I NS 1236/23

sygn. akt I Ns 1236/23 UZASADNIENIE M. S. wniósł o stwierdzenie nabycia spadku po W. S. (1) , zmarłej 1 sierpnia 2018r. w K. , tam ostatnio stale zamieszkałej, na podstawie testamentu holograficznego z dnia 10.10.2013r. w drodze zapisu windykacyjnego na rzecz wnuka M. S. . Stan faktyczny: W. S. (1) zmarła 1 sierpnia 2018r. w K. , gdzie ostatnio stale zamieszkiwała. Pozostawiła po sobie 6 synów - uczestników postępowania: B. S. , G. S. , W. S. (2) , A. S. , T. S. i K. S. . Innych dzieci nie miała. Zmarła jako wdowa. Spadkodawczyni pozostawiła testament własnoręczny z dnia 10.10.2013r., w którym oświadczyła, że ustanawia spadkobiercą działek o nr (...) , położonych w m. Ż. – O. , wnuka M. S. . Testament został sporządzony przez spadkodawczynię pismem ręcznym z podpisem, w stanie zachowanej świadomości i swobody przy podejmowaniu decyzji i wyrażaniu woli. Dowód: odpisy skrócone aktów: zgonu spadkodawczyni i urodzenia uczestników (k-5-12); testament (k-4); zapewnienie spadkowe wnioskodawcy (k-113); opinia biegłego sądowego z zakresu psychiatrii D. R. (k-233-236, 296). W skład spadku wchodził: - udział w nieruchomości, położonej w m. Ż. – O. , o pow. 0,4328 ha, działki nr (...) (rolne), dla której Sąd Rejonowy w (...) prowadzi księgę wieczystą (...) , którą spadkodawczyni nabyła, będąc w związku małżeńskim ze S. S. na podstawie Aktu własności ziemi z 28.11.1975r.; - udział w nieruchomości, zabudowanej budynkiem mieszkalnym, położonym K. przy ul. (...) , działka nr (...) , o pow. 0,0556 ha, dla której Sąd Rejonowy w (...) prowadzi księgę wieczystą (...) , która stanowiła przedmiot wspólności majątkowej małżeńskiej spadkodawczyni i S. S. . Dowód: odpis z księgi wieczystej (k-13-18); Akt własności ziemi z 28.11.1975r. (k-327); odpis z księgi wieczystej (...) (k-42-46); odpis skrócony aktu małżeństwa (k-47). Sąd zważył, co następuje: W prawie polskim dziedziczenie zostało ukształtowane, jako rodzaj sukcesji uniwersalnej. Następstwo prawne po osobie zmarłej ma charakter sukcesji uniwersalnej, gdyż spadkobierca na mocy jednego zdarzenia, jakim jest otwarcie spadku, wstępuje w ogół praw i obowiązków osoby zmarłej (spadkodawcy). Zgodnie z przepisem art. 922 § 1 KC , prawa i obowiązki majątkowe zmarłego przechodzą z chwilą jego śmierci na jedną lub kilka osób, stosownie do przepisów księgi IV kodeksu cywilnego . Otwarcie spadku następuje zawsze w chwili śmierci osoby fizycznej ( art. 924 KC ), z tą też chwilą spadkobierca nabywa spadek ( art. 925 KC ). Z chwilą otwarcia spadku określone prawa i obowiązki wchodzą do majątku spadkobierców, stając się prawami i obowiązkami tych osób. W myśl przepisu art. 926 § 1 KC , powołanie do spadku wynika z ustawy albo z testamentu. Dziedziczenie ustawowe co do całości spadku następuje wtedy, gdy spadkodawca nie powołał spadkobiercy albo gdy żadna z osób, które powołał, nie chce lub nie może być spadkobiercą ( § 2 ). W świetle brzmienia art. 961 KC należy przyjąć, że jeżeli testator dokonał w testamencie dyspozycji konkretnymi przedmiotami wchodzącymi do spadku, które jednak nie wyczerpały całego spadku lub prawie całego spadku, to wówczas po spadkodawcy dochodzi do dziedziczenia ustawowego. Skutki sukcesji uniwersalnej są niezależne od tego, czy powołanie do dziedziczenia opierało się na podstawie ustawy, czy na podstawie testamentu albo też łącznie na obu tych podstawach. Także bowiem dziedziczenie przez tę samą osobę w części na podstawie testamentu, a w części na podstawie ustawy możliwe jest jedynie co do całości spadku lub ułamkowej jego części, a nie co do poszczególnych przedmiotów wchodzących w jego skład. Nie ma więc przykładowo odrębnego dziedziczenia testamentowego do jednego lub kilku przedmiotów majątkowych, wchodzących w skład spadku, i dziedziczenia ustawowego do pozostałych przedmiotów. Jak podkreślono w postanowieniu Sądu Najwyższego z 8.08.1975r. (III CRN 218/75, OSNCP 1976, Nr 9, poz. 200): „w myśl art. 926 § 3 k.c. dziedziczenie testamentowe może dotyczyć części spadku, ale tylko części ułamkowej. Jednakże gdy spadkodawca przeznaczył poszczególne przedmioty (grunty, budynki) dwóm osobom, to w takim wypadku dopuszczalne jest dziedziczenie testamentowe tylko wtedy, gdy przedmioty te wyczerpują spadek lub prawie cały spadek ( art. 961 k.c. ), nie jest zaś dopuszczalne co do pewnych przedmiotów dziedziczenie testamentowe, a co do pozostałych - ustawowe”. Tak też przyjęto w post. SN z 29.11.1977 r. (III CRN 291/77, OSPiKA 1978, Nr 9, poz. 167); post. SN z 16.4.1998 r. (I CKU 20/98, Legalis) oraz post. SN z 19.10.2000 r. (II CKN 505/00, Legalis). Norma art. 961 KC znajduje zastosowanie, kiedy testator rozrządził na rzecz oznaczonego spadkobiercy lub spadkobierców w testamencie poszczególnymi przedmiotami, wyczerpującymi prawie cały spadek. Wobec braku dostarczenia tu przez ustawodawcę bliższych wytycznych, kwestią ocenną pozostaje, kiedy takie dyspozycje przedmiotami wyczerpują prawie cały spadek. Większość przedstawicieli doktryny, wykładając ten przepis, także używa określeń opisowych, dających możliwość pewnej elastyczności ocen w tym zakresie, podobnie zresztą jak sam art. 961 KC. Przykładowo podaje się, że wartość pominiętych przedmiotów musi być gospodarczo nieistotna (E. Skowrońska-Bocian, J. Wierciński, w: J. Gudowski, Komentarz KC, t. 6, 2017, s. 211) czy znikoma, przy czym musi zachodzić wyraźna dysproporcja pomiędzy wartością przedmiotów przeznaczonych przez testatora określonej osobie a wartością przedmiotów przez niego pominiętych (E. Niezbecka, w: A. Kidyba, Komentarz KC, t. 4, 2012, s. 163). Podobnie postępuje orzecznictwo, przyjmując, że reguła interpretacyjna z art. 961 KC znajduje zastosowanie, jeżeli wartość przedmiotów pominiętych przez testatora w porównaniu z wartością przedmiotów wymienionych w testamencie jest nieistotna (post. SN z 14.7.2005 r., III CK 694/04, Legalis). W rozpoznawanej sprawie powołany przepis art. 961 KC nie znajduje zastosowania, skoro rozrządzenie spadkodawczyni w testamencie własnoręcznym na rzecz wnioskodawcy dotyczyło tylko jednej nieruchomości, co do której przysługiwał jej udział we współwłasności. Poza tym rozrządzeniem pozostała druga nieruchomość, zabudowana budynkiem mieszkalnym, położona w K. , wchodząca w skład spadku. Z całą pewnością nie można zatem uznać, że spadkodawczyni rozrządziła niemal całym spadkiem w rozumieniu art. 961 KC. Zgodnie z dominującym poglądem doktryny nie jest możliwe powołanie do spadku przez wskazanie konkretnych przedmiotów z majątku spadkowego, które miałby otrzymać spadkobierca. Zatem dyspozycje dotyczące konkretnych przedmiotów zawarte w akcie ostatniej woli mogą być wyłącznie zapisami windykacyjnymi lub zapisami zwykłymi. Jeśli w akcie ostatniej woli są zamieszczone dyspozycje konkretnymi przedmiotami z majątku spadkowego, które nie wyczerpują prawie całego spadku, i nie są zapisami windykacyjnymi, to należy traktować je, jako zapisy zwykłe, a nie powołanie spadkobierców ( art. 968 KC ). Zapis windykacyjny może być przy tym uczyniony wyłącznie w testamencie, sporządzonym w formie aktu notarialnego ( art. 981(1) § 1 KC ), co w niniejszej sprawie nie miało miejsca. Dlatego jedynie na marginesie można zawrzeć uwagę, że w sytuacji, gdy dyspozycja testamentowa obejmuje całą rzecz, a spadkodawca ma w niej tylko swój udział, to za skuteczny należy uważać zapis windykacyjny udziału spadkodawcy. Zgodnie z przepisem art. 931 § 1 KC , w pierwszej kolejności powołane są z ustawy do spadku dzieci spadkodawcy oraz jego małżonek; dziedziczą oni w częściach równych. Spadkodawczyni zmarła, jako wdowa. Pozostawiła po sobie sześciu synów – uczestników postępowania. Wobec tego, że spadkodawczyni nie powołała w testamencie spadkobiercy do całości spadku lub ułamkowej jego części, dziedziczenie po niej nastąpiło z mocy ustawy przez wszystkich synów częściach równych. Brak oświadczenia spadkobiercy o przyjęciu lub odrzuceniu spadku w terminie 6 miesięcy od dnia, w którym dowiedział się o tytule swojego powołania, jest jednoznaczny z przyjęciem spadku z dobrodziejstwem inwentarza ( art. 1015 § 2 KC ).