I KZP 5/05

UCHWAŁA  SKŁADU  SIEDMIU  SĘDZIÓW 
Z  DNIA  24  MAJA  2005  R. 
I  KZP  5/05 
 
 
Wznowienie postępowania na podstawie art. 542 § 3 k.p.k. w związku 
z ujawnieniem się jednego z uchybień wymienionych w art. 439 § 1 k.p.k. 
może nastąpić tylko z urzędu, nie zaś na wniosek strony. 
 
Przewodniczący: sędzia SN 
S. Zabłocki. 
Sędziowie SN: A. Deptuła, P. Kalinowski (sprawozdawca), 
D. Rysińska, R. Sądej, E. Strużyna, J. Szewczyk. 
Prokurator Prokuratury Krajowej: A. Herzog. 
 
Sąd Najwyższy w sprawie Jacka B., po rozpoznaniu, przedstawione-
go na podstawie art. 441 § 1 k.p.k. przez Sąd Najwyższy, postanowieniem 
z dnia 7 stycznia 2005 r., zagadnienia prawnego wymagającego zasadni-
czej wykładni ustawy: 
  
„Czy stosownie do art. 542 § 1 i § 3 k.p.k. strony są uprawnione do składa-
nia wniosków o wznowienie postępowania z powodu ujawnienia jednego z 
uchybień wymienionych w art. 439 § 1 k.p.k.”? 
 
u c h w a l i ł   udzielić odpowiedzi jak wyżej. 
 
 
 
 

 
2 
U ZA S A D N I E N I E 
 
Zagadnienie przedstawione powiększonemu składowi Sądu Najwyż-
szego powstało w następującym układzie procesowym.  
Sąd Okręgowy w W. postanowieniem z dnia 15 lipca 2004 r., (orzeka-
jąc jako sąd odwoławczy) zasądził od oskarżyciela prywatnego Jacka B. 
kwotę 4 300 zł  na rzecz oskarżonego Andrzeja S. tytułem zwrotu kosztów 
obrony poniesionych przez oskarżonego w toku postępowania przed są-
dem pierwszej instancji. Postanowienie to zostało zamieszczone w proto-
kole nazwanym „protokołem rozprawy apelacyjnej” z dnia 15 lipca 2004 r., 
chociaż wyrok sądu odwoławczego zapadł na rozprawie w dniu 15 stycznia 
2004 r. 
Pełnomocnik Jacka B. wniósł o wznowienie postępowania zakończo-
nego tym postanowieniem Sądu Okręgowego w W., wskazując jako pod-
stawę art. 542 § 1 i 3 k.p.k. w zw. z art. 439 § 1 pkt 6 k.p.k., albowiem 
orzeczenie to nie zostało podpisane przez którąkolwiek z osób biorących 
udział w jego wydaniu, a jedynie w „protokóle rozprawy apelacyjnej” figuru-
ją podpisy przewodniczącego i protokolanta. 
Zarządzeniem z dnia 26 października 2004 r., Przewodniczący Wy-
działu II Karnego Sądu Apelacyjnego w W. odmówił przyjęcia tego wnio-
sku, wyrażając przy tym pogląd, że uchybienia wymienione w art. 439 § 1 
k.p.k. nie mogą stanowić podstaw wniosków stron o wznowienie postępo-
wania. Zarządzenie to zostało  zaskarżone przez pełnomocnika Jacka B., 
który w swoim zażaleniu zarzucił:  
- błędną wykładnię art. 542 § 1 i 3 k.p.k., polegającą na niezasadnym 
przyjęciu, że bezwzględna podstawa odwoławcza z art. 439 § 1 pkt 6 
k.p.k. nie stanowi samodzielnej podstawy wznowienia postępowania na 
wniosek strony,  

 
3 
- mylenie nadzwyczajnych środków zaskarżenia (kasacja, wznowienie 
postępowania) z instancyjnością postępowania, a także naruszenie art. 
544 § 1 k.p.k. przez przyjęcie, że „tylko Sąd Najwyższy na skutek wnie-
sionej kasacji” jest właściwy do rozpoznania zarzutu istnienia bez-
względnego powodu odwoławczego, 
- naruszenie art. 94 § 1 pkt 5 w zw. z § 2  k.p.k. przez całkowity brak od-
niesienia się do przytoczonego uzasadnienia prezydenckiego projektu 
ustawy o zmianie Kodeksu postępowania karnego. 
W konkluzji skarżący wniósł o przekazanie Sądowi Najwyższemu za-
gadnienia prawnego wymagającego zasadniczej wykładni art. 542 § 1 i 3 
k.p.k. w celu udzielenia odpowiedzi – czy bezwzględne podstawy odwo-
ławcze wymienione w art. 439 § 1 k.p.k. stanowią podstawę wznowienia 
postępowania na wniosek stron, i o uchylenie zaskarżonego zarządzenia. 
Rozpoznając powyżej opisane zażalenie zwykły skład Sądu Najwyż-
szego doszedł do wniosku, że w sprawie rzeczywiście występuje zagad-
nienie wymagające dokonania zasadniczej wykładni ustawy karnoproce-
sowej w części dotyczącej art. 542 § 1 i 3 k.p.k. w zw. z art. 439 § 1 k.p.k. 
W związku z tym sformułowane zostało zagadnienie prawne przytoczone 
na wstępie. Jednocześnie zwrócono  uwagę na to, że zagadnienie dopusz-
czalności powoływania przez strony okoliczności wymienionych  w art. 439 
§ 1 k.p.k., jako podstawy wniosku o wznowienie postępowania, nie było 
przedmiotem analizy dokonywanej w orzecznictwie Sądu Najwyższego, 
natomiast obecna treść art. 542 § 1 i 3 k.p.k. jest w doktrynie interpretowa-
na  rozbieżnie.  
Ustosunkowując się do przedmiotowego zagadnienia prawnego Pro-
kuratura Krajowa zaproponowała podjęcie uchwały następującej treści: 
„Wznowienie postępowania na podstawie art. 542 § 3 k.p.k. w razie ujaw-
nienia się jednego z uchybień wymienionych w art. 439 § 1 k.p.k. może na-
stąpić jedynie z urzędu, nie zaś na wniosek strony”.  

 
4 
Sąd Najwyższy orzekając w składzie powiększonym doszedł do 
przekonania, że istotnie problem prawny sformułowany przez sąd orzeka-
jący w składzie zwykłym wymaga zasadniczej wykładni ustawy. Podniesio-
ny został w postępowaniu toczącym się przed sądem orzekającym jako sąd 
odwoławczy, a jego rozstrzygnięcie ma istotne znaczenie z punktu widze-
nia rozpoznawanej sprawy. Trafnie także  w pytaniu wskazano, że wypo-
wiadając się w tej materii w związku ze zmianą art. 542 k.p.k. dokonaną w 
ustawie z dnia 10 stycznia 2003 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowa-
nia karnego, ustawy – Przepisy wprowadzające Kodeks postępowania kar-
nego, ustawy o świadku koronnym oraz ustawy o ochronie informacji nie-
jawnych (Dz. U. Nr 17, poz. 155) ustawodawca nie sformułował wyraźnej 
dyrektywy przesądzającej o tym, czy okoliczności wskazane w art. 439 § 1 
k.p.k. stanowią podstawę wznowienia postępowania wyłącznie ex officio, 
czy też mogą być również powoływane jako podstawa stosownego wniosku 
stron. Podobnie, zdaniem składu zwykłego, uzasadnienie projektu zmian 
wprowadzonych wspomnianą nowelą do Kodeksu postępowania karnego, 
nie dostarcza jednoznacznych wskazówek w tej materii. Poszerzenie pod-
staw wznowienia postępowania o bezwzględne przyczyny odwoławcze, z 
jednoczesnym przywróceniem możliwości wznowienia postępowania z 
urzędu na tej podstawie, samo przez się nie przesądza jeszcze o tym, czy 
jest to jedyna droga korygowania usterek tej kategorii, czy też występuje 
ona obok stosownego wniosku stron.  
Tymczasem kierunek rozstrzygnięcia przedstawionego zagadnienia 
ma zupełnie zasadnicze znaczenie nie tylko dla tej jednej sprawy, ale rów-
nież dla szerszej praktyki sądowej, na co słusznie zwrócono uwagę w uza-
sadnieniu pytania. Pozwalało to na wyrażenie przekonania, że przepisy re-
gulujące kwestie traktowania bezwzględnych przyczyn odwoławczych jako 
przesłanek wznowienia postępowania bądź wyłącznie z urzędu, bądź rów-
nież na wniosek stron procesowych, istotnie stwarzają konieczność doko-

 
5 
nania ich interpretacji z uwzględnieniem wykładni nie tylko gramatycznej, 
ale również systemowej i funkcjonalnej. Tym samym spełnione zostały for-
malne warunki konieczne dla rozpoznania zagadnienia prawnego. 
 Trzeba na wstępie powiedzieć, że istotnie analiza językowa przepisu 
art. 542 k.p.k., znowelizowanego ustawą z dnia 10 stycznia 2003 r. o zmia-
nie kodeksu postępowania karnego i innych ustaw, nie dostarcza wprost 
argumentów potwierdzających lub wykluczających dopuszczalność powo-
ływania przez strony okoliczności wymienionych w art. 439 § 1 k.p.k., jako 
podstaw wniosku o wznowienie postępowania. Taka właśnie sytuacja do-
prowadziła niektórych  komentatorów do wniosku, że skoro ustawodawca, 
wprowadzając bezwzględne przyczyny odwoławcze do podstaw wniosku o 
wznowienie postępowania, nie zastrzegł, iż są to wyłącznie podstawy do 
podejmowania działań z urzędu, to nie ma powodu, aby nie mogły one być 
powoływane również przez strony (tak P. Hofmański, E. Sadzik, K. Zgry-
zek: Kodeks postępowania karnego. Komentarz. Warszawa 2004, t. III, s. 
247). 
Zwolennicy odmiennego poglądu podkreślają, że nowelizacja Kodek-
su postępowania karnego dokonana ustawą z dnia 10 stycznia 2003 r. nie 
stanowiła powrotu do stanu prawnego, jaki istniał na gruncie Kodeksu po-
stępowania karnego z 1969 r. (por. T. Grzegorczyk: Kodeks postępowania 
karnego. Komentarz. Kraków 2003, s. 1352). Ta ostatnia regulacja (w 
przepisie art. 474 § 1 i 2) wymieniała łącznie wszystkie podstawy wznowie-
nia postępowania, w tym również bezwzględne przyczyny odwoławcze, a w 
art. 476 § 1 – do nich właśnie ograniczała działanie podejmowane z urzę-
du. Natomiast obecna treść art. 542 § 3 k.p.k. – po nowelizacji styczniowej 
– wyraźnie dotyczy jedynie podstaw działania z urzędu (postępowanie 
„wznawia się z urzędu tylko w razie ujawnienia się jednego z uchybień wy-
mienionych w art. 439 § 1”).  

 
6 
Próbując odczytać zamysł ustawodawcy, nie można pomijać sytuacji 
w jakiej została dokonana analizowana modyfikacja. W stanie prawnym 
obowiązującym do wejścia w życie noweli styczniowej, wznowienie postę-
powania mogło nastąpić jedynie na wniosek strony, zaś okoliczności wy-
mienione w art. 439 § 1 k.p.k. w ogóle nie były podstawami wznowienia. 
Dokonana obecnie modyfikacja zawiera dwa zasadnicze elementy: umoż-
liwia podjęcie z urzędu postępowania w przedmiocie wznowienia oraz 
wprowadza okoliczności wymienione w art. 439 § 1 k.p.k., jako samodziel-
ną przesłankę uruchomienia tego postępowania. Jest jednak wielce cha-
rakterystyczne, że w zakresie uregulowania podstaw wznowienia postępo-
wania nowelizacja nie przywróciła stanu znanego przecież Kodeksowi po-
stępowania karnego z 1969 r., w którym ujawnienie się jednego z uchybień 
przewidzianych w art. 388 (obecnie w art. 439 § 1 k.p.k.) wymienione było 
w art. 474 § 2 – obok innych podstaw wznowienia, wskazanych w § 1 tego 
przepisu. W takim układzie przepis art. 476 § 1 k.p.k. z 1969 r. przewidują-
cy wznowienie postępowania na wniosek stron, a w stosunku do uchybień 
z art. 388 –  t a k ż e  – z urzędu, odnosił się do całego katalogu podstaw 
wznowienia i nie pozostawiał wątpliwości co do tego, że dla stron jest on 
dostępny w całości. Całkowicie odmienna jest pod tym względem obecnie 
obowiązująca regulacja. Okoliczności wymienione w art. 439 § 1 k.p.k., ja-
ko podstawa wznowienia postępowania, nie zostały włączone do art. 540 
lub 540a k.p.k., choć taki właśnie zabieg uzupełnienia ogólnego katalogu 
zastosowano przy okazji tej samej nowelizacji w odniesieniu do innych no-
wych podstaw wznowienia. Tym samym można twierdzić, że w wyniku no-
welizacji dokonanej ustawą z dnia 10 stycznia 2003 r. wcale nie uległ po-
szerzeniu ogólny katalog przesłanek wznowienia postępowania, a dla stron 
nadal pozostają dostępne wyłącznie te okoliczności, jakie wskazano w art. 
540 i 540a k.p.k. Podkreślenia wymaga natomiast fakt, że tzw. bezwzględ-
ne przyczyny odwoławcze jako podstawa wznowienia postępowania zosta-

 
7 
ły wymienione w przepisie art. 542 § 3 k.p.k. w bezpośrednim powiązaniu z 
przywróceniem inicjatywy działania ex officio. Jednocześnie zauważyć 
trzeba, że wynikająca z dyspozycji art. 542 § 1 k.p.k. możliwość urucho-
mienia postępowania w przedmiocie wznowienia zarówno na wniosek stro-
ny, jak i z urzędu, ex lege nie występuje w przypadku podstaw wymienio-
nych w art. 540 i 540a k.p.k. Działanie z urzędu jest tu wyłączone z uwagi 
na treść art. 542 § 3 k.p.k. Skoro zatem ustawodawca, pomimo generalnej 
deklaracji możliwości wznowienia postępowania zarówno na wniosek stron, 
jak i z urzędu – od razu wyeliminował działanie ex officio w stosunku do 
części podstaw wznowienia, to nie było przeszkód, aby w odniesieniu do 
innych podstaw z kolei uznał za dopuszczalne jedynie działanie z urzędu. 
Podobne wnioski są także prezentowane w piśmiennictwie (S. Za-
błocki w: Z. Gostyński red. Kodeks postępowania karnego – Komentarz, 
Warszawa 2004, t. III, s. 688 i nast.), gdzie zwraca się uwagę na to, że 
przyjęcie bezwzględnych przyczyn odwoławczych również za podstawę 
wniosków stron o wznowienie postępowania prowadzi do niezrozumiałej 
konkurencji między nadzwyczajnymi środkami zaskarżenia. Koncepcja taka 
nieuchronnie otwiera też drogę do wznowienia postępowania na niekorzyść 
oskarżonego także po upływie okresu 6 miesięcy od uprawomocnienia się 
wyroku, ponieważ ograniczenie zamieszczone w art. 542 § 5 k.p.k. odnosi 
się tylko do działań podejmowanych z urzędu.  
Nie jest rzeczą Sądu Najwyższego opowiadanie się po jakiejkolwiek 
stronie sporów doktrynalnych, jednak zagadnienie przedstawione do roz-
strzygnięcia ma – jak już wyżej podkreślano – przede wszystkim swój wy-
miar praktyczny, niezwykle istotny dla orzecznictwa sądowego. Wymaga 
zatem analizy rozwiązania ustawowego w aspekcie nieco szerszym niż 
bezpośrednie odczytanie konkretnej jednostki redakcyjnej tekstu ustawy. 
To prawda, że na tle sformułowania samego art. 542 § 3 w zw. z § 1 k.p.k. 
można toczyć spór, czy wprowadza on bezwzględne przyczyny odwoław-

 
8 
cze jako przesłanki wznowienia postępowania wyłącznie z urzędu, czy też 
pozwala również stronom powoływać je jako podstawy we wniosku o 
wznowienie. Zamieszczone powyżej uwagi odwołujące się do wykładni hi-
storycznej, jak również sposobu dokonania omawianej nowelizacji prze-
mawiają za traktowaniem okoliczności wymienionych w art. 439 § 1 k.p.k. 
jedynie jako przesłanek do działania z urzędu. Nie sposób bowiem nie za-
uważyć, że dopuszczenie możliwości uczynienia ich podstawą wniosków 
stron, stwarza zupełnie niezrozumiałą relację między instytucjami wzno-
wienia postępowania i kasacji. Oba, jakże różne, nadzwyczajne środki za-
skarżenia miałyby mieć tę samą podstawę dostępną dla wszystkich stron 
procesowych, ale raz obarczoną istotnymi ograniczeniami, a w drugim 
przypadku –  wolną od tych samych rygorów. I tak, w postępowaniu kasa-
cyjnym powoływanie się na okoliczność należącą do kręgu bezwzględnych 
przyczyn odwoławczych podlegałoby niezwykle restrykcyjnym wymaga-
niom co do zachowania terminów zawitych, podczas gdy w postępowaniu 
w przedmiocie wznowienia ta sama okoliczność mogłaby stanowić podsta-
wę wniosku bez żadnych wymagań co do przestrzegania jakiegokolwiek 
terminu. Podobnie, w postępowaniu kasacyjnym skuteczne zaskarżenie z 
powodów wymienionych w art. 439 § 1 k.p.k. – na niekorzyść oskarżonego 
mogłoby nastąpić jedynie w ciągu 6 miesięcy od uprawomocnienia się 
orzeczenia, zaś w postępowaniu o wznowienie takie samo ograniczenie 
czasowe dotyczyłoby jedynie działań podejmowanych z urzędu. Tym sa-
mym wnioski stron o wznowienie postępowania, wskazujące na zaistnienie 
bezwzględnej przyczyny odwoławczej, można byłoby wnosić również po 
upływie tego terminu. Byłby to zatem bardzo prosty sposób omijania,  na 
niekorzyść oskarżonego, istniejących już ograniczeń o charakterze gwa-
rancyjnym. Jednocześnie, w odniesieniu do tej kategorii spraw traciłyby 
sens wszelkie wymagania formalne obowiązujące w postępowaniu kasa-
cyjnym, łącznie z opłatą, która w przypadku kasacji jest kilkakrotnie wyższa 

 
9 
niż opłata od wniosku o wznowienie postępowania (por. S. Zabłocki op. cit. 
s. 689). Wprowadzenie tak zasadniczej zmiany na niekorzyść oskarżone-
go, i to jedynie w postępowaniu o wznowienie oraz wyłącznie w stosunku 
do przypadków podejmowanych z inicjatywy stron, musiałoby nastąpić w 
drodze wyraźnej deklaracji ustawodawcy, a nie w drodze swego rodzaju 
niedopowiedzenia ustawowego. Zakładając racjonalność działania ustawo-
dawcy trzeba przyjąć, że właśnie zamiar udostępnienia stronom bez-
względnych przyczyn odwoławczych jako podstawy wniosku o wznowienie 
postępowania musiałby doprowadzić do odpowiedniej modyfikacji art. 542 
§ 5 k.p.k., tak aby zakreślony tam termin dotyczył nie tylko działań podej-
mowanych z urzędu, ale również inicjowanych przez strony procesowe. Za-
tem, brak jakiejkolwiek modyfikacji tego właśnie uregulowania, a także fakt, 
że okoliczności wymienione w art. 439 § 1 k.p.k. nie zostały wprowadzone 
do ogólnego katalogu podstaw wznowienia postępowania tak, jak to było w 
Kodeksie postępowania karnego z 1969 r., pozwala z pełnym przekona-
niem twierdzić, że nie było wolą ustawodawcy przekazanie do dyspozycji 
stron poszerzonego katalogu przesłanek wniosku o wznowienie. 
Nie można wreszcie zapominać i o tym, że nowelizacja art. 542 k.p.k. 
i wprowadzenie do niego bezwzględnych przyczyn odwoławczych jako no-
wej podstawy wznowienia postępowania, pozostawało w bezpośrednim 
związku z jednoczesnym wyeliminowaniem z procedury karnej instytucji 
nieważności orzeczeń. To posunięcie ustawodawcy nie było zaś połączone 
jedynie z przemieszczeniem przesłanek nieważności (co do której inicjaty-
wa stron nie była niczym skrępowana) do instytucji wznowienia postępo-
wania, gdzie również taka inicjatywa nie doznawałaby ograniczeń. Przecież 
właśnie motywem rezygnacji z instytucji nieważności orzeczeń były do-
świadczenia wynikające z jej funkcjonowania wskazujące na próby po-
wszechnego wykorzystywania wniosku o stwierdzenie nieważności jako 
kolejnego środka odwoławczego. Wynika to zupełnie jednoznacznie z uza-

 
10 
sadnienia projektu nowelizacji. Nie sposób założyć, by ustawodawca, który 
tak ujemnie ocenił określoną instytucję procesową, że zdecydował się na 
całkowite jej zniesienie, jednocześnie otwierał drogę do powtórzenia jej 
wad w jeszcze szerszym zakresie na gruncie innej instytucji procesowej. 
Natomiast, właśnie potrzeba zachowania inicjatywy w zakresie korygowa-
nia z urzędu  najpoważniejszych usterek procesowych, pozwalającej do-
tychczas działać ex officio w ramach instytucji nieważności orzeczeń, wy-
magała takiej korekty przepisów o wznowieniu postępowania, której wyra-
zem jest obecna treść art. 542 § 3 k.p.k. Nowelizację Kodeksu postępowa-
nia karnego z dnia 10 stycznia 2003 r., która przewiduje wznowienie po-
stępowania z urzędu wyłącznie w przypadku ujawnienia okoliczności wy-
mienionych w art. 439 § 1 k.p.k., trzeba interpretować jako pewną zmianę 
systemową, a nie zastąpienie instytucji nieważności orzeczeń z mocy sa-
mego prawa – wznowieniem postępowania o podstawach zakreślonych 
jeszcze szerzej niż nieważność. 
Powyższe argumenty przemawiają za tym, że ujawnienie uchybień 
wymienionych w art. 439 § 1 k.p.k. stanowi podstawę do wznowienia po-
stępowania wyłącznie z urzędu. Podobny pogląd wyraził Sąd Najwyższy w 
postanowieniu z dnia 21 kwietnia 2005 r., II KO 59/04*. 
Zaprezentowane stanowisko nie przekreśla możliwości wykorzystania 
inicjatywy stron w celu skorygowania rzeczywistych uchybień wymienio-
nych w art. 439 § 1 k.p.k. Zawsze pozostaje otwarta droga sygnalizowania 
organowi procesowemu uchybienia należącego do katalogu bezwzględ-
nych przyczyn odwoławczych w celu jego ujawnienia, z którym to działa-
niem ustawa wiąże obowiązek podjęcia działania z urzędu. Pełne zastoso-
wanie znajdzie tu instytucja przewidziana w art. 9 § 2 k.p.k., umożliwiająca 
stronom wystąpienie z wnioskiem o dokonanie czynności z urzędu. W tym 
wypadku, ta mniej sformalizowana inicjatywa strony, także powinna uru-
                                                          
* Opublikowane w niniejszym zeszycie pod poz. 56. 

 
11 
chomić kontrolę prowadzącą – w razie potwierdzenia istnienia usterki – do 
tego samego rezultatu, tj. uchylenia wadliwego orzeczenia i wznowienia 
postępowania. Natomiast w przypadku braku zaistnienia sygnalizowanego 
uchybienia, procedowanie w tym trybie nie wymaga wydania orzeczenia 
stwierdzającego, że wskazywana usterka nie występuje (por. szerzej P. 
Hofmański i S. Zabłocki: Meandry wykładni art. 9 § 2 kodeksu postępowa-
nia karnego, czyli jak postępować z „wnioskami” składanymi na podstawie 
tego przepisu w: W kręgu teorii i praktyki prawa karnego. Księga poświę-
cona pamięci Profesora Andrzeja Wąska. Lublin 2005, s. 646 i nast.; od-
miennie jednak Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 21 kwietnia 2005 r., 
II KO 59/04). 
Mając to wszystko na uwadze Sąd Najwyższy udzielił odpowiedzi, jak 
w uchwale.