I NSNc 263/22
Podsumowanie
Przejdź do pełnego tekstuSąd Najwyższy uchylił wyrok Sądu Apelacyjnego w Rzeszowie w części dotyczącej władzy rodzicielskiej, alimentów i kontaktów, przekazując sprawę do ponownego rozpoznania z powodu naruszenia prawa procesowego.
Rzecznik Praw Obywatelskich wniósł skargę nadzwyczajną od wyroku Sądu Apelacyjnego w Rzeszowie, zarzucając rażące naruszenie prawa procesowego poprzez rozpoznanie apelacji na posiedzeniu niejawnym, mimo wniosku strony o przeprowadzenie rozprawy. Sąd Najwyższy uznał skargę za zasadną, stwierdzając nieważność postępowania apelacyjnego z powodu pozbawienia strony możności obrony praw i uchylił zaskarżony wyrok, przekazując sprawę do ponownego rozpoznania.
Skarga nadzwyczajna została wniesiona przez Rzecznika Praw Obywatelskich od wyroku Sądu Apelacyjnego w Rzeszowie z dnia 2 czerwca 2020 r., sygn. I ACa 577/19, w sprawie o rozwód. Głównym zarzutem było rażące naruszenie przepisów Kodeksu postępowania cywilnego, w szczególności art. 374 k.p.c., poprzez rozpoznanie apelacji pozwanej na posiedzeniu niejawnym, mimo złożonego przez nią wniosku o przeprowadzenie rozprawy. Rzecznik argumentował, że takie działanie pozbawiło pozwaną możności obrony jej praw, naruszając tym samym zasady demokratycznego państwa prawnego i sprawiedliwości społecznej (art. 2 Konstytucji RP) oraz prawo do sądu (art. 45 Konstytucji RP). Sąd Najwyższy, rozpoznając skargę, uznał, że Sąd Apelacyjny był związany wnioskiem pozwanej o przeprowadzenie rozprawy i jego nieuwzględnienie stanowiło rażące naruszenie procedury, skutkujące nieważnością postępowania. Dodatkowo, Sąd Najwyższy odniósł się do przepisów wprowadzonych w związku z pandemią COVID-19, wskazując na brak zawiadomienia stron o posiedzeniu niejawnym. W konsekwencji, Sąd Najwyższy uchylił zaskarżony wyrok w części dotyczącej władzy rodzicielskiej, alimentów i kontaktów, zniósł postępowanie w tym zakresie i przekazał sprawę Sądowi Apelacyjnemu w Rzeszowie do ponownego rozpoznania.
Asystent AI do analizy prawnej
Przeanalizuj tę sprawę w kontekście orzecznictwa, przepisów i doktryny. Uzyskaj pogłębioną analizę, projekt pisma lub odpowiedź na pytanie prawne.
Zagadnienia prawne (2)
Odpowiedź sądu
Tak, rozpoznanie apelacji na posiedzeniu niejawnym wbrew wnioskowi strony o przeprowadzenie rozprawy stanowi rażące naruszenie prawa procesowego, skutkujące nieważnością postępowania z powodu pozbawienia strony możności obrony jej praw.
Uzasadnienie
Sąd Najwyższy wskazał, że art. 374 k.p.c. w brzmieniu obowiązującym w dacie wniesienia apelacji wiąże sąd odwoławczy wnioskiem strony o przeprowadzenie rozprawy, o ile nie zachodzą inne przesłanki negatywne. Nieuwzględnienie takiego wniosku pozbawia stronę możności działania i obrony praw, co prowadzi do nieważności postępowania.
Rozstrzygnięcie
Decyzja
uchylenie i przekazanie do ponownego rozpoznania
Strona wygrywająca
Rzecznik Praw Obywatelskich
Strony
| Nazwa | Typ | Rola |
|---|---|---|
| W. K. | osoba_fizyczna | powód |
| A. K. | osoba_fizyczna | pozwana |
| Rzecznik Praw Obywatelskich | organ_państwowy | skarżący |
| M. K. | osoba_fizyczna | dziecko |
Przepisy (11)
Główne
k.p.c. art. 374
Kodeks postępowania cywilnego
Sąd drugiej instancji jest związany wnioskiem strony o przeprowadzenie rozprawy, chyba że pozew lub apelacja zostały cofnięte albo zachodzi nieważność postępowania.
u.SN art. 89 § § 1 pkt 1 i 2
Ustawa o Sądzie Najwyższym
Podstawa do wniesienia skargi nadzwyczajnej z powodu rażącego naruszenia prawa lub zasad i praw człowieka.
u.SN art. 89 § § 1
Ustawa o Sądzie Najwyższym
Przesłanka ogólna skargi nadzwyczajnej: sprzeczność z zasadą demokratycznego państwa prawnego urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości społecznej.
ustawa COVID-owa art. 15zzs^1 § pkt 2
Ustawa o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych
Możliwość rozpoznania sprawy na posiedzeniu niejawnym z obowiązkiem zawiadomienia stron i możliwością zgłoszenia sprzeciwu.
Konstytucja RP art. 2
Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej
Zasada demokratycznego państwa prawnego urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości społecznej.
Konstytucja RP art. 45
Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej
Prawo do sądu.
Pomocnicze
u.SN art. 95 § pkt 1
Ustawa o Sądzie Najwyższym
Podstawa do uchylenia orzeczenia i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania.
k.p.c. art. 386 § § 2
Kodeks postępowania cywilnego
Uchylenie zaskarżonego wyroku, zniesienie postępowania w zakresie dotkniętym nieważnością i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.
k.p.c. art. 108 § § 2
Kodeks postępowania cywilnego
Rozstrzygnięcie o kosztach postępowania.
Ustawa o zmianie ustawy - Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw art. 1 § pkt 134
Nowelizacja wprowadzająca brzmienie art. 374 k.p.c. obowiązujące od 7 listopada 2019 r.
Ustawa o zmianie ustawy - Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw art. 9 § pkt 4 a contrario
Przepis przejściowy dotyczący stosowania przepisów w brzmieniu dotychczasowym do środków odwoławczych wniesionych i nierozpoznanych przed dniem wejścia w życie nowelizacji.
Argumenty
Skuteczne argumenty
Rozpoznanie apelacji na posiedzeniu niejawnym wbrew wnioskowi strony o przeprowadzenie rozprawy stanowi rażące naruszenie prawa procesowego. Naruszenie art. 374 k.p.c. skutkuje nieważnością postępowania z powodu pozbawienia strony możności obrony jej praw. Brak zawiadomienia stron o posiedzeniu niejawnym w trybie specustawy COVID-owej stanowi rażące uchybienie proceduralne.
Godne uwagi sformułowania
Sąd Najwyższy podziela stanowisko skarżącej, że rozpoznanie sprawy – wbrew przepisom – na posiedzeniu niejawnym zamiast na rozprawie oznacza pozbawienie strony możności obrony swoich praw, co z kolei skutkuje nieważnością postępowania. W sytuacji objętej dyspozycją wyrażonej w nim normy, sąd musi uwzględnić wolę strony strony i w razie złożenia stosownego wniosku, rozpoznać sprawę odwoławczą na rozprawie. Wydanie przez Sąd Apelacyjny w Rzeszowie orzeczenia w następstwie rażącego pominięcia obowiązujących przepisów proceduralnych bezsprzecznie narusza wskazane powyżej zasady bezpieczeństwa prawnego i podważa zaufanie stron postępowania do państwa i stanowionego w nim porządku prawnego.
Skład orzekający
Maria Szczepaniec
przewodniczący, sprawozdawca
Tomasz Demendecki
członek
Grzegorz Swaczyna
ławnik
Informacje dodatkowe
Wartość precedensowa
Siła: Wysoka
Powoływalne dla: "Wiążący charakter wniosku strony o przeprowadzenie rozprawy w postępowaniu apelacyjnym oraz konsekwencje naruszenia tego obowiązku."
Ograniczenia: Dotyczy specyficznej sytuacji procesowej i interpretacji przepisów k.p.c. oraz specustawy COVID-owej.
Wartość merytoryczna
Ocena: 7/10
Sprawa dotyczy ważnego zagadnienia proceduralnego, które może mieć wpływ na wiele postępowań sądowych, a także podkreśla znaczenie prawa do sądu i sprawiedliwości społecznej.
“Czy posiedzenie niejawne zamiast rozprawy może unieważnić wyrok? Sąd Najwyższy wyjaśnia.”
Sektor
praca
Twój asystent do analizy prawnej
Zadaj pytanie prawne, zleć analizę orzecznictwa i przepisów, lub poproś o projekt pisma — AI przeszuka ponad 1,4 mln orzeczeń i aktualne akty prawne.
Powiązane tematy
Pełny tekst orzeczenia
Oryginał, niezmienionySN I NSNc 263/22 I NSNc 263/22 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 23 listopada 2022 r. Sąd Najwyższy w składzie: SSN Maria Szczepaniec (przewodniczący, sprawozdawca) SSN Tomasz Demendecki Grzegorz Swaczyna (ławnik Sądu Najwyższego) w sprawie z powództwa W. K. przeciwko A. K. o rozwód, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych w dniu 23 listopada 2022 r. skargi nadzwyczajnej wniesionej przez Rzecznika Praw Obywatelskich od wyroku Sądu Apelacyjnego w Rzeszowie z 2 czerwca 2020 r., sygn. I ACa 577/19 I. uchyla punkt II oraz III zaskarżonego wyroku, II. znosi postępowanie w sprawie w pozostałym zakresie III.przekazuje sprawę Sądowi Apelacyjnemu w Rzeszowie do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania ze skargi nadzwyczajnej. UZASADNIENIE W. K. 12 kwietnia 2019 r. wniósł do Sądu Okręgowego w Przemyślu pozew o rozwód przeciwko małżonce A. K., domagając się ostatecznie rozwiązania małżeństwa przez rozwód z winy małżonki. Pozwana A. K. 14 czerwca 2019 r. wniosła odpowiedź na pozew i finalnie zawnioskowała o rozwiązanie małżeństwa z winy powoda. Sąd Okręgowy w Przemyślu po przeprowadzeniu rozprawy 28 października 2019 r., sygn. I C 264/19 wydał wyrok, w którym orzekł rozwód małżeństwa z winy obu stron. Pozwana, reprezentowana przez fachowego pełnomocnika, wniosła 5 grudnia 2019 r. apelację od ww. orzeczenia Sądu Okręgowego w Przemyślu domagając się jego zmiany w zakresie pkt 1 poprzez orzeczenie rozwodu z wyłącznej winy powoda W. K. oraz zasądzenia od powoda na swoją rzecz zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego wg norm przepisanych. Pozwana w wywiedzionym środku zaskarżenia zgłosiła wniosek o rozpoznanie sprawy na rozprawie. Sędzia sprawozdawca wyznaczony do rozpoznania apelacji sporządził 3 lutego 2020 r. notatkę, z której wynikało, że powód nie wniósł odpowiedzi na apelację pozwanej, nie zgłoszono wniosku o wyznaczenie rozprawy, a przedmiotem zaskarżenia jest rozstrzygnięcie o winie i kosztach procesu. Sąd Apelacyjny w Rzeszowie wyrokiem z 2 czerwca 2020 r., I ACa 577/19 wydanym na posiedzeniu niejawnym w sprawie z powództwa W. K. przeciwko A. K. o rozwód na skutek apelacji pozwanej uchylił zaskarżony wyrok Sądu Okręgowego w Przemyślu z 28 października 2019 r., I C 264/19 w części orzekającej o władzy rodzicielskiej, alimentach i kontaktach (pkt II, III i IV wyroku Sądu pierwszej instancji) w stosunku do M. K. urodzonej […] 2002 r. i w tym zakresie postępowanie umorzył (pkt I) oraz oddalił apelację w pozostałej części (pkt II), a także zasądził od pozwanej na rzecz powoda kwotę 540 zł tytułem kosztów postępowania apelacyjnego (III). Rzecznik Praw Obywatelskich pismem z 9 lutego 2022 r. wniósł skargę nadzwyczajną od wyroku Sądu Apelacyjnego w Rzeszowie z 2 czerwca 2020 r., I ACa 577/19 z powództwa W. K. przeciwko A. K. o rozwód. Powołując się na art. 8 ust. 1 ustawy z 15 lipca 1987 roku o Rzeczniku Praw Obywatelskich (tekst jedn. Dz.U. 2020 r., poz. 627 ze zm.) w zw. z art. 115 § 1 i § 1a i art. 89 § 1 in princ. ustawy z 8 grudnia 2017 roku o Sądzie Najwyższym (tekst jedn. Dz.U.2021 r., poz. 1904; dalej jako: u.SN) z uwagi na konieczność zapewnienia zgodności z zasadą demokratycznego państwa prawnego urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości społecznej, zaskarżył w części, tj. co do punktu II i III wyrok Sądu Apelacyjnego w Rzeszowie z 2 czerwca 2020 r. wydany w sprawie I ACa 577/19. Skarżący zawnioskował o uchylenie zaskarżonego wyroku w punkcie Il i III; oraz przekazanie sprawy w zaskarżonej części do ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu w Rzeszowie. Rzecznik Praw Obywatelskich powołując się na art. 89 § 1 pkt 2 i pkt 1 u.SN zaskarżonemu postanowieniu zarzucił: 1. rażące naruszenie prawa, tj. art. 374 k.p.c. poprzez jego niezastosowanie, co wyrażało się rozpoznaniem sprawy przez Sąd Apelacyjny w Rzeszowie 2 czerwca 2020 r. na posiedzeniu niejawnym, pomimo znajdującego się w aktach sprawy wniosku o rozpoznanie apelacji na rozprawie (apelacja pozwanej z 4 grudnia 2019, k.128), a tym samym pozbawienie pozwanej możności działania w sprawie; 2. ewentualnie rażące naruszenie prawa, tj. art. 15zzs 1 pkt 2 ustawy z 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych, (tekst jedn. Dz.U. z 2020 r., poz. 1842 ze zm.), wprowadzonego ustawą z 14 maja 2020 r. o zmianie niektórych ustaw w zakresie działań osłonowych w związku z rozprzestrzenianiem się wirusa SARS- CoV-2, Dz.U.2020 r., poz. 875 ze zm.), obowiązującego w dacie 2 czerwca 2020 r., poprzez jego niezastosowanie i przeprowadzenie tego dnia posiedzenia niejawnego, pomimo niezawiadomienia stron o skierowaniu sprawy na posiedzenie niejawne, wskutek czego strona pozbawiona została możliwości złożenia sprzeciwu od zarządzenia przewodniczącego o przeprowadzeniu posiedzenia niejawnego, a powyższe uchybienia implikowały: 3. naruszenie zasad lub wolności i prawa człowieka i obywatela określonych w Konstytucji RP, tj. zasady demokratycznego państwa prawnego, urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości społecznej (art. 2 Konstytucji RP) oraz prawa do sądu (art. 45 Konstytucji RP). Skarżący zawnioskował o dopuszczenie i przeprowadzenie dowodu z: 1. poświadczonego za zgodność wydruku wiadomości z 30 marca 2021 r. poczty elektronicznej pozwanej A. K. do Rzecznika Praw Obywatelskich na okoliczność, że żadna ze stron sprawy rozwodowej nie zawarła ponownie związku małżeńskiego, 2. poświadczonej za zgodność kopii wniosku A. K. do Rzecznika Praw Obywatelskich z 4 sierpnia 2020 r. na okoliczność, że rozpoznanie apelacji na posiedzeniu niejawnym wbrew zgłoszonemu żądaniu wywołało u niej poczucie niesprawiedliwego i nierzetelnego rozpoznania sprawy, a przez to naruszenie jej prawa do sądu. Rzecznik Praw Obywatelskich w uzasadnieniu skargi nadzwyczajnej wskazał, że Sąd Apelacyjny w Rzeszowie wyrokiem z 2 czerwca 2020 r. wydanym na posiedzeniu niejawnym uchylił zaskarżony wyrok w części orzekającej o władzy rodzicielskiej, alimentach i kontaktach (pkt II, III i IV) w stosunku do M. K. urodzonej […] 2002 r. (wobec osiągnięcia przez nią pełnoletności) i w tym zakresie postępowanie umorzył, oddalił apelację pozwanej w pozostałej części, a także zasądził od pozwanej na rzecz powoda kwotę 540 zł tytułem kosztów postępowania apelacyjnego. W ocenie skarżącego powyższy wywód jednoznacznie świadczy o tym, że Sąd Apelacyjny w Rzeszowie nie rozpoznał apelacji pozwanej na rozprawie, choć obligował go do tego wprost art. 374 k.p.c. w brzmieniu nadanym ustawą z 4 lipca 2019 r. o zmianie ustawy - Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2019 r., poz. 1469 ze zm.), która to nowelizacja w tym zakresie weszła w życie 7 listopada 2019 r. Rzecznik w dalszej części uzasadnienia argumentował, że nie znajduje w przedmiotowej sprawie zastosowania art 15zzs 3 ustawy z 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (tekst jedn. Dz.U. 2020 r., poz. 1842 ze zm.). Artykuł 15zzs 3 tej ustawy wprowadzony został ustawą z 14 maja 2020 r. o zmianie niektórych ustaw w zakresie działań osłonowych w związku z rozprzestrzenianiem się wirusa SARS - CoV-2 (Dz.U. 2020 r., poz. 875 ze zm.) i choć obowiązywał w dacie 2 czerwca 2020 r., to dotyczył jedynie sytuacji procesowej, w której apelację wniesiono przed 7 listopada 2019 r. W ocenie Rzecznika Praw Obywatelskich w sprawie niewątpliwie doszło do rażącego - niewymagającego skomplikowanego dowodzenia i przeprowadzenia złożonych procesów intelektualnych - naruszenia przepisów postępowania. W sytuacji objętej dyspozycją wyrażonej w nim normy, sąd musi uwzględnić wolę strony strony i w razie złożenia stosownego wniosku, rozpoznać sprawę odwoławczą na rozprawie. W ocenie Rzecznika Praw Obywatelskich oddalenie apelacji pozwanej A. K. w części merytorycznej, wywołuje dla niej negatywne skutki. W rezultacie wydania orzeczenia przez sąd drugiej instancji z uchybieniem przepisów proceduralnych podtrzymane zostało rozstrzygnięcie sądu a quo o uznaniu jej za współwinną rozkładu pożycia, co ma konsekwencje nie tylko moralne, ale i finansowe. Z racji pozbawienia możliwości udziału w postępowaniu odwoławczym, pozwana nie miała możności przedstawienia sądowi odwoławczemu argumentów oraz dowodów przemawiających przeciwko uznaniu jej za współwinną rozkładu pożycia małżeńskiego i uznaniem powoda za wyłącznie winnego tego rozkładu. Rzecznik Praw Obywatelskich wskazał, że rozwodzący się małżonkowie K. mieli prawo zakładać, że toczące się postępowanie będzie prowadzone zgodnie z przepisami prawa, zaś wydane orzeczenie stanowić będzie niewadliwe i ostateczne rozstrzygnięcie w przedmiocie rozwiązania ich małżeństwa. Przekonanie to mogli żywić w kontekście konstytucyjnych zasad wywodzonych z art. 2 Konstytucji RP, tj.: zaufania do państwa i bezpieczeństwa prawnego. Konkludując Rzecznik Praw Obywatelskich wskazał, iż orzeczenie sądowe powinno być sprawiedliwe i stanowić rezultat postępowania spełniającego wszystkie ustawowe przesłanki, aby nie zachodziła konieczność wzruszania go szczególnie w sytuacji, gdy korzysta już z powagi rzeczy osądzonej. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Skarga nadzwyczajna zasługiwała na uwzględnienie. Na przedpolu rozważań prawnych, Sąd Najwyższy wskazuje, że skarga nadzwyczajna była dopuszczalna, gdyż wniesiona została przez uprawniony organ (art. 89 § 2 u.SN), przedmiotem zaskarżenia jest orzeczenie sądu powszechnego (art. 89 § 1 u.SN), które nie może być uchylone lub zmienione w trybie innych nadzwyczajnych środków zaskarżenia (art. 89 § 1 in fine u.SN). Nadto, zaskarżone orzeczenie pozostaje w sprzeczności z zasadą demokratycznego państwa prawnego urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości społecznej (przesłanka ogólna z art. 89 § 1 u.SN), także narusza zasady i prawa człowieka i obywatela określone w Konstytucji RP (art. 89 § 1 pkt 1 u.SN) oraz w sposób rażący prawo przez jego niewłaściwe zastosowanie (art. 89 § 1pkt 2 u.SN). W kontekście analizy dopuszczalności skargi nadzwyczajnej, z uwagi na przedmiot zaskarżonego orzeczenia, należy odnotować, że żadna ze stron postępowania I ACa 577/19 prowadzonego przez Sąd Apelacyjny w Rzeszowie nie zawarła nowego związku małżeńskiego (art. 90 § 3 u.SN). Zaskarżone orzeczenie wydane zostało 2 czerwca 2022 r., a skarga nadzwyczajna wniesiona została 14 lutego 2022 r., a zatem z zachowaniem 5- letniego terminu od dnia uprawomocnienia się zaskarżonego orzeczenia, o którym traktuje art.89 § 3 u.SN. Artykuł 374 k.p.c. stanowi, że sąd drugiej instancji może rozpoznać sprawę na posiedzeniu niejawnym, jeżeli przeprowadzenie rozprawy nie jest konieczne. Rozpoznanie sprawy na posiedzeniu niejawnym jest niedopuszczalne, jeżeli strona w apelacji lub odpowiedzi na apelację złożyła wniosek o przeprowadzenie rozprawy, chyba że cofnięto pozew lub apelację albo zachodzi nieważność postępowania. Takie brzmienie art. 374 k.p.c. ustalone zostało 7 listopada 2019 r. na skutek wejścia w życie art. 1 pkt 134 ustawy z dnia 4 lipca 2019 r. o zmianie ustawy - Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. 2019, poz. 1469, dalej jako: ustawa nowelizująca). Apelacja pozwanej od wyroku Sądu Okręgowego w Przemyślu wniesiona została 5 grudnia 2019 r., a zatem zgodnie z przepisem przejściowym (art. 9 pkt 4 a contrario ) cytowanej wyżej ustawy nowelizującej, art. 374 k.p.c. w rozpoznawanej sprawie będzie znajdował zastosowanie w brzmieniu ustalonym tą nowelizacją. Zgodnie bowiem z art. 9 ust. 4 ustawy nowelizującej, do rozpoznania środków odwoławczych wniesionych i nierozpoznanych przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy stosuje się przepisy ustawy zmienianej w art. 1, w brzmieniu dotychczasowym. Na gruncie aktualnych regulacji Kodeksu postępowania cywilnego (obowiązujących także w dacie wnoszenia przez pozwaną apelacji od wyroku sądu pierwszej instancji), zasadą jest rozpoznawanie spraw na posiedzeniu niejawnym, o ile nie zachodzą przesłanki obligatoryjnego wyznaczenia rozprawy. Zatem zgodnie z ogólną dyrektywą wysłowioną w art. 374 k.p.c., to sąd drugiej instancji ocenia, czy konieczne jest przeprowadzenie rozprawy np. w celu wysłuchania stron, czy przesłuchania świadków, a w przypadku niestwierdzenia takich okoliczności, może rozpoznawać sprawę na posiedzeniu niejawnym. Co jednak kluczowe dla rozstrzygnięcia postępowania ze skargi nadzwyczajnej, wniosek strony o przeprowadzenie rozprawy zgłoszony w apelacji lub odpowiedzi na apelację jest wiążący dla sądu odwoławczego, o ile nie cofnięto pozwu, apelacji albo nie zachodzi nieważność postępowania. Przy czym wskazać należy, że skoro Sąd Apelacyjny w Rzeszowie wydał merytoryczny wyrok reformatoryjny, to nie dopatrzył się okoliczności skutkujących nieważnością postępowania przed sądem a quo. Zgodnie bowiem z dyspozycją art. 386 § 2 k.p.c., w razie stwierdzenia nieważności postępowania sąd drugiej instancji uchyla zaskarżony wyrok, znosi postępowanie w zakresie dotkniętym nieważnością i przekazuje sprawę sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania. Lektura skargi nadzwyczajnej, jak i akt I ACa 577/19 prowadzi do wniosku, że ani pozew ani apelacja nie zostały cofnięte. W takim stanie rzeczy wniosek pozwanej o przeprowadzenie rozprawy odwoławczej był wiążący dla sądu z uwagi na spełnienie się przesłanki: podmiotowej (wnioskodawcą strona postępowania), przedmiotowej (wniosek miał za przedmiot przeprowadzenie rozprawy) i temporalnej (zgłoszony w piśmie inicjującym postępowanie odwoławcze). Nieuwzględnienie wniosku zgłoszonego w trybie art. 374 k.p.c. stanowi uchybienie procesowe, które może mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a w pewnych okolicznościach pociąga za sobą nieważność postępowania ze względu na pozbawienie strony możności obrony swoich praw. Nie ma przeszkód, aby strona wniosek o przeprowadzenie rozprawy złożyła w piśmie procesowym, niebędącym ani apelacją, ani odpowiedzią na apelację. Wniosek o przeprowadzenie rozprawy może zostać przez stronę cofnięty aż do chwili wywołania sprawy (art. 210 § 1 in principio ; tak samo M. Michalska-Marciniak [w:] Kodeks postępowania cywilnego..., t. 1, red. T. Zembrzuski, s. 847). Nieważność postępowania wskutek pozbawienia strony możności obrony swych praw zachodzi wówczas, gdy strona, wbrew swej woli, została faktycznie pozbawiona możności działania. Ten przejaw nieważności występuje wówczas, gdy na skutek wadliwości czynności procesowych sądu lub strony przeciwnej strona nie mogła brać i faktycznie nie brała udziału w postępowaniu lub jego istotnej części, a skutki tych wadliwości nie mogły być usunięte na następnych rozprawach przed wydaniem wyroku w danej instancji. Ocena, czy doszło do pozbawienia strony możności obrony swych praw, dokonywana jest przy tym na podstawie konkretnych okoliczności sprawy (post. Sądu Najwyższego z 17 marca 2021 r., I CSK 278/20). Pozbawienie strony możności obrony swych praw polega na uniemożliwieniu uczestniczenia w postępowaniu rozpoznawczym wbrew jej woli. Najczęściej zachodzi to poprzez niezawiadamianie o terminie posiedzeń, pozbawienie możności składania pism procesowych, czy wniosków dowodowych (zob. wyrok Sądu Najwyższego z 10 stycznia 2001 r., I CKN 999/98 i postanowienie Sądu Najwyższego z 22 maja 2014 r., IV CSK 545/13). Warto wskazać, że Sąd Najwyższy w uchwale z 2 lipca 2021 r., III CZP 46/20 przesądził, że sąd drugiej instancji jest związany wnioskiem strony o rozpoznanie sprawy na rozprawie. Sąd Najwyższy podziela stanowisko skarżącej, że rozpoznanie sprawy wbrew przepisom na posiedzeniu niejawnym zamiast na rozprawie oznacza pozbawienie strony możności obrony swoich praw, co z kolei skutkuje nieważnością postępowania (T. Ereciński [w:] Kodeks postępowania cywilnego... , t. 3, red. T. Ereciński, 2016, s. 81; A. Kościółek Rozpoznawanie spraw cywilnych na posiedzeniu niejawnym [w:] Ius est a iustitia appellatum. Księga jubileuszowa dedykowana Profesorowi Tadeuszowi Wiśniewskiemu , red. nauk. M. Tomalak, komitet red. T. Ereciński, J. Gudowski, M. Pazdan, Warszawa 2017). Zgłoszony jako ewentualny zarzut naruszenia art. 15zzs 1 pkt 2 ustawy z 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (tekst jedn. Dz.U. 2020 r., poz. 1842 ze zm.) zasługiwał na uwzględnienie. Zważyć należy, że art. 15zzs 1 pkt 2 ustawy specjalnej w brzmieniu przywołanym przez skarżącego obowiązywał od 16 maja 2020 r. do 3 lipca 2021 r. a zatem także w dacie wydania przez Sąd Apelacyjny zaskarżonego wyroku (2 czerwca 2020 r.). Zgodnie z tą regulacją prawną przewodniczący mógł rozpoznać na posiedzeniu niejawnym sprawę, która podlegała rozpoznaniu na rozprawie lub posiedzeniu jawnym, o ile strony w ciągu 7 dni od otrzymania zawiadomienia o skierowaniu sprawy na posiedzenie niejawne nie zgłosiły sprzeciwu, co do trybu postępowania. W aktach sprawy I ACa 577/19 brak przedmiotowych zawiadomień, co świadczy o rażących uchybieniach proceduralnych. Zgodnie z rozumieniem zasady zaufania do państwa, prezentowanym w orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego, ochronie konstytucyjnej podlegać musi zaufanie obywatela nie tylko do samej litery prawa, ale przede wszystkim do sposobu jego interpretacji, która jest przyjmowana w praktyce stosowania prawa przez organy państwa (zob. wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 27 listopada 1997 r. sygn. U 11/97). Adresatem art. 2 Konstytucji RP są również sądy powszechne wszystkich instancji dlatego sprawując wymiar sprawiedliwości w demokratycznym państwie prawnym zobowiązane są urzeczywistniać zasady sprawiedliwości społecznej. Orzeczenia powinny być słuszne, tj. zgodne z podstawowymi zasadami etycznego postępowania i wartościami powszechnie uznawanymi w kulturze polskiego społeczeństwa (zob. wyrok Sądu Najwyższego z 20 marca 2009 r., II CSK 602/08). Sąd rozstrzygający sprawę powinien budować autorytet wymiaru sprawiedliwości i kształtować zewnętrzne przekonanie o prawidłowości każdej podjętej przez sąd orzekający czynności i słuszności wydanego orzeczenia. Z zasadą zaufania obywatela do państwa i stanowionego przez nie prawa wiąże się bezpośrednio zasada bezpieczeństwa prawnego wyrażającego się przewidywalnością działań organów państwa, która pozwala stronom postępowań planować działania i przewidywać swoją sytuację prawną (por. wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 20 stycznia 2009 r. sygn. P 40/07). Wydanie przez Sąd Apelacyjny w Rzeszowie orzeczenia w następstwie rażącego pominięcia obowiązujących przepisów proceduralnych bezsprzecznie narusza wskazane powyżej zasady bezpieczeństwa prawnego i podważa zaufanie stron postępowania do państwa i stanowionego w nim porządku prawnego. Sąd Najwyższy uznał, że zaskarżony wyrok wydany został w warunkach nieważności postępowania, pozostając w sprzeczności z zasadą demokratycznego państwa prawnego urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości społecznej. Z tej przyczyny konieczne stało się uchylenie wyroku Sądu Apelacyjnego w Rzeszowie w zaskarżonej części, zniesienie postępowania w zakresie objętym nieważnością i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu w oparciu o art. 386 § 2 k.p.c. w zw. z 398 21 k.p.c. w zw. z art. 95 pkt 1 u.SN. Sąd Najwyższy zaznacza, że wobec jasnej redakcji art. 374 zdanie drugie k.p.c. nie zachodzą najmniejsze wątpliwości, iż Sąd Apelacyjny w Rzeszowie rozpoznając apelację na posiedzeniu niejawnym, mimo zgłoszenia przez pozwaną skutecznego wniosku o rozpoznanie tego środka zaskarżenia na rozprawie, dopuścił się rażącego naruszenia procedury cywilnej, a w konsekwencji także prawa pozwanej do obrony swoich praw. Z tego względu orzeczenie zaskarżone skargą nadzwyczajną nie mogło ostać się w obrocie prawnym. Rozstrzygnięcie o kosztach postępowania ze skargi nadzwyczajnej wydane zostało na podstawie art. 108 § 2 k.p.c. w zw. z art. 95 pkt 1 u.SN. [as ał]
Potrzebujesz pomocy prawnej?
Asystent AI przeanalizuje Twoje pytanie w oparciu o orzecznictwo, przepisy i doktrynę — jak rozmowa z ekspertem.
Zadaj pytanie Asystentowi AI