I KZP 49/2000

UCHWAŁA Z DNIA 27 LUTEGO 2001 R. I KZP 49/2000 Uprawnienie do dochodzenia roszczeń, o których mowa w art. 8 ust. 1 ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepod- ległego bytu Państwa Polskiego (Dz. U. Nr 34, poz. 149 ze zm.), przysłu- guje również takiemu dziecku osoby represjonowanej, które zostało po śmierci tej osoby przysposobione w drodze adopcji niepełnej na podstawie art. 64 ustawy z dnia 27 czerwca 1950 r. – kodeks rodzinny (Dz. U. Nr 34, poz. 308 ze zm.), jeżeli nie nastąpiło przekształcenie tego przysposobienia w pełne. Przewodniczący: sędzia SN J. Bratoszewski (sprawozdawca). Sędziowie SN: J. Szewczyk, F. Tarnowski. Prokurator Prokuratury Krajowej: R. Stefański. Sąd Najwyższy w sprawie Janusza N., po rozpoznaniu, przekazane- go na podstawie art. 441 § 1 k.p.k., przez Sąd Apelacyjny w R., postano- wieniem z dnia 21 grudnia 2000 r., zagadnienia prawnego wymagającego zasadniczej wykładni ustawy: „Czy uprawnienie do dochodzenia roszczenia, o którym mowa w art. 8 ust. 1 ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orze- czeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego (Dz. U. Nr 34, poz. 149 z późn. zm.) przechodzi na dziecko (biologiczne) osoby represjono- 2 wanej, które po jej śmierci zostało przysposobione na podstawie art. 64 i następne kodeksu rodzinnego z dnia 2 sierpnia 1950 r. (Dz. U. Nr 34, poz. 311) – adopcja niepełna (art. XIII § 1 ustawy z dnia 25 lu- tego 1964 r. – przepisy wprowadzające kodeks rodzinny i opiekuń- czy, Dz. U. z 5 marca 1964 r., Nr 9, poz. 60 w zw. z art. 124 k.r.o.)?” u c h w a l i ł udzielić odpowiedzi j a k w y ż e j. U Z A S A D N I E N I E Przedstawione Sądowi Najwyższemu na podstawie art. 441 k.p.k. do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne zrodziło się w następującym układzie procesowym. Janusz N. jest biologicznym dzieckiem Antoniego i Janiny Ż., którzy działali na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego i z tego powodu byli ścigani w 1946 r. przez ówczesne organy bezpieczeństwa, a następnie zostali skrytobójczo zamordowani. Po śmierci rodziców Janusz N. został adoptowany postanowieniem Sądu Powiatowego w S. z dnia 4 grudnia 1953 r. przez Jana Rudolfa N. i Stefanię N. We wniosku skierowanym do Sądu Okręgowego w R. Janusz N. wniósł, między innymi, o zasądzenie na jego rzecz kwoty 50.000 zł tytułem zadośćuczynienia za doznaną krzywdę, wynikłą ze śmierci jego rodziców Antoniego i Janiny Ż. Sąd Okręgowy w R., wyrokiem z dnia 31 sierpnia 2000 r., oddalił ten wniosek, wychodząc z założenia, że roszczenie to wnioskodawcy nie przy- sługuje, gdyż po przysposobieniu go utracił on uprawnienia przewidziane w art. 8 ust. 1 ustawy „lutowej”. W wyniku apelacji wniesionej przez pełno- mocnika wnioskodawcy, kwestionującej słuszność tego stanowiska, sprawę 3 rozpoznawał Sąd Apelacyjny w R., który uznał, że przy rozpoznaniu apela- cji wyłoniło się zagadnienie prawne, wymagające dokonania zasadniczej wykładni ustawy, i dlatego zwrócił się do Sądu Najwyższego na podstawie art. 441 k.p.k. o jego rozstrzygnięcie. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Przedstawione zagadnienie prawne da się sprowadzić do kwestii, czy przysposobienie niepełne, o którym mowa w art. 124 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego – w odróżnieniu od przysposobienia pełnego – powoduje utratę przez osobę przysposobioną uprawnień dziecka, a w szczególności, uprawnień do dochodzenia roszczeń przewidzianych w art. 8 ust. 1 w zw. z art. 11 ust. 2 ustawy „lutowej” po represjonowanych rodzicach, którzy na skutek tych represji ponieśli śmierć. Co do tego bowiem, że przysposobienie wnioskodawcy dokonane pod rządem kodeksu rodzinnego z 1950 r. traktuje się w aktualnym stanie prawnym jako przysposobienie niepełne, ze skutkami przewidzianymi w art. 124 obecnie obowiązującego kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, nie ma wątpliwości, gdyż tak właśnie należy je traktować z mocy art. XIII przepi- sów wprowadzających kodeks rodzinny i opiekuńczy (ustawa z dnia 25 lutego 1964 r.). Ustosunkowując się zatem do skutków prawnych, jakie wywołuje przysposobienie niepełne w zestawieniu z uprawnieniami „dziecka” przewi- dzianymi w art. 8 ust. 1 powołanej ustawy, stwierdzić należy, że zgodnie z art. 124 § 1 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, istota przysposobienia niepełnego sprowadza się do tego, że jego skutki polegają wyłącznie na powstaniu stosunku między przysposabiającym a przysposobionym. Przy- sposobiony nie zostaje w pełni włączony do rodziny przysposabiającego, jak też nadal pozostaje członkiem swej rodziny naturalnej, zachowując wszelkie więzy pokrewieństwa z tą rodziną, przy czym wchodzi w skład ro- dziny przysposabiającego, a nie swoich rodziców naturalnych (zob. J. Igna- 4 towicz, K. Piasecki, J. Pietrzykowski, J. Winiarz: Kodeks rodzinny i opie- kuńczy z komentarzem, Warszawa 1990, s. 499-500, B. Walaszek: Przy- sposobienie w polskim prawie rodzinnym oraz w polskim prawie międzyna- rodowym prywatnym i procesowym, Warszawa 1966, s. 278 oraz H. Cie- pła, B. Czech, T. Domińczyk, S. Kalus, K. Piasecki i M. Sychowicz: Kodeks rodziny i opiekuńczy z komentarzem, Warszawa 2000, s. 691). Korelatem ograniczenia skutków przysposobienia do samego tylko przysposabiające- go j e s t b r a k z e r w a n i a w i ę z i p r a w n e j z j e g o r o d z i n ą naturalną. Wszelkie więzy i związane z nimi prawa i obowiązki w sto- sunku do rodziny naturalnej przysposobionego z o s t a j ą z a c h o w a n e o tyle, o ile nie wyłącza ich stosunek przysposobienia. Wyrazem zachowania tych uprawnień (lub obowiązków) przez osobę przysposobioną – w wypadku przysposobienia niepełnego – jest regulacja zawarta w art. 131 § 1 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, w myśl które- go może ją obciążać – choć w ostatniej kolejności – obowiązek alimenta- cyjny, wobec wstępnych i rodzeństwa, a także regulacja dotycząca dzie- dziczenia (art. 937 pkt 3 k.c.). W piśmiennictwie cywilistycznym przyjmuje się bowiem, że w wypadku adopcji niepełnej przysposobiony dziedziczy nadal po swoich krewnych (T. Sokołowski: Dziedziczenie w związku z przysposobieniem, Rejent 1996, nr 11, s. 87; Kodeks cywilny, Komentarz, pod redakcją K. Pietrzykowskiego, Warszawa 1998 r., s. 727 – 728). Iden- tyczne stanowisko zajął też Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 19 kwietnia 1968 r. (niepublik.). Wszystkie wskazane uprawnienia przysposobionego – w wypadku przysposobienia niepełnego – świadczą o tym, że nie przestaje on być „dzieckiem” swych naturalnych rodziców, a w konsekwencji tego przyjąć należy, że przysługują mu także uprawnienia wynikające z art. 8 ust. 1 w zw. z art. 11 ust. 2 powołanej na wstępie ustawy „lutowej”, chyba że nastą- piłoby przekształcenie tego przysposobienia w pełne.