I KZP 9/09

POSTANOWIENIE Z DNIA 29 LIPCA 2009 R. I KZP 9/09 Orzeczenie w przedmiocie wydania wyroku łącznego, w którym co do części spraw podlegających badaniu ustalono istnienie przesłanek decydu- jących o połączeniu wyroków, a co do innych – stwierdzono brak podstaw do objęcia ich wyrokiem łącznym, jest jednolitą konstrukcją procesową wy- rażającą dwa różne aspekty oceny warunków do wydania wyroku łącznego i w konsekwencji powinno mieć postać wyroku ze wszystkimi tego następ- stwami, dotyczącymi również wnoszenia środków odwoławczych. Przewodniczący: sędzia SN P. Kalinowski (sprawozdawca). Sędziowie SN: J. Grubba, J. Sobczak. Prokurator Prokuratury Krajowej: B. Mik. Sąd Najwyższy – Izba Karna w sprawie Marcina M., po rozpoznaniu, przedstawionego na podstawie art. 441 § 1 k.p.k. przez Sąd Apelacyjny w K., postanowieniem z dnia 15 kwietnia 2009 r., zagadnienia prawnego wy- magającego zasadniczej wykładni ustawy: „Czy, z uwagi na wskazaną w art. 572 k.p.k. formę postanowienia, od za- wartego w wyroku łącznym orzeczenia o umorzeniu postępowania służy zażalenie czy też apelacja?” p o s t a n o w i ł odmówić podjęcia uchwały. 2 U Z A S A D N I E N I E Zagadnienie prawne przedstawione przez Sąd Apelacyjny w K. wyło- niło się w następującej sytuacji procesowej. Sąd Okręgowy w C. wyrokiem łącznym z dnia 28 listopada 2008 r. na podstawie art. 85 i 86 k.k. połączył kary pozbawienia wolności orzeczone wobec skazanego Marcina M. wyrokami: Sądu Rejonowego w C. z dnia 4 kwietnia 2005 r. i Sądu Okręgowego w C. z dnia 18 kwietnia 2007 r. Jed- nocześnie, w tym samym wyroku Sąd Okręgowy – na podstawie art. 572 k.p.k. – orzekł o umorzeniu postępowania w części dotyczącej wyroku Są- du Rejonowego w C. z dnia 11 maja 2007 r. objętej tym samym postępo- waniem o wydanie wyroku łącznego. Przedmiotem tego postępowania nie był natomiast wyrok Sądu Rejonowego w C. z dnia 28 lutego 2008 r. ska- zujący Marcina M. na karę pozbawienia wolności za czyny popełnione w dniu 8 sierpnia 2006 r. Powyższy wyrok łączny – w części umarzającej postępowanie – za- skarżył obrońca skazanego, który w apelacji domagał się zmiany kwestio- nowanego orzeczenia polegającej na uchyleniu rozstrzygnięcia o umorze- niu postępowania i połączeniu kar pozbawienia wolności orzeczonych wy- rokami Sądu Rejonowego w C. z dnia 11 maja 2007 r. oraz z dnia 28 lute- go 2008 r. Postanowieniem z dnia 27 lutego 2009 r. Sąd Apelacyjny w K. na podstawie art. 430 § 1 k.p.k. pozostawił bez rozpoznania przyjęty środek odwoławczy. Powołując się na przepis art. 572 k.p.k. Sąd ten wyraził prze- konanie, że orzeczenie o umorzeniu postępowania w przedmiocie wydania wyroku łącznego – także wówczas, gdy jest częścią wyroku, stanowi w istocie swej postanowienie, co miałoby wynikać z treści wspomnianego przepisu, a zatem podlega zaskarżeniu w terminie i w formie przewidzianej dla rozstrzygnięcia tego rodzaju. Zaskarżając to ostatnie orzeczenie obroń- 3 ca skazanego zarzucił obrazę art. 430 § 1 k.p.k. i art. 572 k.p.k. oraz wniósł o uchylenie kwestionowanego postanowienia i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu w celu rozpoznania apelacji obrońcy. Jednocześnie, autor zażalenia wskazał, że forma orzeczenia przewidziana w art. 572 k.p.k. do- tyczy sytuacji, gdy w badanym układzie procesowym w ogóle nie stwier- dzono warunków do wydania wyroku łącznego, a nie sytuacji, w której część orzeczeń spełniła te warunki i wydano wyrok łączny, a co do innych postępowanie umorzono. Rozpoznając ten środek odwoławczy Sąd Apelacyjny w K. uznał, że w sprawie wyłoniło się przedstawione powyżej zagadnienie prawne wyma- gające zasadniczej wykładni ustawy i wystąpił do Sądu Najwyższego w try- bie art. 441 § 1 k.p.k. Prokurator Prokuratury Krajowej złożył wniosek o odmowę podjęcia uchwały stanowiącej odpowiedź na pytanie sformułowane przez Sąd Ape- lacyjny. Zdaniem oskarżyciela publicznego w sprawie nie występują za- gadnienia wymagające zasadniczej wykładni ustawy, a wskazany przez Sąd Apelacyjny przepis został jasno sformułowany i w orzecznictwie sądo- wym nie wywołuje trudności interpretacyjnych. Do jego zastosowania w re- aliach sprawy wystarczająca jest zwykła „podstawowa” wykładnia będąca zadaniem sądu rozpoznającego sprawę, a nie wykładnia zasadnicza, do- konywana w trybie art. 441 § 1 k.p.k. Sąd Najwyższy zważył, co następuje. Stanowisko Prokuratora Prokuratury Krajowej zasługiwało na pełną akceptację. Rzeczywiście, motywy wystąpienia Sądu Apelacyjnego nie do- starczają istotnych argumentów uzasadniających potrzebę dokonania za- sadniczej wykładni dyspozycji art. 572 k.p.k. Wywody tam zaprezentowane nie prowadzą do wniosku, że Sąd ten dostrzegł trudności interpretacyjne dotyczące konkretnych pojęć, wyrażeń czy zwrotów użytych przez ustawo- dawcę we wskazanym przepisie. Nieskuteczna okazała się też próba zbu- 4 dowania wątpliwości w oparciu o relację przepisu art. 572 k.p.k. z innymi normami procesowymi. Brak jest bowiem racjonalnych powodów do pod- ważania ugruntowanego stanowiska judykatury i doktryny, zgodnie z któ- rym orzeczenie przewidziane w art. 572 k.p.k. zapada w formie postano- wienia w sytuacji, gdy w wyniku przeprowadzonych czynności sąd dojdzie do przekonania, że w sprawie w ogóle nie występują warunki wymagane do wydania wyroku łącznego, tzn. ustawowe wymagania w tym zakresie nie zostały spełnione ani w odniesieniu do wyroków wskazanych we wnio- sku, ani nie ma możliwości połączenia w wyrok łączny innych skazań danej osoby, podlegających uwzględnieniu z urzędu (por. T. Grzegorczyk: Ko- deks postępowania karnego oraz ustawa o świadku koronnym. Komentarz. Warszawa 2008, s. 1201). Tam natomiast, gdzie przynajmniej niektóre z wyroków poddanych badaniu w postępowaniu o wydanie wyroku łącznego spełnią ustawowe wymagania niezbędne do połączenia kar, orzeczenie co do całości rozstrzygnięcia zapada w formie wyroku niezależnie od tego, jak liczne byłyby pozostałe wyroki nie podlegające łączeniu, co do których po- stępowanie zostaje umorzone. W tym ostatnim wypadku nie zachodzi bo- wiem zupełny brak podstaw do wydania wyroku łącznego, lecz brak możli- wości objęcia tym wyrokiem wszystkich orzeczeń podlegających badaniu i właśnie co do nich zapada rozstrzygnięcie o umorzeniu postępowania. Nie zmienia to jednak faktu, że nadal pozostaje ono częścią wyroku. Jedno- znacznie na ten temat wypowiedział się Sąd Najwyższy w motywach uchwały z dnia 20 grudnia 2006 r., I KZP 32/06, OSNKW 2007 z. 1, poz. 3, a także w wyroku z dnia 4 września 2007 r., V KK 261/07, R-OSNKW 2007, poz. 1977 (por. też D. Kala: Postępowanie w przedmiocie wydania wyroku łącznego. Zagadnienia karnomaterialne i procesowe. Toruń 2003, s. 222). Podobne poglądy wyrażały także: Sąd Apelacyjny w Lublinie w wyroku z dnia 30 listopada 2004 r., II AKa 234/04, OSPr.iPr. 2006, z. 1, poz. 39 i Sąd Apelacyjny we Wrocławiu w postanowieniu z dnia 29 grudnia 2006 r., 5 II Akz 634/06, Lex nr 211715. Stanowisko to nie było też dotychczas kon- testowane przez Sąd Apelacyjny w Katowicach o czym świadczy jedna z tez sformułowanych w motywach wyroku tego sądu z dnia 14 września 2006 r., II AKa 244/06, Lex 217093 oraz postanowienie z dnia 6 lipca 2005 r., II Akz 378/05, KZS 2005 z. 12, poz. 68. W tych warunkach należało dojść do przekonania, że nie zostało wy- kazane, iż w niniejszej sprawie wyłoniło się zagadnienie prawne wymaga- jące dokonania zasadniczej wykładni ustawy, a zatem nie został spełniony jeden z ustawowych wymogów przewidzianych w art. 441 § 1 k.p.k., nie- zbędnych do wyrażenia stanowiska Sądu Najwyższego w formie uchwały. Można więc odnieść się tylko do kilku szczegółowych kwestii zawartych w motywach przedstawionego pytania. W świetle regulacji zawartych w rozdziale 60 Kodeksu postępowania karnego jest oczywiste, że postępowanie w przedmiocie wydania wyroku łącznego zakończone ustaleniem, iż jedynie niektóre z analizowanych wy- roków spełniają warunki do połączenia, kończy się orzeczeniem w formie wyroku, obejmującym również inne badane wyroki, co do których nie stwierdzono istnienia podstaw do połączenia. „Postępowanie w przedmio- cie wydania wyroku łącznego jest niewątpliwie postępowaniem specyficz- nym, a jedną z takich jego cech jest to, że może być wszczęte z urzędu, na wniosek skazanego albo prokuratora (art. 570 k.p.k.), przy czym, rzecz ja- sna, postępowanie wszczęte na wniosek nie musi ograniczać się do oceny tylko tych wyroków, które zostały w nim wskazane. Tak szerokie możliwo- ści kształtowania przedmiotu rozpoznania obligują sąd do jasnego i precy- zyjnego wskazania tych wszystkich wyroków, w stosunku do których oce- niał, czy spełnione zostały warunki do orzeczenia kary łącznej” – por. po- stanowienie Sądu Najwyższego z dnia 20 grudnia 2006 r., I KZP 32/06, OSNKW 2007, z. 1, poz. 3. 6 Orzeczenie uwzględniające jedynie częściowo wniosek o wydanie wyroku łącznego stanowi rozstrzygnięcie o losach całego postępowania toczącego się w tej kwestii, choć w odniesieniu do poszczególnych części materiału będącego jego przedmiotem, kierunek tych rozstrzygnięć może być różny. Jest to zatem orzeczenie co do istoty procesu, zapadające po przeprowadzeniu rozprawy i mające wpływ na rozmiar represji karnej, jakiej podlega skazany. Nie może być więc racjonalnych wątpliwości co do tego, że orzeczenie w tym względzie powinno zapadać w formie wyroku. Jest to zgodne z ogólną dyrektywą nakazującą, aby po rozpoczęciu przewodu są- dowego, nawet w wypadku ujawnienia się ujemnych przesłanek proceso- wych, umorzenie postępowania następowało wyrokiem (art. 414 § 1 zd. 1 k.p.k.). Właściwym środkiem odwoławczym jest oczywiście w takiej sytuacji – stosownie do dyspozycji art. 444 k.p.k. – apelacja. Przewidziana w tym ostatnim przepisie inna możliwość – „chyba że ustawa stanowi inaczej”, odnosi się np. do sytuacji uregulowanej w art. 572 k.p.k. jedynie wtedy, gdy nie ma warunków do wydania wyroku łącznego. Jeśli natomiast warunki w tym zakresie są spełnione co do części analizowanych wyroków, to nie można zasadnie twierdzić, że jednocześnie zachodzą przesłanki do wyda- nia wyroku łącznego i do wydania postanowienia o umorzeniu postępowa- nia w tym przedmiocie, mającego samodzielny byt prawny z drogą odwo- ławczą włącznie. Sąd występujący z pytaniem, ograniczył się jedynie do wyrażenia braku pełnego przekonania, co do prawidłowości zawierania w tym samym orzeczeniu rozstrzygnięcia o połączeniu jednych wyroków lub ich części oraz umorzeniu postępowania w pozostałym zakresie. Nie uzasadnił ni- czym swego stanowiska, ani nie wykazał, że jego wątpliwości mają oparcie w różnych możliwościach interpretacji przepisu art. 572 k.p.k. Nie przyto- czył zresztą także przykładów ewentualnych rozbieżności w orzecznictwie dotyczących rozważanej kwestii. Podjął natomiast próbę zbudowania kon- 7 cepcji sprowadzającej się do rozdzielenia tego samego orzeczenia na dwie części; jedna – rozstrzygająca o połączeniu kar – miałaby charakter wyro- ku, a druga – umarzająca postępowanie w odniesieniu do wyroków nie podlegających połączeniu – byłaby traktowana jako postanowienie, z kon- sekwencjami m. in. w postaci odpowiedniego środka odwoławczego i sto- sownego trybu zaskarżenia. Zdaniem Sądu Apelacyjnego, nawet „jeśli orzeczenie o umorzeniu postępowania jest częścią wyroku, to z racji swej istoty stanowiąc postanowienie powinno podlegać zaskarżeniu w trybie za- żaleniowym”. Cały ten wywód jest jednak obarczony poważnymi manka- mentami. Stanowi bowiem próbę udowodnienia postawionej tezy w drodze odwołania się do poglądu, którego trafność dopiero ma zostać wykazana. Zupełnie nie wiadomo także dlaczego orzeczenie, które jest integralną częścią wyroku i stanowi procesowy wyraz jednej, spójnej wewnętrznie oceny co do tego, które z wyroków będących przedmiotem postępowania o ich połączenie, podlegają takiemu połączeniu, a w odniesieniu do których ustawowe przesłanki połączenia nie zostały spełnione – „ze swej istoty” – miałoby być traktowane samodzielnie i uzyskiwać status postanowienia. Możliwa jest wprawdzie sytuacja, w której wadliwie zastosowano formę wy- roku dla rozstrzygnięcia, dla którego ustawa przewiduje wyłącznie postać postanowienia i wtedy należy zastosować formułę wskazaną w uchwale Sądu Najwyższego z dnia 30 czerwca 1971 r., VI KZP 23/71, OSNKW 1971, z. 10, poz. 148, ale nie występuje ona w niniejszej sprawie. W jej realiach pełne zastosowanie znajdzie pogląd wyrażony w powołanym już postanowieniu Sądu Najwyższego z dnia 20 grudnia 2006 r., I KZP 32/06, w którym trafnie wskazano na dwa zakresy rozstrzygnięcia sądu oceniają- cego istnienie warunków do orzeczenia kary łącznej. Pierwszy z nich – po- zytywny – dotyczy orzeczenia w wyroku łącznym kary łącznej w miejsce kar orzeczonych wyrokami podlegającymi połączeniu. Natomiast drugi z tych zakresów – negatywny – jest wskazaniem, który lub które z analizo- 8 wanych wyroków nie spełniają warunków do objęcia ich wyrokiem łącznym. Nie ma żadnych racji, aby rozdzielać tę jedność i tworzyć hybrydę, której dysfunkcjonalność jest zresztą łatwo dostrzegalna. W świetle koncepcji proponowanej przez Sąd Apelacyjny, nawet zasadne zakwestionowanie w drodze zażalenia zakresu umorzenia postępowania co do niektórych spraw będących przedmiotem badania wymagałoby „równoległego” zaskarżenia apelacją wyroku łącznego, aby zachować otwartą drogę do jego modyfika- cji. Dalsze rozważanie konstrukcji tego rodzaju wydaje się zbędne. Koncepcji przedstawionej przez sąd zwracający się z pytaniem, wca- le nie wspiera także odwołanie się do regulacji zawartych w przepisach art. 425 § 2 zd. 2 k.p.k. oraz art. 442 § 1 zd. 2 k.p.k. Powołanie się na te uregu- lowania sprawia wrażenie, iż Sąd Apelacyjny nie dostrzega różnicy między ustawowo określonymi zakresami zaskarżalności orzeczenia i zbudowanej w nawiązaniu do tego, koncepcji tzw. horyzontalnej prawomocności wyroku oraz nie mającą żadnego umocowania w przepisach własną sugestią, do- tyczącą możliwości podzielenia wyroku na część będącą swego rodzaju wyrokiem właściwym i część wyroku „...z istoty stanowiącego postanowie- nie...”. Warto zwrócić uwagę, że w przytoczonych uregulowaniach, wyod- rębniając różne zakresy zaskarżenia, ustawodawca nie zróżnicował ani formy orzeczenia ani rodzaju środka odwoławczego. Nawet w odniesieniu do instytucji zaskarżenia wyłącznie uzasadnienia orzeczenia (art. 425 § 2 zd. 2 k.p.k.) nie ma ustawowego zastrzeżenia, że zakwestionowanie moty- wów następuje wyłącznie w drodze zażalenia, choć co do formy orzekania przez sąd odwoławczy wyrażono stanowisko, iż orzekając w przedmiocie samego uzasadnienia – dotyczącego zarówno wyroku, jak i postanowienia, a więc rozpoznając odpowiednio apelację lub zażalenie – sąd drugiej in- stancji rozstrzyga postanowieniem (por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 20 października 1999 r., I KZP 33/99, OSNKW z. 11-12, poz. 71). Pogląd ten znajduje jednak wprost umocowanie w przepisie art. 456 k.p.k., zgod- 9 nie z którym sąd odwoławczy orzeka wyrokiem, gdy rozstrzyga o uchyleniu, zmianie lub utrzymaniu w mocy wyroku sądu pierwszej instancji. Brak od- rębnego wskazania w tym katalogu uzasadnienia sądu pierwszej instancji sprawia, że właściwą postacią rozstrzygnięcia przez sąd odwoławczy ape- lacji kwestionującej wyłącznie uzasadnienie takiego wyroku – jest właśnie postanowienie. Trzeba też podkreślić, że ustawodawca wyodrębnił krąg zagadnień, co do których rozstrzygnięcie powinno wprawdzie znaleźć się w wyroku, ale – wobec ich braku tamże (w odniesieniu do tymczasowego aresztowa- nia – także nieprawidłowego zaliczenia tego środka) – dopuszczalne jest ich podjęcie lub nawet skorygowanie (tylko w stosunku do zaliczenia tym- czasowego aresztowania) – właśnie w formie postanowienia – art. 420 k.p.k. Rzecz jednak w tym, że rozwiązanie to – łącznie z trybem postępo- wania, formami orzekania oraz środkami odwoławczymi – funkcjonuje jako uregulowanie szczególne i wyłącznie w granicach tam przewidzianych. Ważna jest też materia, jakiej dotyczą rozstrzygnięcia przewidziane w przepisie art. 420 § 1 i 2 k.p.k., które – co do zasady – powinny znajdować się w wyroku, ale w oparciu o tę regulację mogą podlegać uzupełnieniu w formie postanowienia. Otóż, żadne z tych rozstrzygnięć nie odnosi się ani do kwestii odpowiedzialności karnej oskarżonego, ani nie rozstrzyga o bie- gu procesu. Podobnie zresztą rzecz ma się z rozstrzygnięciem w przed- miocie kosztów i opłat, które – także wtedy, gdy są zawarte w wyroku – podlegają zaskarżeniu w drodze zażalenia. Taka jednak szczególna sytua- cja jest przewidziana wprost w przepisie art. 460 zd. 2 k.p.k. w zw. z art. 626 § 3 k.p.k., który tylko dla tak zakreślonego kręgu zagadnień ogranicza to wyjątkowe rozwiązanie. Także i w tym wypadku nie chodzi o orzekanie o winie i karze oraz ich konsekwencjach, ani o losach postępowania. Tylko dla tej ostatniej kwestii, tj. orzekania wyłącznie o braku warunków do wy- dania wyroku łącznego, ustawodawca na gruncie rozdziału 60 Kodeksu 10 postępowania karnego stworzył możliwość wydania rozstrzygnięcia w for- mie postanowienia – art. 572 k.p.k. W pozostałych wypadkach – zgodnie z dyrektywą zawartą w art. 574 k.p.k. – mają zastosowanie ogólne reguły po- stępowania przed sądem pierwszej instancji. Nie powinno zatem budzić wątpliwości, że orzeczenie w przedmiocie wydania wyroku łącznego, w którym co do części spraw podlegających ba- daniu ustalono istnienie przesłanek decydujących o połączeniu wyroków, a co do innych – stwierdzono brak podstaw do objęcia ich wyrokiem łącznym, jest jednolitą konstrukcją procesową wyrażającą dwa różne aspekty oceny warunków do wydania wyroku łącznego i w konsekwencji powinno mieć postać wyroku ze wszystkimi tego następstwami, dotyczącymi również wnoszenia środków odwoławczych. W tym więc zakresie, interpretacja przepisu art. 572 k.p.k. nie nasuwa trudności uzasadniających dokonywa- nie zasadniczej wykładni ustawy w rozumieniu art. 441 § 1 k.p.k. Kierując się przedstawionym powyżej rozumowaniem Sąd Najwyższy odmówił podjęcia uchwały odnoszącej się do przedstawionego zagadnienia prawnego.