I KZP 8/05

POSTANOWIENIE Z DNIA 20 KWIETNIA 2005 R. I KZP 8/05 Formułując w art. 186 § 1 in fine k.p.k. bezwzględny zakaz dowodowy ustawodawca wprowadza zakaz wykorzystania jako dowodu w sprawie po- przednio złożonych zeznań przez osobę, która skorzystała z przysługują- cego jej prawa odmowy ich złożenia; natomiast unormowanie przyjęte w art. 391 § 2 k.p.k. oznacza, że w sytuacji określonej w art. 182 § 3 k.p.k. możliwe jest odczytanie świadkowi na rozprawie tego, co uprzednio wyja- śnił jako oskarżony (podejrzany). Przewodniczący: Prezes SN L. Paprzycki. Sędziowie SN: K. Cesarz, F. Tarnowski (sprawozdawca). Prokurator Prokuratury Krajowej: A. Herzog. Sąd Najwyższy w sprawie Jerzego B., po rozpoznaniu, przedstawio- nego na podstawie art. 441 § 1 k.p.k. przez Sąd Okręgowy w K., postano- wieniem z dnia 21 stycznia 2005 r., zagadnienia prawnego wymagającego zasadniczej wykładni ustawy: „Czy przepis art. 391 § 2 k.p.k. stanowi lex specialis do bezwzględnego za- kazu dowodowego określonego w art. 186 § 1 k.p.k. w sytuacji, gdy osoba występująca w postępowaniu sądowym w charakterze świadka, która w innej toczącej się sprawie występuje jako osoba oskarżona o współudział w przestępstwie objętym postępowaniem, skorzystała w terminie określonym w art. 186 § 1 k.p.k. z prawa odmowy zeznań na podstawie art. 182 § 3 k.p.k.?” 2 p o s t a n o w i ł odmówić podjęcia uchwały. U Z A S A D N I E N I E Przedstawione przez Sąd Okręgowy zagadnienie prawne wyłoniło się w następującej sytuacji procesowej. Jerzy B. został oskarżony o popełnienie – wspólnie i w porozumieniu z innymi osobami – przestępstwa określonego w art. 286 § 1 k.k. w zw. z art. 294 § 1 k.k. i art. 270 § 1 k.k. w zw. z art. 11 § 2 k.k. i art. 12 k.k. U podstaw oskarżenia legły wyjaśnienia Marka Z., który będąc pierwszym podejrzanym o popełnienie powyższego przestępstwa, w toku śledztwa prowadzonego przez Prokuraturę Rejonową w R., pomówił Jerzego B. i jeszcze inną osobą o współudział w tym przestępstwie. Po wniesieniu aktu oskarżenia przeciwko Markowi Z. w dniu 18 czerwca 2000 r. sprawa toczyła się przed Sądem Rejonowym w K., i w dniu 22 września 2004 r. zapadł nieprawomocny wyrok skazujący. Natomiast w stosunku do Jerzego B., na etapie śledztwa, sprawę wyłączono do odręb- nego postępowania, natomiast akt oskarżenia co do niego wpłynął do Sądu Rejonowego w K. w październiku 2001 r. W tej właśnie sprawie, wezwany na rozprawę w charakterze świadka Marek Z. oświadczył, że korzysta z przysługującego mu zgodnie z art. 182 § 3 k.p.k. prawa odmowy zeznań. Wobec takiego oświadczenia, świadek nie został przesłuchany ani też nie odczytano jego uprzednio złożonych wyjaśnień w trybie art. 391 § 2 k.p.k. W rezultacie, Sąd Rejonowy w K., wy- rokiem z dnia 26 października 2004 r., uniewinnił Jerzego B. od popełnienia zarzuconego mu czynu. Powyższy wyrok na niekorzyść oskarżonego za- skarżył prokurator, zarzucając obrazę przepisów art. 182 § 3 k.p.k. w zw. z art. 391 § 2 k.p.k., polegającą na błędnym uznaniu, że wcześniejsze ze- 3 znania i wyjaśnienia Marka Z., złożone w sprawie Sądu Rejonowego w K., nie mogą służyć za dowód w sprawie, ani nie mogą być odtworzone. Sąd odwoławczy, rozpoznając apelację prokuratora, uznał, że wyłoniło się za- gadnienie prawne, sformułowane na wstępie, które – w trybie art. 441 § 1 k.p.k. – przekazał do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu. W uzasadnieniu postanowienia, wydanego w dniu 21 stycznia 2005 r. Sąd Okręgowy w K. stwierdził, że w praktyce orzeczniczej występują po- ważne wątpliwości i rozbieżności w interpretacji przepisów art. 391 § 2 k.p.k. w zw. z art. 182 § 3 k.p.k. i art. 186 § 1 k.p.k. Wątpliwości te pogłę- biają różnice poglądów wśród przedstawicieli nauki na temat zakazu od- twarzania wcześniejszych wypowiedzi świadka, który skorzystał z prawa odmowy zeznań. Wprawdzie, przepis art. 391 § 2 k.p.k. stanowi, że w wy- padku określonym w art. 182 § 3 k.p.k. wolno również odczytywać na roz- prawie protokoły złożonych uprzednio przez świadka wyjaśnień w charakte- rze oskarżonego, jednak usytuowanie tego pierwszego przepisu w dziale niepoświęconym dowodom, wobec kategorycznego brzmienia przepisu art. 186 § 1 k.p.k., sprawia, że jednoznaczne rozumienie powyższych unormo- wań jest wysoce utrudnione. Zdaniem Sądu Odwoławczego nie można pominąć też wątpliwości w realizacji wobec świadka normy zawartej w art. 391 § 3 k.p.k. w zw. z art. 389 § 2 k.p.k., czyli dopuszczalności zwrócenia się do takiego świadka o wypowiedzenie się co do treści odczytanego pro- tokołu i o wyjaśnienie zachodzących sprzeczności. W takiej sytuacji, przy- znane świadkowi określonemu w art. 182 § 3 k.p.k. prawo odmowy zeznań jawi się bowiem jako pozorne. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Przyjęta przez ustawodawcę w art. 391 § 2 k.p.k. konwencja języko- wa jest tego rodzaju, że przy dokonywaniu wykładni tego przepisu należy zastosować regułę clara non sunt interpretanda, co w niniejszej sprawie nakazuje odmowę podjęcia uchwały. Z treści art. 391 § 2 k.p.k. jedno- 4 znacznie bowiem wynika, że w wypadku określonym w art. 182 § 3 k.p.k. wolno odczytywać na rozprawie protokoły złożonych poprzednio przez świadka wyjaśnień w charakterze oskarżonego. Jednakże wątpliwości podniesione przez Sąd Odwoławczy w uza- sadnieniu postanowienia o przekazaniu zagadnienia prawnego dotyczą nie tyle wykładni art. 391 § 2 k.p.k., lecz wzajemnych relacji między tym prze- pisem a zakresem bezwzględnego zakazu dowodowego określonego w art. 186 § 1 k.p.k. w zw. z art. 182 § 3 k.p.k., i właśnie to, choć nie stanowi zagadnienia prawnego, o którym mowa w art. 441 § 1 k.p.k., wymaga jed- nak wyjaśnienia. Przepis art. 186 § 1 k.p.k. określa termin, w którym można skorzystać z uprawnienia do odmowy zeznań oraz ze zwolnienia od złożenia zeznań na podstawie art. 185 k.p.k., a mianowicie osoba uprawniona musi oświad- czyć, że chce z tego prawa skorzystać, nie później niż przed rozpoczęciem pierwszego zeznania w postępowaniu sądowym. Jest to termin prekluzyjny, w którym wolno skorzystać z uprawnień przewidzianych w art. 182 k.p.k. i art. 185 k.p.k., niezależnie od tego, czy świadek był uprzednio przesłucha- ny w postępowaniu przygotowawczym, czy też nie. Jeżeli świadek złoży oświadczenie o skorzystaniu z przysługującego mu prawa po upływie ter- minu, wówczas jego oświadczenie jest prawnie nieskuteczne, co sprawia, że ciąży na nim obowiązek złożenia zeznań ze wszystkimi tego konse- kwencjami. Jeżeli natomiast oświadczenie świadka spełnia ustawowe wy- mogi, wówczas ma zastosowanie zakaz dowodowy o charakterze bez- względnym, odnoszący się do poprzednio złożonych zeznań (art. 186 § 1 in fine k.p.k.). Zakaz ten oznacza, że nie tylko nie wolno odczytywać proto- kołów zeznań złożonych w toku postępowania przygotowawczego, ujaw- niać ich albo odtwarzać zapisów wizualnych lub audialnych przesłuchania, lecz także nie wolno ustalać treści tych zeznań innymi środkami dowodo- wymi (szerzej na ten temat zob.: uchwała SN z dnia 24 stycznia 2001 r. I 5 KZP 47/00, OSNKW 2001, z. 3–4, poz. 18, glosy: aprobująca – P. Pratko- wiecki, PS 2002, nr 2, s. 136, częściowo krytyczna – K. Marszał, PiP 2001, nr 10, s. 111, krytyczna – K. Grzegorczyk, WPP 2002, nr 1, s. 159, a także wyrok SN z dnia 28 listopada 2003 r. IV KK 14/03, OSN PiPr. 2004, nr 3, poz. 9, glosa częściowo krytyczna M. Siwek, WPP 2004, nr 3, s. 139). Prawo odmowy zeznań realizuje funkcję gwarancyjną, z którą kore- sponduje zasada lojalności organów państwa wobec obywatela oraz prawo każdego do rzetelnego i sprawiedliwego procesu przed niezawisłym i bez- stronnym sądem (zob. m.in. P. Hofmański: Ochrona prawa człowieka w prawie karnym procesowym. Zasada fair trial, w: Standardy praw człowieka a polskie prawo karne. Warszawa 1995, s. 39; W. Kręcisz: O wykładni ustaw w sposób zgodny z Konstytucją na tle stosowania art. 182 § 3 k.p.k., Prok. i Pr. 2000, nr 4, s. 8–11). Właśnie tym kierował się ustawodawca, zawierając w art. 182 k.p.k. jego § 3, gwarantujący prawo odmowy zeznań świadkowi, który w innej sprawie jest oskarżony o współudział w przestęp- stwie objętym postępowaniem (zob. Uzasadnienie rządowego projektu ko- deksu postępowania karnego, w: Nowe kodeksy karne – z 1997 r. z uza- sadnieniami, Warszawa 1997, s. 411). Tego rodzaju unormowanie nie było znane Kodeksom postępowania karnego z 1928 r. i 1969 r., choć regułę taką przyjęto w orzecznictwie Sądu Najwyższego (zob. m.in.: uchwała z dnia 27 listopada 1975 r. VI KZP 5/75, OSNKW 1976, z. 1, poz. 1, glosa częściowo krytyczna M. Jeż-Ludwichowska, PiP 1976, nr 7, s. 171; wyroki SN: z dnia 14 października 1970 r. IV KR 177/70, OSNKW 1971, z. 1, poz. 11; z dnia 3 maja 1971 r. Rw 447/71, OSNKW 1971, z. 9, poz. 140; z dnia 20 maja 1982 r. V KR 76/82, OSNKW 1982, z. 10-11, poz. 77; z dnia 8 ma- ja 1986 r. II KR 109/86, OSNPG 1986, nr 12, poz. 166). Formułując w art. 186 § 1 in fine k.p.k. bezwzględny zakaz dowodowy ustawodawca wprowadza zakaz wykorzystania jako dowodu w sprawie po- przednio złożonych zeznań przez osobę, która skorzystała z przysługują- 6 cego jej prawa odmowy ich złożenia, natomiast unormowanie przyjęte w art. 391 § 2 k.p.k. oznacza, że w sytuacji określonej w art. 182 § 3 k.p.k. możliwe jest odczytanie świadkowi na rozprawie tego, co uprzednio wyja- śnił jako oskarżony (podejrzany). Niewątpliwie mamy tu do czynienia z dwoma odmiennymi uregulo- waniami dotyczącymi różnych sytuacji procesowych. Otóż, w razie zmiany ról procesowych, w wyniku których osoba będąca uprzednio oskarżonym (podejrzanym) jest przesłuchiwana w charakterze świadka, a także gdy świadek w tym samym czasie jest oskarżony w innej toczącej się sprawie o współudział w popełnieniu przestępstwa objętego postępowaniem, to wów- czas, zgodnie z treścią art. 182 § 3 k.p.k., przysługuje mu prawo odmowy zeznań i jeśli skorzysta z tego prawa, ustawodawca nie zezwala na wyko- rzystywanie jako dowodu w sprawie poprzednio złożonych zeznań (art. 186 § 1 in fine k.p.k.), jednakże pozwala sądowi na odczytanie wyjaśnień zło- żonych przez świadka w innym postępowaniu (art. 391 § 2 k.p.k.). Zatem nie ma tu żadnego zastosowania reguła lex specialis derogat legi generali, na którą powołuje się Sąd Odwoławczy w pytaniu prawnym. Ustawodawca przyznając prawo odmowy zeznań świadkowi, który jest oskarżony w innej toczącej się sprawie o współudział w przestępstwie objętym postępowaniem, spełnił wymagania gwarancyjne wynikające z re- guły nemo se ipsum accusare tenetur. Regule tej nie sprzeciwia się unor- mowanie § 2 art. 391 k.p.k., które opiera się na założeniu, że jeśli świadek nie odmówił złożenia wyjaśnień w postępowaniu, w którym był przesłuchi- wany w charakterze oskarżonego (podejrzanego), to nie ma przeszkód dla dowodowego wykorzystania tych wyjaśnień w innym toczącym się postę- powaniu. W wypadku przeto wyłączenia sprawy wobec jednego z oskarżo- nych (podejrzanych) do odrębnego postępowania, osoba ta w razie we- zwania jej w charakterze świadka, może skorzystać z prawa odmowy ze- znań, ale wolno wówczas odczytać jej wyjaśnienia złożone zarówno w tym 7 postępowaniu, jak i w postępowaniu odrębnym. Taki też pogląd dominuje w nauce (zob. np. T. Grzegorczyk: Kodeks postępowania karnego. Komen- tarz, Warszawa 2004, s. 1005; P. Hofmański, E. Sadzik, K. Zgryzek: Ko- deks postępowania karnego, Komentarz, Tom II, Warszawa 2004, s. 426; S. Waltoś: Proces karny. Zarys systemu, Warszawa 2003, s. 263). Dodać jedynie należy oczywiste stwierdzenie, że gdyby nie rozłączo- no (z różnych zresztą powodów) toczących się postępowań, zachodziłaby niewątpliwie możliwość odczytania wcześniejszych wyjaśnień oskarżonego w trybie art. 389 § 1 k.p.k. W wypadku zatem łącznego rozpoznawania sprawy przeciwko współsprawcom, złożone poprzednio wyjaśnienia oskar- żonego stanowią dowód, także gdy skorzysta on z prawa odmowy składa- nia wyjaśnień. Wyłączenie sprawy oskarżonego do odrębnego postępowa- nia nie może wobec tego skutkować nie tylko zapewnieniem takiej osobie w istocie prawa do niewystępowania w charakterze świadka ze wszystkimi tego prawnymi konsekwencjami, lecz także niemożliwością wykorzystania wcześniejszych wyjaśnień w celu niemającym bezpośredniego związku z sytuacją procesową takiej osoby. Odmienna wykładnia art. 391 § 2 k.p.k. prowadziłaby do wniosków niemożliwych do zaakceptowania i sprzecznych z ratio legis tego przepisu. W rzeczywistości, art. 391 § 2 k.p.k. dopuszcza odczytywanie na rozprawie protokołów złożonych poprzednio przez świadka wyjaśnień w charakterze oskarżonego „w warunkach określonych w § 1”, a więc między innymi „je- żeli świadek bezpodstawnie odmawia zeznań”. Rozumując a contrario – gdy świadek odmawia zeznań na podstawie przysługującego mu prawa, odczytywanie poprzednich jego wypowiedzi złożonych w innej roli proce- sowej jest niedopuszczalne. Jedyny wyjątek, będący odstępstwem od tej zasady, ustawodawca wprowadza właśnie w dalszej części § 2, przez uży- cie sformułowania „w wypadku określonym w art. 182 § 3 k.p.k.”. Wyjąt- 8 kiem tym nie są zatem objęte, co oczywiste, sytuacje, o których mowa w art. 182 § 1 k.p.k. i w art. 185 k.p.k. W końcu, rozważenia wymaga kwestia podnoszona przez Sąd Odwo- ławczy, jakoby prawo odmowy zeznań, przysługujące świadkowi zgodnie z art. 182 § 3 k.p.k., pozostawało w rażącej kolizji z dyspozycją art. 389 § 2 k.p.k. w zw. z art. 391 § 3 k.p.k. i podważało możliwość korzystania z tego prawa. Skoro ten ostatni przepis stanowi, że „art. 389 § 2 stosuje się odpo- wiednio”, to z tego unormowania wynikają jednoznaczne wnioski: 1) § 3 odnosi się do sytuacji, o których mowa zarówno w § 1 jak i § 2 art. 391 k.p.k.; 2) na przewodniczącym spoczywa obowiązek zwrócenia się do świadka o wypowiedzenie się co do treści odczytanych wyjaśnień, nawet gdy zachodzą warunki określone w art. 182 § 3 k.p.k.; 3) należy uwzględnić specyfikę sytuacji procesowej takiego świadka, czemu dał wyraz ustawo- dawca używając sformułowania „stosuje się odpowiednio”; 4) jest to prawo (a nie obowiązek) świadka ustosunkowania się do wcześniej złożonych przezeń wyjaśnień. Wobec powyższego, nie może być mowy o wadliwym uregulowaniu, czy też sprzeczności między tymi przepisami.