dead Kennedys, usiłował sprowadzić zdarzenie zagrażające życiu i zdrowiu wielu osób oraz mieniu w wielkich rozmiarach, mające postać pożaru lokalu Biura Poselskiego Poseł (…) znajdującego się w  budynku wielorodzinnym przy ul. (…) w ten sposób, że
po użyciu przemocy polegającej na wybiciu metalowymi przedmiotami w
kształcie walców o wymiarach 20 centymetrów na 5 centymetrów szyby w  drzwiach wejściowych do tegoż lokalu, przy wykorzystaniu łatwopalnej cieczy podpalił jego wnętrze, jednak zamierzonego celu nie osiągnął z uwagi na akcję gaśniczą podjętą przez funkcjonariuszy Policji i Straży Pożarnej, czym spowodował straty w łącznej wysokości 15.884,64 zł, działając na szkodę Biura Poselskiego Poseł (…), a także mieszkańców budynku: E. B., G. B., 3
-
letniego G. M., 6-miesięcznego K. W., B. K., R. K., 7-letniej W. K., 4-letniego W. K., A. M., Ł. M., 7-letniej J. M., 4-letniej L. M., M. K., K. K., X. Y., 8
-
letniej U. K., A. D., A. S. i 6-letniej O. D., przy czym przedmiotowe zdarzenie stanowiło czyn o charakterze terrorystycznym – tj. o czyn z art. 13 § 1 k.k. w zw. z art. z art. 163 § 1 pkt 1 k.k., art. 288 § 1 k.k. i art. 119 § 1 k.k. w zw. z art. 11 § 2 k.k. w zw. z art. 65 § 1 k.k.;
2) w okresie od września do 14 grudnia 2017 r., w miejscowości W., w  powiecie [...], działając ze z góry powziętym zamiarem i w krótkich odstępach czasu, wbrew przepisom ustawy, wytworzył z uprawianych przez siebie konopi innych niż włókniste, po wcześniejszym ścięciu plonów i wysuszeniu materiału roślinnego, środki odurzające w postaci ziela konopi innych niż włókniste o łącznej masie netto 62,91 grama, z czego wydzielić można co najmniej 65 tzw. najmniejszych porcji handlowych środka odurzającego, co stanowi znaczną ilość – tj. o czyn z art. 53 ust. 1 i 3 ustawy z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu narkomanii w zw. z art. 12 k.k.
Sąd Okręgowy w W. postanowieniem z 27 czerwca 2018 r. (III K (…)), na podstawie art. 17 § 1 pkt 2 k.p.k. w zw. z art. 31 § 1 k.k., umorzył postępowanie wobec stwierdzenia niepoczytalności podejrzanego oraz na podstawie art. 93a § 1 pkt 4 k.k., art. 93b § 1 i 5 k.k., art. 93c pkt 1 k.k. i art. 93g § 1 k.k. orzekł o jego umieszczeniu w zamkniętym zakładzie psychiatrycznym.
Orzeczony środek zabezpieczający wykonywany był wobec podejrzanego w
Specjalistycznym Szpitalu (…) w B. na Oddziale Psychiatrii Ogólnej od 17 sierpnia 2018 r. W trakcie jego wykonywania 29 stycznia 2019 r. Sąd Okręgowy w W., zgodnie z treścią art. 204 § 1 k.k.w., uzyskał opinię psychiatryczną dotyczącą stanu zdrowia psychicznego podejrzanego. W treści tej opinii psychiatrzy ze szpitala w B.: lek. M. N., lek. U. K., ordynator Oddziału Psychiatrii Ogólnej lek. M. Z. oraz psycholog kliniczny U. R. wskazały, że mimo rozpoznania u pacjenta choroby psychicznej w postaci zaburzeń schizoafektywnych z przewagą faz maniakalnych, obecnie – dzięki zastosowanemu leczeniu – stan psychiczny pacjenta określić należało jako stabilny (miał on wyrównany nastrój i napęd psychoruchowy był zborny w codziennym funkcjonowaniu, nie prezentował żadnych objawów dekompensacji psychotycznej, bardzo dobrze radził sobie z codziennymi obowiązkami, był w pełni podporządkowany zasadom regulaminu oddziałowego). W opinii podniesiono, że pacjent regularnie uczestniczył w zajęciach terapeutycznych, był zaangażowany w proces leczenia i terapii, krytycznie odnosił się do stawianych mu zarzutów, żałował swojego zachowania i deklarował chęć stałego leczenia po ewentualnym wypisie ze szpitala. Biorąc pod uwagę powyższe ustalenia, biegli stwierdzili, że
podejrzany nie wymagał dalszego pobytu w zamkniętym zakładzie psychiatrycznym oraz wskazali, że kontynuacja leczenia mogła odbywać się w  warunkach ambulatoryjnych. Dodatkowo uznali, że podejrzany nie zagraża porządkowi prawnemu, a prawdopodobieństwo popełnienia przez niego czynów karalnych jest znikome. W konsekwencji poczynionych ustaleń biegli zawnioskowali o   zmianę środka zabezpieczającego z pobytu w zamkniętym zakładzie psychiatrycznym na terapię ambulatoryjną. Opinia ta została podtrzymana przed Sądem Okręgowym w W. na posiedzeniu 11 lutego 2019 r. (III K (…)) w    przedmiocie dalszego stosowania środka zabezpieczającego wobec podejrzanego. Na posiedzeniu tym prokurator złożył wniosek dowodowy o dopuszczenie dowodu z opinii nowego zespołu biegłych na okoliczność ustalenia aktualnego stanu zdrowia podejrzanego ze szczególnym uwzględnieniem przesłanek stosowania środka zabezpieczającego. Sąd Okręgowy w W. nie uwzględnił tego wniosku, stwierdzając, że opinia z 29 stycznia 2019 r. była logiczna, spójna, pełna, kompletna, a sformułowane w niej wnioski nie budziły wątpliwości.
Postanowieniem z 11 lutego 2019 r. Sąd Okręgowy w W. uchylił środek zabezpieczający stosowany wobec podejrzanego na mocy postanowienia Sądu Okręgowego w W. z 27 czerwca 2018 r. w sprawie III K (…) i
zwolnił go z internacji w Specjalistycznym Szpitalu (…) w B. Dodatkowo, na podstawie art. 93a § 2 k.k., orzekł wobec podejrzanego środek zabezpieczający w postaci obowiązku terapii w Poradni Zdrowia Psychicznego.
Powyższe postanowienie zostało zaskarżone przez prokuratora. Sąd
Apelacyjny w (…) postanowieniem z 22 lutego 2019 r. (II AKzw (…)) zmienił zaskarżone postanowienie Sądu Okręgowego w W. w ten sposób, że obok środka zabezpieczającego w postaci terapii orzekł wobec podejrzanego terapię uzależnień w zakresie środków odurzających. W pozostałym zakresie Sąd Apelacyjny w (…) utrzymał w mocy zaskarżone postanowienie.
Pismem z 30 stycznia 2020 r. Prokurator Generalny złożył skargę nadzwyczajną od postanowienia Sądu Apelacyjnego w (…) z 22 lutego 2019 r. (II AKzw (…)), zmieniającego postanowienie Sądu Okręgowego w W. z 11 lutego 2019 r. (III K (…)), wydane w przedmiocie uchylenia środka zabezpieczającego w postaci pobytu w zakładzie psychiatrycznym wobec podejrzanego. Prokurator Generalny zaskarżył powyższe postanowienie w całości, na niekorzyść podejrzanego. Na podstawie art. 89 § 1 pkt 3 ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o Sądzie Najwyższym, zaskarżonemu orzeczeniu zarzucił oczywistą sprzeczność istotnych ustaleń sądu z treścią zebranego w sprawie materiału dowodowego, polegającą na ustaleniu przez sąd braku podstaw do dalszego stosowania środka zabezpieczającego w postaci pobytu w zakładzie psychiatrycznym podejrzanego na podstawie opinii biegłych ze Specjalistycznego Szpitala (…) w B., w następstwie czego doszło faktycznie do utrzymania w mocy niezasadnego postanowienia sądu pierwszej instancji o uchyleniu środka zabezpieczającego w postaci pobytu w zakładzie psychiatrycznym wobec podejrzanego, podczas gdy z materiału dowodowego wynikało, iż w świetle jego dotychczasowej linii życiowej, a zwłaszcza okoliczności, iż wymieniony leczył się psychiatrycznie od wielu lat oraz w przeszłości rezygnował z tego leczenia, co skutkowało popełnieniem przez niego czynu zabronionego oraz opinii psychiatrycznej z 21 maja 2018 r., iż leczenie w warunkach ambulatoryjnych będzie nieskuteczne, a zatem nadal pozostaje aktualna potrzeba dalszego stosowania środka zabezpieczającego w postaci pobytu w zakładzie psychiatrycznym, co zapobiegnie popełnieniu przez podejrzanego czynu zabronionego o znacznej społecznej szkodliwości.
Prokurator Generalny wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia Sądu Apelacyjnego w (…) z 22 lutego 2019 r. (II AKzw (…)) i orzeczenie o uwzględnieniu zażalenia prokuratora i uchylenie postanowienie Sądu Okręgowego w W. z 11 lutego 2019 r. (III K (…)).
W uzasadnieniu skargi nadzwyczajnej Prokurator Generalny podniósł, że  analiza materiału aktowego, który został zgromadzony w niniejszej sprawie, powinna prowadzić do konkluzji, że sąd odwoławczy poczynił istotne ustalenia w   oczywistej i rażącej sprzeczności z zebranym
in concreto
materiałem dowodowym. Autor skargi nadzwyczajnej stwierdził, że Sąd Apelacyjny w  (…) nie przeprowadził wszechstronnej kontroli odwoławczej zaskarżonego postanowienia. Dokonana ocena zaskarżonego postanowienia była dowolna i oparta na niepełnej opinii biegłych. Zdaniem Prokuratora Generalnego, wnioski wynikające z opinii biegłych z 29 stycznia 2019 r. drastycznie odbiegały bowiem od ustaleń i wniosków zawartych w opinii biegłych z 21 maja 2018 r., w  której zwrócono uwagę na szereg poważnych zaburzeń chorobowych natury psychicznej u podejrzanego, stwarzających realne niebezpieczeństwo popełnienia przez niego kolejnych czynów zabronionych o znacznej społecznej szkodliwości, podobnych do uprzednio mu zarzucanych w związku z chorobą psychiczną. Zdaniem Prokuratora Generalnego, konieczne było powołanie w przedmiotowej sprawie innego zespołu biegłych w celu kompleksowej i wszechstronnej oceny stanu zdrowia podejrzanego, przy uwzględnieniu jego dotychczasowego sposobu życia i okoliczności zarzucanych mu czynów, czego nie dokonano w wystarczającym stopniu w opinii z 29 stycznia 2019 r.
Autor skargi nadzwyczajnej podkreślił, że opinia biegłych z 29 stycznia 2019  r. pozostaje oderwana od okoliczności czynu – oparta była wyłącznie na  oświadczeniach sprawcy, natomiast nie uwzględniała pozostałych aspektów związanych z chorobą podejrzanego, jego dotychczasowego życia oraz charakteru zarzucanych mu czynów zabronionych. Zarzucił tym samym, że Sąd Okręgowy w W. zaniechał wnikliwej i wszechstronnej analizy i oceny całokształtu przedmiotowej sprawy, przede wszystkim niezasadnie oddalając wniosek dowodowy prokuratora, złożony na posiedzeniu 11 lutego 2019 r., co zostało następnie zaakceptowane przez Sąd Apelacyjny w (…) Zdaniem Prokuratora Generalnego, opinia biegłych z 29 stycznia 2019 r., na podstawie której doszło do zwolnienia podejrzanego ze stosowanego wobec niego środka zabezpieczającego w postaci umieszczenia go w zakładzie psychiatrycznym, była sprzeczna z pozostałym materiałem dowodowym (opinią psychiatryczną z 21 maja 2018 r., wywiadem środowiskowym oraz historiami choroby), którego prawidłowa analiza prowadziła do wniosku, że nadal istnieje wysokie prawdopodobieństwo popełnienia przez sprawcę czynu zabronionego o znacznej społecznej szkodliwości. Podnosił on również, że okoliczność, iż podejrzany znajdował się w stanie remisji, nie powinna determinować stanowiska biegłych w zakresie braku konieczności stosowania środka zabezpieczającego w postaci dalszego pobytu w zamkniętym zakładzie psychiatrycznym oraz prowadzić do kategorycznej oceny o braku jakiegokolwiek zagrożenia ze strony podejrzanego. Autor skargi nadzwyczajnej zwrócił ponadto uwagę, że poprawa stanu zdrowia podejrzanego miała miejsce właśnie w związku z umieszczeniem go w zakładzie psychiatrycznym. Istnieje natomiast uzasadniona obawa, że przebywanie podejrzanego na wolności, przede wszystkim w związku ze zdiagnozowanym wobec niego uzależnieniem od alkoholu i   środków odurzających, może skutkować zaprzepaszczeniem pozytywnych wyników dotychczasowego leczenia, a co za tym idzie – może prowadzić do realnego zagrożenia popełnienia przez niego kolejnego poważnego czynu zabronionego.
Podsumowując, Prokurator Generalny kategorycznie podkreślił, że opinie biegłych z 29 stycznia 2019 r. były niepełne i niejasne, nie uwzględniały wszystkich istotnych z punktu widzenia dalszego stosowania wobec podejrzanego środka zabezpieczającego w postaci pobytu w zakładzie psychiatrycznym okoliczności, nie
zawierały wystarczającego wyjaśnienia wyrażonych w nich ocen i poglądów, co doprowadziło Sąd Apelacyjny w (…) do sprzecznej z zasadami wiedzy i    doświadczenia życiowego oceny materiału dowodowego, dokonanej z naruszeniem przepisu art. 7 k.p.k., skutkującym niezasadnym uchyleniem środka zabezpieczającego w postaci pobytu w zakładzie psychiatrycznym.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Zgodnie z art. 89 § 1 ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o Sądzie Najwyższym (t.j. Dz.U. 2021, poz. 154, dalej: u.SN), jeżeli jest to konieczne dla zapewnienia zgodności z zasadą demokratycznego państwa prawnego urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości społecznej, od prawomocnego orzeczenia sądu powszechnego lub sądu wojskowego kończącego postępowanie w sprawie może być wniesiona skarga nadzwyczajna, o ile:
1) orzeczenie narusza zasady lub wolności i prawa człowieka i obywatela określone w Konstytucji, lub
2) orzeczenie w sposób rażący narusza prawo przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie, lub
3)
zachodzi oczywista sprzeczność istotnych ustaleń sądu z treścią zebranego w sprawie materiału dowodowego
- a orzeczenie nie może być uchylone lub zmienione w trybie innych nadzwyczajnych środków zaskarżenia.
Stosownie do art. 115 § 1 u.SN, w okresie 3 lat od dnia wejścia w życie ustawy skarga nadzwyczajna może być wniesiona od prawomocnych orzeczeń kończących postępowanie w sprawach, które uprawomocniły się po 17 października 1997 r.
Przepis art. 115 § 1a u.SN stanowi, że skarga nadzwyczajna od   prawomocnego orzeczenia kończącego postępowanie w sprawie, które uprawomocniło się przed wejściem w życie ustawy, może być wniesiona przez Prokuratora Generalnego lub Rzecznika Praw Obywatelskich.
Skarga nadzwyczajna jest instrumentem szeroko rozumianego wymiaru sprawiedliwości w znaczeniu określonym w art. 175 ust. 1 Konstytucji. Jej celem jest wyeliminowanie z obrotu wadliwych, a jednocześnie naruszających zasady sprawiedliwości społecznej, orzeczeń sądowych, które dotyczą konkretnych, zindywidualizowanych podmiotów (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z 3 kwietnia 2019 r., I NSNk 2/19, wyrok Sądu Najwyższego z 9 grudnia 2020 r., I  NSNu 1/20, wyrok Sądu Najwyższego z 13 stycznia 2021 r., I NSNk 3/19). Rolą
kontroli nadzwyczajnej nie jest jednak eliminowanie wszystkich wadliwych orzeczeń. Wyjątkowość orzekania w ramach tej instytucji powinna dotyczyć tylko tych z nich, które nie dadzą się pogodzić z podstawowymi zasadami demokratycznego państwa prawnego, będąc
prima facie
orzeczeniami w sposób elementarny niesprawiedliwymi.
Na
podmiocie wnoszącym skargę nadzwyczajną spoczywa w pierwszej kolejności powinność wykazania zaistnienia w danej sprawie przynajmniej jednej z
przesłanek szczególnych – uchybień wymienionych w art. 89 § 1 pkt 1-3 u.SN.
Ponadto, skarga nadzwyczajna musi nawiązywać do przesłanki ogólnej, wskazanej w  art. 89 § 1
in principio
u.SN, która wymaga równoczesnego wykazania, że uwzględnienie skargi nadzwyczajnej jest konieczne dla zapewnienia zgodności z   zasadą demokratycznego państwa prawnego urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości społecznej
.
Ścisłe określenie przesłanek przedmiotowych skargi nadzwyczajnej związane jest z jej funkcją ochronną w ujęciu Konstytucji, tj. z jednej strony, z  dążeniem do zapewnienia prawidłowości działania organów władzy publicznej (art. 7 w zw. z art. 2 Konstytucji), a z drugiej strony, z konieczną ochroną stabilności i prawomocności orzeczeń sądowych oraz kształtowanych przez nie stosunków prawnych (art. 45 w zw. z art. 2 Konstytucji, zob. postanowienie Sądu Najwyższego z 28 października 2020 r., I NSNc 22/20; wyrok Sądu Najwyższego z 13 stycznia 2021 r., I NSNk 3/19). Konstrukcyjnym założeniem skargi nadzwyczajnej jest więc takie określenie jej przesłanek, by służyła ona eliminowaniu z obrotu orzeczeń sądowych obarczonych wadami o fundamentalnym znaczeniu w świetle zasady demokratycznego państwa prawnego urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości społecznej. W konsekwencji, stwierdzone naruszenia muszą być na tyle poważne, by wzgląd na całokształt zasady wynikającej z art. 2 Konstytucji nakazywał ingerencję w powagę rzeczy osądzonej (zob. wyroki Sądu Najwyższego: z 9 grudnia 2020 r., I NSNu 1/20 i z 13 stycznia 2021 r., I NSNk 3/19).
W niniejszej sprawie nie ulega wątpliwości, że Prokurator Generalny jest legitymowany do wniesienia skargi nadzwyczajnej, a termin do jej wniesienia został zachowany. Postanowienie Sądu Apelacyjnego w (…) z 22 lutego 2019 r. (II AKzw (…)), zmieniające postanowienie Sądu Okręgowego w W. z  11 lutego 2019 r. (III K (…)), wydane w przedmiocie uchylenia środka zabezpieczającego w postaci pobytu w zakładzie psychiatrycznym wobec podejrzanego, jest prawomocne. Nie przysługuje od niego zwykły środek zaskarżenia. Nie może też zostać wzruszone w trybie innych nadzwyczajnych środków zaskarżenia.
Podstawą skargi nadzwyczajnej Prokurator Generalny uczynił zarzut
oczywistej sprzeczności istotnych ustaleń sądu z treścią zebranego w sprawie materiału dowodowego (art. 89 § 1 pkt 3 u.SN). Zarzut ten może być podniesiony, gdy zgromadzony w sprawie materiał dowodowy prowadzi do odmiennych wniosków co do ustaleń faktycznych niż te, które stały się podstawą orzekania sądu. Sprzeczność ma dotyczyć istotnych ustaleń sądu i być „oczywista”.
Zgodnie z ugruntowaną linią orzeczniczą, przez oczywistą sprzeczność ustaleń sądu z zebranym w sprawie materiałem dowodowym rozumie się
takie odtworzenie przez sąd stanu faktycznego sprawy, które nawet przy pobieżnej analizie okoliczności ujawnionych w toku rozprawy głównej jawi się jako błędne i
nieodpowiadające rzeczywistości. Nie obejmuje zatem jakiegokolwiek błędu związanego z ustalaniem przebiegu danego zdarzenia lub oceny faktów i  okoliczności, analizowanych przez sąd i będących podstawą rozstrzygnięcia, czy   też niepełności postępowania dowodowego, lecz tylko takie uchybienia, które  bez wątpienia są błędne, a nieprawidłowość tę można dostrzec od razu, bez
potrzeby nadmiernego, ponownego badania sprawy (zob. wyroki Sądu  Najwyższego z 2 września 2020 r., I NSNk 4/19 i z 13 stycznia 2021 r., I NSNk 3/20).
Rację ma Prokurator Generalny, że w niniejszej sprawie z dwóch opinii biegłych psychiatrów: z 21 maja 2018 r. i z 29 stycznia 2019 r. wynikają zasadniczo odmienne wnioski – przede wszystkim w zakresie potrzeby zastosowania wobec podejrzanego środka zabezpieczającego w postaci pobytu w zakładzie psychiatrycznym (art. 93a § 1 pkt 4 k.k.). Odmienna jest również ocena stanu psychicznego sprawcy z chwili sporządzania obu opinii. Bez wątpienia w pierwszej z nich kategorycznie ustalono stan psychiczny sprawcy czynu zabronionego kwalifikujący go do umieszczenia w zamkniętym zakładzie psychiatrycznym. Z    drugiej opinii wynika natomiast, że zastosowany uprzednio środek zabezpieczający jest zbędny. Porównując treść obu opinii oraz wynikające z nich wnioski autor skargi nadzwyczajnej dostrzegł zachodzące pomiędzy nimi różnice, a  nawet sprzeczności, które w jego ocenie spowodowały, że sąd uwzględniając wyłącznie drugą w kolejności czasowej opinię z dnia 29 stycznia 2019 r., niesłusznie uchylił środek zabezpieczający w postaci pobytu w zakładzie psychiatrycznym. Zdaniem Prokuratora Generalnego, biegli nie udzielili wyczerpującej odpowiedzi na pytanie czy istnieje wysokie prawdopodobieństwo popełnienia przez podejrzanego czynu zabronionego o znacznej społecznej szkodliwości, w związku ze zdiagnozowaną u niego chorobą psychiczną. Autor skargi nadzwyczajnej zwrócił uwagę, że druga z opinii była mniej wnikliwa, niepełna, niejasna, a biegli nie uwzględnili wszystkich okoliczności (m.in.   dotychczasowego sposobu życia – nieskuteczności podejmowanego wielokrotnie leczenia, wieloletniego uzależnienia od środków odurzających, dojrzałego wieku, ukształtowanej osobowości; charakteru czynu w związku z jakim toczyło się przeciwko niemu postępowanie karne). Ponadto wyraził wątpliwość, czy
w tak czasie możliwa była tak znaczna poprawa zdrowia podejrzanego, który w chwili sporządzania pierwszej z opinii wykazywał silne zaburzenia psychotyczne.
Akcentując odmienne konkluzje co do konieczności stosowania wobec sprawcy środka zabezpieczającego w postaci pobytu w zakładzie psychiatrycznym Prokurator Generalny pominął jednak zróżnicowany charakter obu opinii. Wynika on nie tylko ze sporządzenia ich w diametralnie różnych okresach pobytu podejrzanego w zakładzie psychiatrycznym, a co za tym idzie – na podstawie zróżnicowanego stopnia wiedzy o stanie jego zdrowia, lecz również z odrębnych podstaw prawnych, a nade wszystko z odmiennych celów, dla których zostały zlecone. Tego kontekstu nie można pominąć przy ocenie zarzuconej w skardze nadzwyczajnej sprzeczności ustaleń sądu z zawartym w sprawie materiałem dowodowym.
Pierwsza z opinii (z 21 maja 2018 r.) została wydana w związku z
podejrzeniem wystąpienia niepoczytalności sprawcy w chwili popełnienia czynu zabronionego i ustaleniem potrzeby zastosowania wobec niego środka zabezpieczającego. Zgodnie z przepisem art. 202 § 1 k.p.k., w celu wydania takiej opinii o stanie zdrowia psychicznego oskarżonego sąd, a w postępowaniu przygotowawczym prokurator, powołuje co najmniej dwóch biegłych lekarzy psychiatrów. Opinia biegłych powinna zawierać stwierdzenia dotyczące zarówno poczytalności oskarżonego w chwili popełnienia zarzucanego mu czynu, jak i jego aktualnego stanu zdrowia psychicznego, a zwłaszcza wskazanie, czy stan ten pozwala oskarżonemu na udział w postępowaniu i na prowadzenie obrony w   sposób samodzielny i rozsądny, a w razie potrzeby także stwierdzenia wymienionej w art. 93b k.k. okoliczności w postaci
konieczności orzeczenia środka zabezpieczającego w celu zapobiegnięcia ponownemu popełnieniu przez sprawcę czynu zabronionego, jeżeli inne środki prawne określone w Kodeksie karnym lub orzeczone na podstawie innych ustaw nie byłyby wystarczające
(
art. 202 § 5 k.p.k.). W konsekwencji
biegli skupili się w tej opinii na ocenie stanu psychicznego sprawcy w związku z toczącym się przeciwko niemu postępowaniem karnym. Uznanie, że
sprawca był w chwili czynu niepoczytalny, w związku ze stwierdzoną u niego chorobą psychiczną, skutkowało umorzeniem postępowania wobec niego i    zastosowaniem odpowiedniego środka zabezpieczającego. Wiadomości specjalnych wymagało również ustalenie, czy z uwagi na swój stan psychiczny sprawca może brać udział w toczącym się postępowaniu, jak również czy zachodzi konieczność posiadania przez niego obrońcy. Powyższa opinia miała zatem charakter wieloaspektowy i musiała odnosić się do różnorakich kryteriów, stąd może wynikać wniosek, że była ona bardziej szczegółowa.
Druga opinia biegłych (z 29 stycznia 2019 r.) została natomiast wydana w związku z realizacją obowiązku ustawowego, o którym mowa w przepisie art. 204 § 1 k.k.w. Zgodnie z jego treścią,
jeżeli wobec sprawcy orzeczono pobyt w   zakładzie psychiatrycznym, sąd, nie rzadziej niż co 6 miesięcy, orzeka w
przedmiocie dalszego stosowania tego środka, a w wypadku uzyskania opinii, że
dalsze pozostawanie sprawcy w zakładzie nie jest konieczne – bezzwłocznie. W  razie potrzeby sąd zasięga opinii innych biegłych.
Opinia ta została wydana zatem na zupełnie innym etapie stosowania środka zabezpieczającego niż  poprzednia. Taka okresowa weryfikacja konieczności pobytu sprawcy czynu zabronionego w zakładzie psychiatrycznym jest konsekwencją przyjętej reguły, że sąd nie określa z góry czasu stosowania środka zabezpieczającego (art. 93d § 1 k.k.). Równocześnie sam ustawodawca wskazuje terminy, w których powinno nastąpić stosowne badanie sprawcy. Niezasadny jest zatem zarzut podniesiony przez Prokuratora Generalnego, że krótki okres pomiędzy wydaniem opinii psychiatrycznych z 21 maja 2018 r. i z 21 stycznia 2019 r. może świadczyć o nieprawidłowej ocenie biegłych, zawartej w drugiej z opinii.
Wydając opinię z 29 stycznia 2019 r. biegli badali stan psychiczny sprawcy pod kątem potrzeby dalszego przebywania przez niego w zakładzie psychiatrycznym, biorąc pod uwagę ustalenia dotyczące tego, czy właśnie na tę (a
nie wcześniejszą) chwilę istnieje wysokie prawdopodobieństwo, że
popełni on ponownie czyn zabroniony o znacznej społecznej szkodliwości
. Nie zachodziła zatem potrzeba ponownego odniesienia się do jego stanu psychicznego z czasu popełnienia czynu zabronionego. Bez wątpienia w ogólnej ocenie stan ten, ustalony już na podstawie pierwszej z opinii, rzutował na sytuację sprawcy, jednakże ta jedna okoliczność nie mogła samodzielnie determinować potrzeby pozostawania sprawcy w zakładzie psychiatrycznym, jeżeli nie przemawiała za tym wersyfikacja pozostałych ustawowych przesłanek. Takie uzależnienie możliwości zwolnienia sprawcy ze stosowania środka zabezpieczającego od jego stanu psychicznego z  chwili czynu prowadziłoby wręcz do wniosku, że umieszczenie w zakładzie psychiatrycznym stanie się faktycznie dożywotnią detencją w stosunku do każdego sprawcy, który dopuścił się czynu zabronionego w stanie nietrzeźwości, w związku z występowaniem u niego choroby psychicznej lub upośledzenia umysłowego. Wniosek taki pozostawałby jednak w oczywistej sprzeczności z regułą przyjętą w art. 93d § 1 k.k.
Z uwagi na to, że zastosowanie środka zabezpieczającego w postaci umieszczenia sprawcy w zakładzie psychiatrycznym zawsze będzie miało miejsce w    oparciu o opinię biegłych, stwierdzających, iż
istnieje wysokie prawdopodobieństwo, że sprawca popełni ponownie czyn zabroniony o znacznej społecznej szkodliwości w związku z chorobą psychiczną lub upośledzeniem umysłowym, opinia ta każdorazowo pozostawałaby w sprzeczności (w rozumieniu przyjętym w uzasadnieniu skargi nadzwyczajnej) z opinią wydaną na podstawie art. 204 § 1 k.k.w. i skutkującą zwolnieniem sprawcy czynu zabronionego z pobytu w zakładzie psychiatrycznym. Nadanie takiego priorytetowego znaczenia pierwszej z opinii czyniłoby art. 204 § 1 k.k.w. przepisem martwym.
W judykaturze i piśmiennictwie dostrzega się zasadnicze różnice pomiędzy opinią sporządzaną w związku z podejrzeniem niepoczytalności sprawcy czynu zabronionego i orzekaniem o zastosowaniu środka zabezpieczającego oraz opinią w przedmiocie dalszego stosowania środka zabezpieczającego. W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się jednolicie że „orzekanie w postępowaniu wykonawczym, na podstawie art. 204 § 1 k.k.w., w przedmiocie dalszego stosowania środka zabezpieczającego w postaci pobytu w zakładzie psychiatrycznym nie jest orzekaniem o zastosowaniu środka zabezpieczającego” (zob. postanowienia Sądu Najwyższego: z 17 stycznia 2017 r., II KZ 1/17 i
z
20
września 2017 r., III KK 384/17). W literaturze ponadto zwraca się uwagę, że
przy orzekaniu w przedmiocie dalszego stosowania środka zabezpieczającego sąd powinien uwzględnić dyrektywę, która wynika z przepisu art. 93b k.k. Zarówno przepisy ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny, jak i ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny wykonawczy akcentują zasadę, zgodnie z którą pobyt sprawcy w zakładzie psychiatrycznym powinien być maksymalnie ograniczony. Sąd powinien orzec o zwolnieniu z powyższego środka zabezpieczającego, gdy dalszy pobyt w nim sprawcy nie jest niezbędny dla
zapobiegnięcia popełnieniu przez sprawcę czynu zabronionego, związanego z   jego chorobą psychiczną, upośledzeniem umysłowym lub uzależnieniem od  alkoholu lub innego środka odurzającego. Nie bez znaczenia jest również spostrzeżenie, że p
rzepis art. 204 § 1 k.k.w.
ma charakter gwarancyjny dla osoby, w stosunku do której stosowany jest powyższy środek zabezpieczający – sąd ma bowiem obowiązek co 6 miesięcy badać potrzebę dalszego stosowania wolnościowych środków zabezpieczających (S. Lelental,
Komentarz do art. 204 k.k.w., w: Kodeks karny wykonawczy. Komentarz,
Legalis/el. 2020 i wskazana tam literatura).
Jak już wcześniej podniesiono, nie można tracić z pola widzenia tej istotnej okoliczności, że
obie opinie sporządzane były w innym czasie i na różnych etapach stosowania środka zabezpieczającego. Pierwsza z nich została wydana po
8
-
tygodniowej obserwacji psychiatrycznej (art. 203 § 1 k.p.k.), w stosunkowo nieodległym czasie od popełnienia czynu zabronionego, gdy leczenie sprawcy nie
zostało jeszcze w pełni ustalone. Druga opinia została sporządzona po
dłuższym pobycie sprawcy w zakładzie psychiatrycznym i regularnym, ponad 9
-
miesięcznym leczeniu. Wówczas biegli dysponowali już obszerniejszą wiedzą pozwalającą na formułowanie bardziej wnikliwej oceny jego stanu psychicznego.
Dla uchylenia postanowienia Sądu Apelacyjnego w (…) z 22 lutego 2019 r. (II AKzw (…)) nie jest wystarczające samo przekonanie autora skargi nadzwyczajnej, że w dalszym ciągu istnieje wysokie prawdopodobieństwo, iż sprawca popełni
ponownie czyn zabroniony o znacznej społecznej szkodliwości w związku z chorobą psychiczną, poparte wyłącznie wnioskami wynikającymi z  pierwszej opinii psychiatrycznej, wywiadu środowiskowego i zeznań osób dla
niego najbliższych. Sąd nie może samodzielnie dokonywać ustaleń, co do których wymagane jest posiadanie wiadomości specjalnych. Nie mógł zatem na podstawie poprzedniej opinii, z pominięciem opinii bieżącej, wydać postanowienia co do dalszego stosowania środka zabezpieczającego. Takie postępowanie uznać należałoby za stanowiące przejaw dowolnej, a nie swobodnej oceny dowodów. Z tych samych względów chybiona jest argumentacja zawarta w
uzasadnieniu skargi nadzwyczajnej w zakresie hipotez związanych ze stanem zdrowia podejrzanego i potencjalnym niebezpieczeństwem popełnienia przez niego kolejnego czynu zabronionego. Autor skargi nadzwyczajnej, w odróżnieniu od   specjalistów z zakresu psychiatrii i psychologii, nie posiada wiedzy i kompetencji, wymaganych dla oceny tych okoliczności i nie może ich wymagać również od innego, nieuprawnionego do formułowania takich ocen i wniosków, podmiotu.
Nie można się również zgodzić z twierdzeniem skarżącego, że opinia biegłych z 29 stycznia 2019 r. została wydana z pominięciem szeregu okoliczności, przytoczonych w skardze nadzwyczajnej. Przyznanie decydującego znaczenia określonym czynnikom, kosztem innych, nie może stanowić dowodu na to, że biegli nie uwzględnili i odpowiednio nie ocenili przytaczanych przez niego okoliczności (m.in. kwestii dotychczasowych niepowodzeń w leczeniu, uzależnienia od alkoholu i   środków odurzających). Podkreślić należy, że to biegły lekarz psychiatra i   psycholog są kompetentni do oceny, jakie okoliczności należy uwzględnić na etapie wykonywania środka zabezpieczającego i jakie przemawiają za dalszym jego stosowaniem.
Skarżący nie sformułował wystarczającej argumentacji na poparcie tezy, że opinia biegłych z 29 stycznia 2019 r. jest w rzeczywistości błędna. Podniesione w   uzasadnieniu skargi nadzwyczajnej zarzuty mają charakter przypuszczeń popartych wyłącznie treścią opinii z 21 maja 2018 r. Nie sposób przy tym nie zauważyć, że zdecydowanie większy nacisk kładzie on na fakt, że podejrzany jest w dalszym ciągu chory psychicznie, niż na to, że w związku z jego chorobą może on ponownie popełnić czyn zabroniony – co powinno stanowić istotę rozważań o stosowaniu środka zabezpieczającego.
Z powyższych względów sformułowany w skardze nadzwyczajnej zarzut
oczywistej sprzeczności istotnych ustaleń sądu z treścią zebranego w sprawie materiału dowodowego należy uznać za bezzasadny.
Niezależnie od braku podstaw do stwierdzenia, że zaistniała przesłanka szczególna skargi nadzwyczajnej, wymieniona w art. 89 § 1 pkt 3 u.SN, w niniejszej sprawie nie wykazano, że uchylenie zaskarżonego postanowienia jest konieczne dla zapewnienia zgodności z zasadą demokratycznego państwa prawnego urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości społecznej (art. 89 § 1
in principio
u.SN).
Autor skargi nadzwyczajnej odniósł się do
tego aspektu w bardzo ograniczonym zakresie, doszukując się konieczności uwzględnienia skargi nadzwyczajnej w zasadzie pewności prawa i prawidłowości jego stosowania przez organy państwowe. Zgodnie z treścią uzasadnienia, wyroki sądowe powinny być sprawiedliwe, wydawane w oparciu o przepisy prawa, które powinno być stosowane i   zinterpretowane w sposób prawidłowy i odzwierciedlać całość zebranego w sprawie materiału dowodowego – bez pomijania istotnych jego części.
Argumentację tę należy uznać za niewystarczającą. Prokurator Generalny poza szerokim uzasadnieniem zarzutu postawionego postanowieniu Sądu Apelacyjnego w (…) z 22 lutego 2019 r. (II AKzw (…)),
de facto
nie wyjaśnił, w jaki sposób i w jakim zakresie to konkretne orzeczenie naruszało zasady demokratycznego państwa prawnego
urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości społecznej. Samo wskazanie, że sąd wydając zaskarżone postanowienie naruszył zasadę swobodnej oceny dowodów i nie zweryfikował odpowiednio materiału dowodowego, nie może zostać uznane za czyniące zadość przesłance, o której mowa w art. 89 § 1
in principio
u.SN. Jak wskazano wcześniej, założeniem instytucji skargi nadzwyczajnej jest bowiem eliminowanie z obrotu orzeczeń sądowych, które są w sposób elementarny niesprawiedliwe i obarczone wadami fundamentalnymi – z punktu widzenia zasady demokratycznego państwa prawnego urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości społecznej. Stwierdzone naruszenia muszą być tak poważne, aby uzasadniona była ingerencja w powagę rzeczy osądzonej
Z pewnością nie przemawia za uchyleniem zaskarżonego postanowienia i    ponownym orzeczeniem wobec podejrzanego pobytu w zakładzie psychiatrycznym aktualny przebieg jego terapii w warunkach ambulatoryjnych. Z
informacji uzyskanych z Zakładu Opieki Zdrowotnej w S. przez Sąd Okręgowy w W. wynika, że podejrzany odbywa bez zakłóceń środek zabezpieczający w postaci terapii i regularnie kontynuuje leczenie. Aktualnie nie występują zatem względy, które przemawiały za ponownym umieszczeniem go w zakładzie psychiatrycznym. Gdyby jednak zachowanie sprawcy po uchyleniu środka zabezpieczającego wskazywało, że zachodzi konieczność stosowania środków zabezpieczających, sąd – zgodnie z przepisem art. 93d § 6 k.k. – nie później niż w ciągu 3 lat od uchylenia środka, może ponownie orzec ten sam środek zabezpieczający lub inny środek, o którym mowa w art. 93a § 1 pkt 1
-
3 k.k. Te uprawnienia sądu są obecnie wystarczającą gwarancją prawidłowości przebiegu terapii i terapii uzależnień wobec podejrzanego.
Ze względu na to, że nie wykazano oczywistej sprzeczności istotnych ustaleń sądu z treścią zebranego w sprawie materiału dowodowego ani   konieczności uchylenia zaskarżonego postanowienia Sądu Apelacyjnego w
(…) z 22 lutego 2019 r. (II AKzw (…)) dla zapewnienia zgodności z   zasadą demokratycznego państwa prawnego urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości społecznej – skarga jest bezzasadna i
podlega oddaleniu.
Biorąc powyższe pod uwagę, Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji.