I NKRS 74/23

SN
I NKRS 74/23
POSTANOWIENIE
Dnia 11 czerwca 2024 r.
Sąd Najwyższy w składzie:
SSN Tomasz Przesławski
w sprawie z odwołania W. K.
od uchwały Krajowej Rady Sądownictwa Nr […] z dnia 5 września 2023 r.
‎
w przedmiocie dalszego zajmowania stanowiska przez sędziego osiągającego wiek
‎
uprawniający do przejścia w stan spoczynku,
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw
‎
Publicznych w dniu 11 czerwca 2024 r.,
wniosku sędziego Sądu Najwyższego Pawła Księżaka z dnia 24 stycznia 2024 r. o wyłączenie od orzekania w sprawie I NKRS 74/23,
odracza rozpoznanie wniosku i przedstawia składowi całej Izby Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych następujące zagadnienie prawne:
"Czy w świetle art. 26 § 2 ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o Sądzie Najwyższym podważając niezawisłość sędziego wystarczające jest oparcie się na orzecznictwie organów międzynarodowych odnoszącym się do organizacji wymiaru sprawiedliwości, bez odwołania do okoliczności konkretnej sprawy i wyznaczonego do jej rozpoznania sędziego?".
UZASADNIENIE
SSN Paweł Księżak w oświadczeniu datowanym na 24 stycznia 2024 r. wniósł
o wyłączenie go od rozpoznania sprawy I NKRS 74/23. Uzasadnieniem wniosku o wyłączenie, w ocenie wnoszącego, jest to, że istnieją wątpliwości czy
sąd ukształtowany z udziałem tego sędziego, będzie spełniał wymogi sądu w
rozumieniu unijnym i konwencyjnym. W wywiedzionym żądaniu powołano się na
wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka (dalej: „ETPc”) Wałęsa przeciwko Polsce z 23 listopada 2023 r. oraz wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej (dalej: „TSUE”) z 21 grudnia 2023 r., C
-
718/21.
Zarządzeniem z dnia 29 stycznia 2024 r. wniosek został przekazany do rozpoznania SSN Tomaszowi Przesławskiemu.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Zgodnie z art. 26 § 2 ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o Sądzie Najwyższym (tekst jedn. Dz.U. 2021, poz. 154 ze zm., dalej: „ustawa o SN”) do właściwości Izby
Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych należy rozpoznawanie wniosków lub oświadczeń dotyczących wyłączenia sędziego albo o oznaczenie sądu, przed
którym ma się toczyć postępowanie, obejmujących zarzut braku niezależności sądu lub braku niezawisłości sędziego.
W orzecznictwie Sądu Najwyższego wyróżnia się trzy rodzaje wniosków o
wyłączenie sędziego opartych na „zarzucie braku niezawisłości sędziego”, o
którym mowa w art. 26 § 2 ustawy o SN. Po pierwsze, są to wnioski o
wyłączenie
sędziego, obejmujące zarzut braku niezawisłości i jednocześnie obejmujące ustalenie oraz ocenę zgodności z prawem powołania sędziego. Po
drugie, są to wnioski o wyłączenie sędziego, obejmujące zarzut braku niezawisłości i jednocześnie obejmujące ustalenie oraz ocenę zgodności z prawem umocowania sędziego do wykonywania zadań z zakresu wymiaru sprawiedliwości. Po trzecie, są to wnioski o wyłączenie sędziego, obejmujące zarzut braku
niezawisłości, które jednak nie obejmują ww. ustaleń lub ocen (zob.
postanowienia Sądu Najwyższego: z 3 czerwca 2020 r., I NWW 18/20; z 25 maja 2023 r., I NWW 172/23).
Argumentacja zawarta w analizowanym wniosku z 24 stycznia 2024 r. przekonuje, że wnioskodawca domaga się wyłączenia go w sprawie zawisłej przed
Sądem Najwyższym w oparciu o zarzut braku niezawisłości, a więc na
podstawie art. 26 § 2 ustawy o SN. Świadczy o tym chociażby powołanie się na
orzeczenie TSUE z 21 grudnia 2023 r. W wyroku tym TSUE odnosząc się do
Sądu Najwyższego w Izbie Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych wskazał, że „ten organ nie ma statusu niezawisłego i bezstronnego sądu ustanowionego uprzednio na mocy ustawy w rozumieniu art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE w związku z
art. 47 akapit drugi karty praw podstawowych. Całokształt owych elementów może
bowiem budzić w przekonaniu jednostek uzasadnione wątpliwości co
do
niepodatności zainteresowanych i składu orzekającego, w którym zasiadają, na czynniki zewnętrzne, w szczególności bezpośrednie lub pośrednie wpływy krajowej władzy ustawodawczej i wykonawczej, oraz co do ich neutralności względem ścierających się przed nimi interesów. Tego rodzaju elementy mogą
prowadzić do braku widocznych oznak niezawisłości lub bezstronności tych
sędziów i tego organu, co mogłoby podważyć zaufanie, jakie sądownictwo powinno budzić w tych jednostkach w społeczeństwie demokratycznym i w państwie prawnym”.
Stosownie do art. 178 ust. 1 Konstytucji RP sędziowie w sprawowaniu swojego urzędu są niezawiśli i podlegają tylko Konstytucji oraz ustawom.
W orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego jednoznacznie podkreśla się, że
niezawisłość sędziowska jest jednym z elementów zasady podziału władz oraz
fundamentów konstrukcji demokratycznego państwa (orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego z 9 listopada 1993 r., K 11/93, OTK 1993, nr 2, poz. 37). Dalej
Trybunał Konstytucyjny wskazuje, że „pojęcie niezawisłości sędziowskiej ma
jednoznaczną i ugruntowaną treść dającą podstawową gwarancję bezstronnego podejmowania rozstrzygnięć. Niezawisłość musi więc oznaczać niezależność sędziego zarówno od stron sporu jak i organów państwa”.
Trybunał Konstytucyjny łączy pojęcie niezawisłości sędziowskiej z następującymi elementami:
1.
bezstronność w stosunku do uczestników postępowania;
2.
niezależność wobec organów (instytucji) pozasądowych;
3.
samodzielność sędziego wobec władz i innych organów sądowych;
4.
niezależność od czynników politycznych;
5.
wewnętrzną niezależność sędziego.
(zob. wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 14 października 2015 r., Kp 1/15, OTK
-
A 2015, nr 9, poz. 147).
Nie można zapominać, że niezawisłość sędziego to nie tylko uprawnienie sędziego, lecz także jego konstytucyjny obowiązek, podobnie jak konstytucyjnym obowiązkiem ustawodawcy i organów administracji sądowej jest ochrona tej
niezawisłości (zob. wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 24 czerwca 1998 r., sygn. K 3/98, OTK ZU 1998, nr 4, poz. 52).
W orzecznictwie Sądu Najwyższego pojęcie „niezawisłości” zwykło się odnosić do okoliczności związanych z funkcjonowaniem wymiaru sprawiedliwości w
ogólności, w tym do niezależności sądu wobec organów pozasądowych, samodzielności sędziego wobec władz i innych organów sądowych czy niezależności od wpływu czynników społecznych i politycznych (zob. postanowienia Sądu Najwyższego z: 20 maja 2020 r., I NWW 9/20; 3 czerwca 2020 r., I NWW 28/20; 10 listopada 2020 r., I NWW 64/20; 30 kwietnia 2021 r., I NWW 91/20).
Podkreślić z całą stanowczością należy, z uwagi na przedmiot niniejszej
sprawy, iż w świetle judykatury Trybunału Konstytucyjnego „organizacja
władzy sądowniczej, w tym ustanowienie odpowiednich gwarancji niezawisłości sędziów i bezstronności sądów należy wyłącznie do państwa członkowskiego. Niezawisłość i bezstronność sędziów nie jest dana raz na zawsze i
nie jest związana w stopniu decydującym ze sposobem powoływania sędziów ani
nawet z całym zestawem gwarancji ustrojowych, a przede wszystkim wynika z
wewnętrznej uczciwości sędziego. Przywileje sędziowskie w państwach członkowskich są nierozłącznie związane z wyjątkową odpowiedzialnością sędziego wobec swojego państwa i społeczeństwa. Dopiero w dalszej kolejności sędziowie krajowi mogą czuć się związani ideą europejskiej unii prawa (unii
sądowniczej) i tylko w takim stopniu, w jakim nie skutkuje to kolizją z
Konstytucją własnego państwa. Wprawdzie sędziowie polscy w postępowaniach przed polskimi sądami stosują także prawo UE, ale na podstawie polskiej Konstytucji, a nie na podstawie reguł tworzonych wbrew Konstytucji” (wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 7 października 2021 r., K 3/21, OTK
-
A 2022, poz. 65).
W świetle pojawiających się wątpliwości, także na gruncie wniosków składanych w trybie art. 26 § 2 ustawy o SN – odnoszących się do statusu sędziów powoływanych w Polsce, należy zaznaczyć, że powołanie sędziego jest wyłączną kompetencją Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej, którą wykonuje na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa (postanowienie Trybunału Konstytucyjnego z
21
kwietnia 2020 r., Kpt 1/20). Trybunał Konstytucyjny wyraźnie podkreśla, że
w
przypadku konfliktu w tym zakresie między prawem polskim a europejskim (orzeczenie TSUE albo ETPCz) dla sądu polskiego pierwszeństwo ma orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego (zob. wyroki Trybunału Konstytucyjnego: z
7
października 2021 r., K 3/21; z 24 listopada 2021 r., K 6/21; z 10 marca 2022 r., K 7/21).
Nie można także zapominać, że każdy organ władzy publicznej w procesie stosowania prawa musi uwzględniać wymogi tzw. wykładni prokonstytucyjnej. To
znaczy, jak wskazuje Trybunał Konstytucyjny, niezbędna jest konieczność poszukiwania takiego znaczenia przepisu, który jest zgodny z konstytucyjnymi normami i wartościami (por. wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 8 maja 2000 r., SK 22/99, OTK 2000, nr 4, poz. 107).
Nie ulega wątpliwości, że taką wartością o znaczeniu konstytucyjnym jest
niezawisłość sędziowska. Zasada ta jest środkiem, który pozwala urzeczywistnić uczciwy proces (Zob. L. Garlicki,
Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej. Komentarz
, t. IV, Warszawa 2005, s. 6). W Polsce standardy ochrony niezawisłości sędziego zostały ukształtowane na poziomie norm konstytucyjnych. Powołano do tego między innymi Krajową Radę Sądownictwa, która w świetle art.
186 Konstytucji RP stoi na straży niezależności sądów i niezawisłości sędziów. Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 28 listopada 2007 r., w sprawie o sygn. akt K 39/07 podkreślił, że „rozumując zatem
a rubrica
z treści art. 186 Konstytucji, należy uznać, że pojęcie <<straży>>, o której mowa w art. 186 ust. 1 Konstytucji, obejmuje czuwanie nad brakiem zagrożeń dla niezależności sądów i niezawisłości sędziów w systemie prawnym.” (OTK
-
A 2007, nr 10, poz. 129).
Z uwagi na przywołane w ocenianym przez Sąd Najwyższy wniosku o
wyłączenie orzecznictwo międzynarodowych trybunałów – z którego można odczytać, że zarzuty wobec niezawisłości określonych sędziów opierają się o
udział
Krajowej Rady Sądownictwa powołanej na podstawie przepisów ustawy z
8 grudnia 2017 r. o zmianie ustawy o Krajowej Radzie Sądownictwa oraz
niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2018 r. poz. 3), należy przypomnieć, że
procedura powołania Krajowej Rady Sądownictwa, a tym samym jej pozycji ustrojowej, była przedmiotem kontroli konstytucyjnej przeprowadzonej przez Trybunał Konstytucyjny, którego orzeczenia w myśl art. 190 ust. 1 Konstytucji RP mają moc powszechnie obowiązującą i są ostateczne. Są nimi związane zatem
wszystkie podmioty występujące w obrocie prawnym, w tym także organy stosujące prawo (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z 5 października 2022 r., I
NWW 142/22). W efekcie kontroli konstytucyjnej, przepisy ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o zmianie ustawy o Krajowej Radzie Sądownictwa oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. 2018, poz. 3), wyrokiem z 25 marca 2019 r., K 12/18, uznane zostały za
zgodne z art. 187 ust. 1 pkt 2 i ust. 4 w związku z art. 2, art. 10 ust. 1 i art. 173 oraz z art. 186 ust. 1 Konstytucji RP. Skutki tego rozstrzygnięcia Trybunału Konstytucyjnego wiążą zatem także Sąd Najwyższy (zob. wyrok Sądu Najwyższego z 22 sierpnia 2018 r., III PK 71/17).
Sąd Najwyższy, i każdy inny organ władzy publicznej, zobowiązany jest działać
na podstawie i w granicach prawa, co wprost wynika z wyrażonej w
art.
7
Konstytucji RP zasady legalizmu. Jak wskazuje Trybunał Konstytucyjny: „legalizmem działania organów władzy publicznej jest stan polegający na tym, że
organy te są tworzone w drodze prawnej i działają na podstawie i
w
granicach
prawa, które określa ich zadania i kompetencje oraz tryb
postępowania. Prowadzi to do wydawania rozstrzygnięć w przepisanej przez
prawo formie, opartych na należytej podstawie prawnej i w zgodności z
wiążącymi dany organ przepisami materialnymi” (wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 16 marca 2011 r., K 35/08, OTK
-
A 2011, nr 2, poz. 10). W
świetle tak określonych reguł jednoznacznie wynika, że każdy organ władzy publicznej zobowiązany jest do stosowania obowiązujących przepisów prawa, dopóki nie zostaną one uchylone w przewidziany prawem sposób, a więc przez
odpowiednio umocowany do tego organ działający w granicach przyznanych mu kompetencji.
Zgodnie z art. 82 § 3 ustawy o SN, jeżeli Sąd Najwyższy, rozpoznając wniosek, o którym mowa w art. 26 § 2, poweźmie poważne wątpliwości co do wykładni przepisów prawa mających być podstawą orzeczenia, może odroczyć rozpoznanie wniosku i przedstawić zagadnienie prawne do rozstrzygnięcia składowi całej Izby Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych Sądu Najwyższego.
W związku z tym, poważną wątpliwość co do wykładni art. 26 § 2 ustawy o
SN powziął Sąd w niniejszym składzie. Wątpliwość ta dotyczy przede wszystkim tego obszaru zastosowania przywołanego artykułu, w którym zarzut braku niezawisłości konkretnego sędziego opiera się wyłącznie na tezach wyprowadzanych z orzeczenia organu międzynarodowego.
Nie można przy tym zapominać, że w świetle art. 26 § 3 ustawy o SN pozostawia się bez rozpoznania wniosek o wyłączenie, który obejmuje ustalenie oraz
ocenę zgodności z prawem powołania sędziego lub jego umocowania do
wykonywania zadań z zakresu wymiaru sprawiedliwości. W judykaturze Sądu Najwyższego wyraźnie zauważa się, że art. 26 § 3 ustawy o SN jest normą wyznaczającą granicę badania przez Sąd Najwyższy zarzutów, o których mowa w
art. 26 § 2 ustawy o SN. Podkreślić należy, że zarzuty te nie mogą dotyczyć oceny
tego, czy dana osoba jest sędzią, a więc polegać na rozstrzyganiu w
przedmiocie przysługiwania osobie objętej wnioskiem statusu sędziowskiego. Ograniczenie to stanowi konsekwencję przewidzianej na poziomie konstytucyjnym procedury powoływania sędziów przez Prezydenta RP na wniosek KRS (art.
179
Konstytucji RP) i wiąże się z rozstrzygnięciem przez ustawodawcę, że
akt
powołania stanowi podstawę prawno
-
konstytucyjnego stosunku łączącego osobę sędziego z Rzecząpospolitą Polską, który – jako taki – nie może być przedmiotem kontroli sądowej (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z 3 listopada 2022 r., I NWW 112/22, i powoływane tam postanowienie Sądu Najwyższego z 16 października 2019 r., I NOZP 2/19).
Wątpliwości w interpretacji przepisu art. 26 § 2 ustawy o SN wynikają z
jego
redakcji oraz umiejscowienia w systemie prawa. Ustawodawca posłużył się bowiem w art. 26 § 2 ustawy o SN jedynie pojęciem „niezawisłości”, używając
sformułowania, że „do właściwości Izby Kontroli Nadzwyczajnej i
Spraw
Publicznych należy rozpoznawanie wniosków lub oświadczeń dotyczących
wyłączenia sędziego albo o oznaczenie sądu, przed którym ma
się
toczyć postępowanie, obejmujących zarzut braku niezależności sądu lub
braku niezawisłości sędziego.”, powstaje wątpliwość, czy także w przypadku tego wniosku należy odnosić się do realiów konkretnej sprawy, wskazujących w
jakim zakresie i z jakich powodów sędzia wyznaczony do jej rozpoznania jest
niezawisły. W ocenie sądu pytającego nie jest wystarczające powołanie
orzecznictwa, w którym kwestionuje się niezawisłość sędziowską w sposób abstrakcyjny.
Także w najnowszym orzecznictwie Sądu Najwyższego powstały poważne
rozbieżności co do wykładni art. 26 § 2 ustawy o SN, w których żądanie wyłączenia sędziego Sądu Najwyższego opiera się o tezy wyprowadzane z
orzecznictwa. Po pierwsze, Sąd Najwyższy pozostawia takie wnioski bez
rozpoznania (por. postanowienia Sądu Najwyższego: z 6 czerwca 2023 r., I
NWW 138/232; z 19 października 2023 r., I NWW 381/23). Po drugie, w
niektórych przypadkach dochodzi do merytorycznego rozpoznania przedstawionego żądania opartego o tak sformułowane argumenty. Sąd Najwyższy bowiem albo oddala wniosek (np. postanowienia Sądu Najwyższego z: 25 stycznia 2024 r., I NWW 481/23; z 13 grudnia 2023 r., I NWW 443/23; 7 lutego 2024 r., I
NWW 446/23) albo uwzględniając żądanie wyłącza sędziego od rozpoznania sprawy (np. postanowienie Sądu Najwyższego z 6 lutego 2024 r., I NWW 413/23). Po trzecie, wnioski takie przekazywane są do innej izby Sądu Najwyższego z
pominięciem regulacji art. 26 § 2 ustawy o SN (np. postanowienia Sądu Najwyższego: z 26 października 2023 r., I NWW 374/23; z 13 czerwca 2023 r., I
NWW 170/23; zarządzenie z 5 marca 2024 r., I NWW 61/24). Dla poparcia takiego stanowiska w uzasadnieniach orzeczeń podnosi się m.in., że „art. 26 § 2 u.SN w
zakresie, w jakim przewiduje wyłączną właściwość Izby Kontroli Nadzwyczajnej i
Spraw Publicznych do rozpoznawania wniosków dotyczących wyłączenia sędziego, obejmujących zarzut braku niezależności sądu lub braku niezawisłości sędziego, nie znajduje obecnie już zastosowania. Rozpoznawanie wniosków o wyłączenie sędziego obejmujących zarzut braku niezależności sądu lub braku niezawisłości sędziego odbywa się zatem na zasadach ogólnych według właściwości wynikającej z właściwych przepisów proceduralnych” (postanowienie Sądu Najwyższego z 7 marca 2023 r., I NWW 439/23).
W świetle wymagań Konstytucji RP, odnoszących się do kwestii niezawisłości, zasadne w ocenie sądu pytającego wydaje się przyjęcie, że zarzut braku
niezawisłości oparty o regulacje art. 26 § 2 ustawy o SN nie może mieć charakteru abstrakcyjnego. Oznacza to, że wnoszący żądanie nie może zarzucać
braku niezawisłości w oparciu o niezidentyfikowane okoliczności. Takimi
okolicznościami o charakterze abstrakcyjnym są orzeczenia wydawane przez
organy międzynarodowe, z wyłączeniem sytuacji, gdy dotyczą kwestii
rozpoznawanych w związku z konkretnym postępowaniem. W
innym
wypadku trzeba przypisać im przymiot ogólności i abstrakcyjności, bowiem nieuwzględniających okoliczności konkretnego przypadku. W orzecznictwie podkreśla się przy tym, że „z
obiektywnego punktu widzenia akceptacja wniosków
abstrakcyjnych i potencjalnych o wyłączenie istotnie i obiektywnie obniża
skuteczność wymiaru sprawiedliwości” (postanowienie Sądu Najwyższego z 23 marca 2023 r., I NWW 51/23).
Niezbędne jest zatem każdorazowo wskazanie, z jakiego powodu została
naruszona niezawisłość sędziego i niezależność sądu – w odniesieniu do
dwóch aspektów. Po pierwsze odnosząc się do okoliczności konkretnej sprawy, a po drugie wskazując na takie wątpliwości wobec konkretnego sędziego. Niezbędne
jest także chociażby uprawdopodobnienie tych okoliczności (por.
postanowienie Sądu Najwyższego z 2 sierpnia 2023 r., I NWW 191/23). Sąd
Najwyższy zauważa błędną praktykę, w której uzasadnieniem żądania jest wyłącznie przytoczenie orzeczenia sądu krajowego lub organu międzynarodowego odnoszącego się do kwestii organizacji wymiaru sprawiedliwości.
Abstrakcyjne sformułowanie żądania wniosku w oparciu o art. 26 § 2 ustawy
o
SN nie odpowiada prawu. Stąd powinno zostać pozostawione bez
rozpoznania. Stanowisko takie nie jest jednak jednolicie przyjmowane w orzecznictwie Sądu Najwyższego.
Z drugiej strony odmiennie przepisy dotyczące instytucji wyłączenia sędziego sformułowano w regulacjach procedury karnej i cywilnej. Zarówno w k.p.c. jak
i
k.p.k. ustawodawca wprost odniósł się do tego, iż należy odwołać się do
okoliczności konkretnego przypadku w sytuacji korzystania z instytucji wyłączenia sędziego.
Zgodnie z art. 41 § 1 k.p.k. sędzia ulega wyłączeniu, jeżeli istnieje okoliczność tego rodzaju, że mogłaby wywołać uzasadnioną wątpliwość co do jego
bezstronności w danej sprawie. Z kolei w świetle art. 49 § 1 k.p.c. sąd wyłącza
sędziego na jego żądanie lub na wniosek strony, jeżeli istnieje okoliczność tego rodzaju, że mogłaby wywołać uzasadnioną wątpliwość co do bezstronności sędziego w danej sprawie.
Zarówno instytucja wyłączenia sędziego w procesie karnym, jak i cywilnym opiera się na stwierdzeniu zmaterializowania się w danym przypadku dwóch przesłanek.
Po pierwsze, może
to nastąpić, gdy w okolicznościach konkretnej sprawy występuje obiektywna, a więc weryfikowalna, wątpliwość co do jego bezstronności (zob.
postanowienie Sądu Najwyższego z 13 maja 2022 r., II CSKP 288/22). Po
drugie, gdy wątpliwość
ta ma charakter uzasadniony (postanowienie Sądu Najwyższego z 16 grudnia 2019 r., II CO 208/19). Należy przy tym podkreślić, że
nie
jest wystarczające subiektywne przekonanie wnioskodawcy o braku bezstronności sędziego. Z uwagi na przyjętą przez ustawodawcę konstrukcję tej
instytucji, niezbędne jest oparcie się na
obiektywnych, racjonalnych i dających się zweryfikować okolicznościach konkretnej sprawy przemawiających za wyłączeniem sędziego od jej rozpoznania (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z 1 lutego 2023 r., I NWW 246/22). To na wnioskodawcy ciąży obowiązek wykazania wystąpienia
ad casum
tych przesłanek (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z 12 października 2020 r., III CO 49/20).
Mając na uwadze powyższe, w ocenie Sądu pytającego w świetle art. 26 § 2 ustawy o SN, wnioskując o wyłączenie sędziego należy odnosić się do okoliczności konkretnego przypadku. W tym zakresie pojawiają się jednak poważne wątpliwości. Mając bowiem na uwadze racjonalność ustawodawcy, w sytuacji, gdyby prawodawca nie chciał w tym przypadku, aby dokonywana była kontrola o
charakterze abstrakcyjnym, treść przepisu brzmiałaby analogiczne jak
w
przepisach procedury karnej i cywilnej. W uzasadnieniu projektu ustawy z
dnia 20 grudnia 2019 r. o zmianie ustawy – Prawo o ustroju sądów powszechnych, ustawy o Sądzie Najwyższym oraz niektórych innych ustaw wprowadzającego ten
instrument do polskiego porządku prawnego wskazano, że „zasadniczym celem projektu ustawy jest uporządkowanie zagadnień ustrojowych związanych ze
statusem sędziego Sądu Najwyższego, sądów powszechnych, wojskowych oraz
administracyjnych, a także organów samorządu sędziowskiego oraz
organów
sądów”.
Nie zmienia to faktu, że w ocenie Sądu Najwyższego błędną praktyką jest uzasadnianie swoich wątpliwości co do niezawiłości sędziego przez odwołanie się do orzeczenia sądu krajowego lub międzynarodowego bez odniesienia się do
okoliczności konkretnego przypadku, to znaczy związanych z konkretnym sędzią i oznaczoną sprawą, do której został wyznaczony. Co więcej, wnioskodawcy często odwołują się do orzeczeń wydanych w trybie prejudycjalnym. Nie można zapominać, że orzeczenia Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej wydawane w takim trybie wiążą wyłącznie w konkretnych sprawie i mają znaczenie wyłącznie dla
jej
rozstrzygnięcia. Wydaje się, że takie wnioski w świetle art. 26 § 2 ustawy
o
SN należy zakwalifikować jako błędne formalnie i jako takie pozostawić bez rozpoznania.
Podkreślić należy, że określona w niniejszej sprawie problematyka ma
doniosłe znaczenie dla funkcjonowania całego wymiaru sprawiedliwości. W orzecznictwie Sądu Najwyższego pojawiają się bowiem orzeczenia, w których sąd
ten zawiesza postępowanie z uwagi na orzeczenie organu międzynarodowego, odnoszące się do analizowanej kwestii. Przykładowo wskazać należy chociażby na
postanowienie wydane w sprawie I NKRS 94/23 z 19 marca 2024 r., w
którym
zawieszono postępowanie z uwagi na konieczność przeprowadzenia zmian legislacyjnych usuwających wady procesowe określone w wyroku Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej (Wielka Izba) z 21 grudnia 2023 r., C
-
718/21 oraz
w wyroku pilotażowym Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z
23
listopada 2023 r. Wałęsa przeciwko Polsce (skarga nr 50849/21) w terminie tam zakreślonym. Tożsame zawieszenie dokonano w sprawie I NKRS 93/23, I
NKRS 83/23, I NKRS 82/23, I NKRS 70/23, I NKRS 69/23, I NKRS 59/23, I NKRS 45/23, I NKRS 44/23, I NKRS 34/23 czy I NKRS 7/23.
Ponadto w orzecznictwie Sądu Najwyższego występują judykaty, w których sąd sprawy przekazane przez ustawodawcę do wyłącznej kompetencji Sądu Najwyższego w Izbie Kontroli Nadzwyczajnej przekazuje do innego sądu, stwierdzając w uzasadnieniu, że „art. 26 § 2 u.SN w zakresie, w jakim przewiduje wyłączną właściwość Izby Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych do
rozpoznawania wniosków dotyczących wyłączenia sędziego, obejmujących zarzut braku niezależności sądu lub braku niezawisłości sędziego, nie znajduje obecnie już zastosowania”. Dzieje się tak z powodu, jak podkreśla się w
uzasadnieniu, że „ukształtowany w opisany sposób system kontroli spełniania przez sędziów orzekających w konkretnych sprawach standardów niezawisłości oraz
bezstronności został jednak zakwestionowany przez Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej, który w wyroku z 5 czerwca 2023 r. zapadłym w sprawie C
-
204/21R stwierdził, że przyjmując i utrzymując w mocy art. 26 §§ 2 i 4
-
6 i
art.
82
§§ 2
-
5 ustawy o Sądzie Najwyższym, w brzmieniu nadanym ustawą z dnia 20 grudnia 2019 r. o zmianie ustawy – Prawo o ustroju sądów powszechnych, ustawy o Sądzie Najwyższym oraz niektórych innych ustaw, jak również art. 10 tej
ustawy, przekazujące do wyłącznej właściwości Izbie Kontroli Nadzwyczajnej i
Spraw Publicznych Sądu Najwyższego rozpoznawanie zarzutów i zagadnień prawnych dotyczących braku niezależności sądu lub braku niezawisłości sędziego, Rzeczpospolita Polska uchybiła zobowiązaniom, które na niej ciążą na mocy art.
19
ust. 1 akapit drugi Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (tekst
skonsolidowany Dz.Urz. UE 2016 C 202, s. 1, dalej: „TFUE”) w związku z
art.
47 Karty Praw Podstawowych, jak również na mocy art. 267 TFUE i
zasady
pierwszeństwa prawa Unii” (zob. m.in. postanowienie Sądu Najwyższego z
7 marca 2024 r., I NWW 439/23; podobnie m.in.: postanowienia Sądu Najwyższego z 27 lutego 2024 r., I NWW 36/24; z 27 lutego 2024 r., I NWW 28/24; z 21 lutego 2024 r., I NWW 479/23).
Z uwagi na stwierdzoną wątpliwość w wykładni art. 26 § 2 ustawy o SN, odnoszącą się do tego, czy możliwe jest kwestionowanie niezawiłości sędziowskiej w oparciu o wątpliwości wynikające z rozstrzygnięć sądów i organów międzynarodowych bez odniesienia się do okoliczności konkretnej sprawy i dotyczących konkretnego sędziego, Sąd Najwyższy postanowił jak na wstępie.
[SOP]
[ms]
‎