I KZP 6/2002

UCHWAŁA Z DNIA 28 MARCA 2002 R. I KZP 6/2002 Za pokrzywdzonego w postępowaniu karnym o przestępstwo z art. 209 § 1 k.k. nie uważa się Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, wypłaca- jącego świadczenia z funduszu alimentacyjnego na rzecz osoby, do któ- rej alimentacji zobowiązany był oskarżony. Przewodniczący: Prezes SN L. Paprzycki. Sędziowie SN: H. Gradzik (sprawozdawca), J. Sobczak. Zastępca Prokuratora Generalnego: R. Stefański. Sąd Najwyższy w sprawie Dariusza O., po rozpoznaniu, przekaza- nego na podstawie art. 441 § 1 k.p.k. przez Sąd Okręgowy w Koszalinie postanowieniem z dnia 9 stycznia 2002 r., zagadnienia prawnego wyma- gającego zasadniczej wykładni ustawy: „1. Czy w postępowaniu karnym o czyn z art. 209 § 1 k.k. Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych, przysługują uprawnienia pokrzywdzonego? w przypadku odpowiedzi twierdzącej; 2. Czy uprawnienie to wynika z regulacji art. 49 § 1 k.p.k.?” u c h w a l i ł udzielić odpowiedzi jak wyżej. U Z A S A D N I E N I E Prokurator Rejonowy w K. oskarżył Dariusza O. o to, że od czerw- ca 1997 r. do sierpnia 1998 r. oraz od lutego 1999 r. do czerwca 2001 r., 2 uporczywie uchylał się od wykonywania ciążącego na nim obowiązku łożenia na utrzymanie małoletnich synów Krystiana i Dominika, przez co naraził ich na niemożność zaspokojenia podstawowych potrzeb życio- wych, czym działał na szkodę tych osób oraz Zakładu Ubezpieczeń Spo- łecznych Oddział w K., przy czym zarzuconego mu czynu dopuścił się w warunkach powrotu do przestępstwa określonych w art. 64 § 1 k.k. - tj. o popełnienie przestępstwa określonego w art. 209 § 1 k.k. w zw. z art. 64 § 1 kk. Sąd Rejonowy w K., wyrokiem z dnia 18 października 2001 r., uznał oskarżonego za winnego popełnienia zarzucanego mu czynu z tą zmianą, iż z jego opisu wyeliminował stwierdzenie, że oskarżony działał na szkodę Zakładu Ubezpieczeń Społecznych i kwalifikując czyn jako występek z art. 209 § 1 k.k. w zw. z art. 64 § 1 skazał go na karę roku i 4 miesięcy pozbawienia wolności. Na podstawie art. 69 § 1 i 2 oraz art. 70 § 1 k.k. zawiesił warunkowo wykonanie tej kary na 5 lat, a na podsta- wie art. 72 § 1 pkt 3 i art. 72 § 2 k.k. zobowiązał oskarżonego do wyko- nywania ciążącego na nim obowiązku łożenia na utrzymanie małoletnich synów oraz do naprawienia szkody przez zapłatę na ich rzecz kwoty 1800 zł w terminie 6 miesięcy od uprawomocnienia się wyroku. Prokurator zaskarżył ten wyrok w całości na niekorzyść oskarżone- go. Zarzucił w apelacji „błąd w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę wyroku, mający wpływ na jego treść, a polegający na nie- słusznym przyjęciu, iż administrowany przez ZUS Oddział w K. – Fun- dusz Alimentacyjny nie jest podmiotem korzystającym z uprawnień po- krzywdzonego, podczas gdy w rzeczywistości, jako uprawniony z tytułu realizacji orzeczeń alimentacyjnych do wypłaty środków pieniężnych ze Skarbu Państwa za podmiot pokrzywdzony winien być uznany”. Podno- sząc ten zarzut, autor apelacji wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku przez przyjęcie, iż ZUS, jako reprezentujący Skarb Państwa, jest pod- 3 miotem pokrzywdzonym w sprawie, a w konsekwencji o zobowiązanie oskarżonego na podstawie art. 72 § 2 k.k. do naprawienia szkody przez zapłatę na rzecz ZUS kwoty 14 595 zł w terminie roku od uprawo- mocnienia się orzeczenia. W uzasadnieniu apelacji skarżący wyraził po- gląd, że wypłata świadczeń z funduszu alimentacyjnego powoduje uszczuplenie majątku Skarbu Państwa i z tego powodu ZUS, jako dys- ponent funduszu, jest pokrzywdzonym w rozumieniu art. 49 § 1 k.p.k. w postępowaniu karnym przeciwko osobie uchylającej się od obowiązku alimentacyjnego. W toku rozprawy apelacyjnej w dniu 9 stycznia 2002 r. Sąd Okrę- gowy w K. uznał, że przy rozpoznaniu środka odwoławczego wyłoniło się zagadnienie prawne wymagające zasadniczej wykładni ustawy, zawiera- jące się w przytoczonym na wstępie pytaniu, które przekazał do roz- strzygnięcia Sądowi Najwyższemu w trybie art. 441 § 1 k.p.k. Sąd Najwyższy zważył co następuje. Zasadność przekazania do rozstrzygnięcia zagadnienia prawnego w przytoczonym ujęciu budziła zastrzeżenia. Pytanie bowiem, czy w postępowaniu karnym, dotyczącym przestępstwa określonego typu, wskazana osoba prawna ma status pokrzywdzonego, samo w sobie nie formułuje zagadnienia prawnego wymagającego zasadniczej wykładni ustawy. Dla udzielenia odpowiedzi na to pytanie wystarczające jest po- czynienie ustaleń, opartych na okolicznościach sprawy, co do tego czy dobro prawne owej osoby zostało bezpośrednio naruszone lub zagrożo- ne przez przestępstwo (art. 49 § 1 k.p.k.), ewentualnie – czy osoba ta jest zakładem ubezpieczeń, który pokrył szkodę wyrządzoną pokrzyw- dzonemu przez przestępstwo lub jest zobowiązany do jej pokrycia (art. 49 § 3 k.p.k.). Nieprzejrzysty jest również układ pytań sformułowanych przez Sąd Okręgowy, sugerujący, że w pierwszej kolejności udzielona zostanie odpowiedź rozstrzygająca pierwsze pytanie, a w wypadku gdy 4 będzie ona twierdząca, nastąpi odrębne wyjaśnienie, czy jej podstawą jest przepis definiujący pokrzywdzonego jako stronę w procesie karnym. Treść pytania, niespełniająca warunków przedstawienia zagadnienia prawnego wymagającego zasadniczej wykładni ustawy, nie kwalifikowa- łaby go do rozstrzygnięcia w trybie art. 441 § 1 k.p.k. Jednakże wywód zawarty w uzasadnieniu postanowienia wskazuje, że niezależnie od te- go, jak ujęto pytanie, intencją Sądu Okręgowego było uzyskanie odpo- wiedzi co do następujących kwestii prawnych: - czy wypłata świadczeń z funduszu alimentacyjnego za osobę, której zarzucono popełnienie przestępstwa określonego w art. 209 § 1 k.k., narusza bezpośrednio dobro prawne Zakładu Ubezpieczeń Społecz- nych jako dysponenta tego funduszu? - czy zakładem ubezpieczeń, który zgodnie z art. 49 § 3 k.p.k. uważa się za pokrzywdzonego, jest Zakład Ubezpieczeń Społecznych w wy- padku, gdy wypłaca świadczenia z funduszu alimentacyjnego za oso- bę, której zarzucono popełnienie przestępstwa z art. 209 § 1 k.k.? Takie rozumienie pytań prawnych, oparte na treści uzasadnienia postanowienia Sądu Okręgowego, pozwala przyjąć, że zmierza ono do dokonania wykładni przepisów art. 49 § 1 i 49 § 3 k.p.k. Jej rezultaty mia- łyby znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy, a to w związku z wysunię- ciem w apelacji prokuratora zarzutu kwestionującego wyeliminowanie w wyroku sądu pierwszej instancji ZUS-u z kręgu pokrzywdzonych, a w konsekwencji także brak w tym wyroku zobowiązania oskarżonego do naprawienia szkody wyrządzonej tej instytucji. Nie oznacza to jednak, że każda z obu sformułowanych wyżej kwestii prawnych wymagała zasad- niczej wykładni ustawy. Nie zachodziła taka potrzeba w odniesieniu do pierwszej z nich, dotyczącej materialnoprawnego pojęcia przedmiotu ochrony przestęp- stwa, w szczególności uściślenia dobra prawnego chronionego normą 5 karną określoną w art. 209 § 1 k.k. Ta kwestia nie może uchodzić za kontrowersyjną. W nauce prawa karnego przyjmuje się, że dobro prawne zyskuje ochronę w określonym zakresie i w określonych warunkach po- przez typizację przestępstwa. Opis zatem znamion ustawowych prze- stępstwa wyznacza zasięg przedmiotu ochrony (K. Buchała: Prawo kar- ne materialne, Warszawa 1980, s. 217). Znaczenie językowe ustawo- wych znamion przestępstwa określonego w art. 209 § 1 k.k. nie pozo- stawia wątpliwości co do tego, że w ramach ogólnego przedmiotu ochro- ny, jakim jest rodzina i instytucja opieki, rodzajowym dobrem chronionym tym przepisem są materialne podstawy egzystencji osób dla sprawcy najbliższych oraz tych, których uprawnienia alimentacyjne zabezpieczo- ne są orzeczeniem sądowym lub ustawą (A. Zoll [red.] Kodeks karny. Część szczególna. Komentarz, t. 2, Kraków 1999, s. 623). Z narusze- niem albo zagrożeniem tak oznaczonego przedmiotu ochrony wiąże się identyfikacja osób pokrzywdzonych tym typem przestępstwa. Są to oso- by narażone na niemożność zaspokojenia podstawowych potrzeb życio- wych na skutek uporczywego uchylania się przez osobę zobowiązaną od obowiązku alimentacyjnego. Jest zatem oczywiste, że norma prawno- karna w art. 209 § 1 k.k. nie chroni dobra prawnego ZUS-u, jako instytu- cji państwowej powołanej do zabezpieczenia warunków egzystencji, miedzy innymi osób nie otrzymujących przyznanych im alimentów, a dysponującej dla realizacji tego celu funduszem alimentacyjnym. Wyklu- czone jest więc przyznanie ZUS-owi, w postępowaniu karnym przeciwko osobie oskarżonej z art. 209 § 1 k.k., praw pokrzywdzonego na podsta- wie art. 49 § 1 k.p.k. Powyższy wniosek pozostaje w zgodzie z poglą- dem wyrażonym przez Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 15 września 1999 r., I KZP 26/99: „Krąg pokrzywdzonych w rozumieniu art. 49 § 1 k.p.k. ograniczony jest zespołem znamion czynu będącego przedmiotem 6 postępowania oraz czynów współukaranych” (OSNKW 1999, z.11-12, poz. 69). Zagadnieniem prawnym wymagającym zasadniczej wykładni usta- wy jest natomiast druga kwestia, dotycząca tego, czy na podstawie art. 49 § 3 k.p.k. należy uważać ZUS za pokrzywdzonego. Rozważyć zatem trzeba, czy ZUS jako dysponent funduszu alimentacyjnego, wypłacający świadczenia osobie pokrzywdzonej przestępstwem z art. 209 § 1 k.k., spełnia kryteria podmiotu, o którym mowa w art. 49 § 3 k.p.k., tj. czy jest zakładem ubezpieczeń, który pokrywa szkodę wyrządzoną tym prze- stępstwem. W kwestii tej wypowiedział się już Sąd Najwyższy w sprawie o przestępstwo z art. 209 § 1 k.k., rozpoznawanej w postępowaniu kasa- cyjnym, odnosząc się do zarzutu rażącej obrazy art. 387 § 2 k.p.k. Zda- niem strony skarżącej miało do niej dojść przez wydanie wyroku skazu- jącego bez przeprowadzenia postępowania dowodowego, z pominięciem zgody ZUS-u jako pokrzywdzonego, na taki tryb procedowania w sytua- cji, gdy osobie uprawnionej do alimentacji wypłacono świadczenia z fun- duszu alimentacyjnego. Zarzut został odrzucony przy rozstrzyganiu ka- sacji, przy czym Sąd Najwyższy wyraził pogląd, że w postępowaniu kar- nym przeciwko oskarżonemu o popełnienie przestępstwa określonego w art. 209 § 1 k.k. ZUS, jako podmiot wypłacający uprawnionemu świad- czenia z funduszu alimentacyjnego, nie jest „zakładem ubezpieczeń”, który na podstawie art. 49 § 3 k.p.k., uważa się za pokrzywdzonego (wy- rok z dnia 30 sierpnia 2000 r., V KKN 259/2000, OSNKW 2000, z. 9-10, poz. 83). Rozstrzygając tą samą kwestię, jako zagadnienie prawne przed- stawione w trybie art. 441 §1 k.p.k. i w innej sytuacji procesowej, Sąd Najwyższy odwołuje się w całości do argumentacji i wniosków zawartych we wskazanym orzeczeniu. 7 Istotnie, art. 49 § 3 k.p.k. wprowadza odstępstwo od zasady, wyra- żonej w § 1 tego przepisu, że z uprawnień pokrzywdzonego korzysta wy- łącznie osoba, której dobro prawne zostało bezpośrednio naruszone lub zagrożone przez przestępstwo. Przyznaje uprawnienia pokrzywdzonego także zakładowi ubezpieczeń w zakresie, w jakim pokrył szkodę wyrzą- dzoną pokrzywdzonemu przez przestępstwo lub jest zobowiązany do jej pokrycia. Użyte w art. 49 § 3 k.p.k. sformułowanie, odwołujące się do zobowiązania do pokrycia szkody ciążącego na zakładzie ubezpieczeń, wskazuje, że jego podstawą jest stosunek cywilnoprawny oparty na umowie ubezpieczenia (art. 805 § 1 k.c.), zawartej przed popełnieniem czynu karalnego. Zakładem ubezpieczeń, będącym stroną umowy ubezpieczenia, jest podmiot działający na podstawie przepisów ustawy z dnia 28 lipca 1990 r. o działalności ubezpieczeniowej (tekst jedn. Dz. U. z 1996 r. Nr 11, poz. 62 ze zm.). Taką właśnie interpretację treści art. 49 § 3 k.p.k. (do 1 września 1998 r. – odpowiednio art. 41 § 2 d.k.p.k. w brzmieniu ustalonym przez ustawę z dnia 29 czerwca 1995 r. – Dz. U. Nr 89, poz. 443) przyjmuje się powszechnie w piśmiennictwie (Z. Go- styński [red.] KPK. Komentarz, Warszawa 1998, t. I, s. 279-280, J. Gra- jewski, L. Paprzycki – KPK z komentarzem, Sopot 2000, s. 99, T. Grze- gorczyk - KPK. Komentarz, Kraków 1998, s.157, P. Hofmański [red.] KPK. Komentarz, Warszawa, 1999 r., t. I, s. 261-263, R. A. Stefański – Zakład ubezpieczeń a proces karny – Prok. i Pr. 1996, nr 11, s. 55- 56). W odróżnieniu od zakładów ubezpieczeniowych, działających w oparciu o przepisy powołanej wyżej ustawy, ZUS nie może wywodzić swojej legitymacji procesowej do występowania w procesie z uprawnie- niami pokrzywdzonego, z przepisu art. 49 § 3 k.p.k. już choćby z tego powodu, że nie łączy go z pokrzywdzonym stosunek cywilnoprawny oparty na umowie ubezpieczenia. Miejsce ZUS w systemie prawnym jest 8 zasadniczo odmienne, niż zakładów ubezpieczeń funkcjonujących w sfe- rze cywilnoprawnej. Jako dysponent funduszu alimentacyjnego, ZUS wypełnia ważną powinność konstytucyjną państwa w zakresie zabezpie- czenia społecznego. Należy przypomnieć, że Konstytucja z 1952 r., w okresie obowiązywania której uchwalono ustawę z dnia 18 lipca 1974 r. o funduszu alimentacyjnym (tekst jedn. Dz. U. z 1991 r., Nr 45, poz. 200 ze zm.) deklarowała w art. 79 ust. 3, że państwo zapewnia realizację praw i obowiązków alimentacyjnych (tekst jedn. Dz. U. z 1976 r., Nr 7, poz. 36 ze zm.). W Konstytucji RP z 1997 r. obowiązki państwa w tej dziedzinie ujęte zostały w szerszej formule w art. 71, stanowiącej, że państwo w swej polityce społecznej i gospodarczej uwzględnia dobro ro- dziny, a rodziny znajdujące się w trudnej sytuacji materialnej i społecz- nej, zwłaszcza wielodzietne i niepełne, mają prawo do szczególnej po- mocy ze strony władz publicznych (Dz. U. Nr 78, poz. 483). Stosownie do przytoczonych norm konstytucyjnych, przepisy usta- wy o funduszu alimentacyjnym stanowią, że jego celem jest wypłacanie świadczeń pieniężnych dla dzieci i innych osób w wypadku niemożności uzyskiwania przez nich świadczeń alimentacyjnych (art. 1). Świadczenia przysługują osobie zamieszkałej w Polsce, dla której alimenty zostały ustalone orzeczeniem sądowym, jeżeli ich egzekucja okazała się bez- skuteczna całkowicie lub częściowo (art. 4 ust. 1). Wypłacanie świad- czeń na rzecz osoby uprawnionej następuje niezależnie od tego, czy osoba zobowiązana uporczywie uchyla się od tego obowiązku, dopusz- czając się czynu karalnego określonego w art. 209 § 1 k.k., czy też nie wykonuje obowiązku alimentacyjnego z innych przyczyn. Decydująca dla przyznania świadczeń jest sama bezskuteczność egzekucji alimentów. Fundusz alimentacyjny stanowi w budżecie jedną z pozycji wydatków państwa. Jest funduszem celowym, a środki finansowe zasilające go są preliminowane na każdy kolejny rok. 9 Z innej nadto przyczyny nie można utożsamić ZUS-u z zakładem ubezpieczeń, uważanym za pokrzywdzonego w rozumieniu art. 49 § 3 k.p.k. Wypłacanie świadczeń z funduszu alimentacyjnego nie zmierza bowiem do pokrycia szkód poniesionych przez osobę uprawnioną na skutek uporczywego uchylania się od alimentów przez zobowiązanego. W myśl art. 7 ust. 1 i 2 ustawy o funduszu alimentacyjnym, świadczenia przyznaje się poczynając od miesiąca, w którym osoba uprawniona zło- żyła wniosek za pośrednictwem organu prowadzącego egzekucję. Po- wstała wcześniej szkoda nie narasta od miesiąca, w którym ZUS przy- stąpił do wypłaty świadczeń za zobowiązanego, ale także nie w ten spo- sób jest rekompensowana. Finansowanie funduszu alimentacyjnego z budżetu państwa nie oznacza, że osoba zobowiązana do alimentacji, za którą ZUS wypłaca świadczenia, nie jest zobowiązana do zwrotu wydatkowanych kwot. Z chwilą wypłaty środków z funduszu alimentacyjnego, obok dotychczaso- wego stosunku cywilnoprawnego, łączącego wierzyciela i dłużnika po- wstają dwa nowe stosunki prawne. W pierwszym z nich ZUS, jako gwa- rant wypłaty świadczeń, realizuje na rzecz wierzyciela jego uprawnienie do alimentacji. W drugim – ZUS ściąga wypłacone przez siebie świad- czenia od dłużnika za pośrednictwem organu egzekucyjnego (por. M. Andrzejewski: Fundusz alimentacyjny - Komentarz, Lublin 1995, s. 23). Egzekucja zwrotna tych świadczeń trwa aż do pełnego pokrycia należ- ności funduszu, a ściągnięte kwoty są do niego włączane (art. 3,13 i 14 ustawy o funduszu alimentacyjnym). W ustawie zastrzega się, że w okresie wypłaty świadczeń wniosek osoby uprawnionej o zawieszenie lub umorzenie postępowania egzekucyjnego wymaga zgody ZUS, a nad- to, że osoba przeciwko której prowadzona jest egzekucja alimentów na rzecz osoby pobierającej świadczenia z funduszu alimentacyjnego, nie może żądać: 1) uchylenia lub ograniczenia obowiązku alimentacyjnego 10 za okres poprzedzający zgłoszenie żądania, ani 2) zwolnienia od egze- kucji, powołując się na zapłacenie alimentów do rąk osoby uprawnionej, jeżeli naruszałoby to interesy ZUS (art. 15 tej ustawy). Z powyższych uregulowań wynika, że ustawa o funduszu alimenta- cyjnym zapewnia wypłacanie świadczeń na rzecz osób uprawnionych w razie bezskuteczności egzekucji alimentów, ale równocześnie nakazuje windykację tych świadczeń od osób zobowiązanych i zabezpiecza praw- ne warunki jej efektywności. Wypłata świadczeń z funduszu alimentacyj- nego rodzi zarazem po stronie organu egzekucyjnego obowiązek ich ściągnięcia od osoby zobowiązanej. Okoliczność, że przeciwko osobie zobowiązanej do łożenia alimentów toczy się postępowanie karne o przestępstwo z art. 209 § 1 k.k. nie ma żadnego znaczenia dla egze- kwowania na rzecz ZUS wypłaconych kwot. Następuje ono zawsze poza procesem karnym, w trybie przewidzianym w ustawie o funduszu alimen- tacyjnym. W innej, z tego punku widzenia, sytuacji pozostaje zakład ubezpie- czeń, o którym mowa w art. 49 § 3 k.p.k., pokrywający szkodę wyrzą- dzoną pokrzywdzonemu przez przestępstwo. Jeśli bowiem zakład ubez- pieczeń rekompensuje szkodę wyrządzoną przestępstwem, to dopiero rozstrzygnięcie w postępowaniu karnym daje mu podstawę do odzyska- nia od sprawcy kwot należnych pokrzywdzonemu. Przyznanie zatem uprawnień pokrzywdzonego w procesie karnym umożliwia temu zakła- dowi ubezpieczeń realizację jego praw. Reasumując powyższe rozważania należy stwierdzić, że za po- krzywdzonego w postępowaniu karnym o przestępstwo z art. 209 § 1 k.k. nie uważa się Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wypłacającego świadczenia z funduszu alimentacyjnego na rzecz osoby, do której ali- mentacji zobowiązany był oskarżony.