I KZP 48/00

UCHWAŁA Z DNIA 27 LUTEGO 2001 R. I KZP 48/00 Przepis art. 439 § 1 pkt 6 k.p.k. może mieć zastosowanie do uchy- bień postępowania przygotowawczego jedynie w wyjątkowych wypadkach, gdy w postępowaniu sądowym uchybienie w zakresie zapewnienia obrony obligatoryjnej nie zostało konwalidowane. Przewodniczący: sędzia SN J. Bratoszewski. Sędziowie SN: J. Szewczyk (sprawozdawca), F. Tarnowski. Prokurator Prokuratury Krajowej: R. Stefański. Sąd Najwyższy w sprawie Witolda K., po rozpoznaniu, przekazanego na podstawie art. 441 § 1 k.p.k., przez Sąd Okręgowy w K., postanowie- niem z dnia 21 listopada 2000 r., zagadnienia prawnego wymagającego zasadniczej wykładni ustawy: „Czy nieuczestniczenie równoczesne obligatoryjnego obrońcy w czynnościach zaznajomienia podejrzanego z materiałami dochodze- nia w sytuacji, gdy oskarżony zaznajomił się osobno, a obrońca osobno z materiałami dochodzenia niezgodnie z dyspozycją art. 321 § 3 k.p.k. i mimo braku takiej równoczesności prokurator wniesie akt oskarżenia do sądu, sąd zaś rozpozna sprawę, to czy postępowanie sądowe dotknięte jest bezwzględną przyczyną odwoławczą z art. 439 § 1 pkt 6 k.p.k. i musi skutkować uchyleniem zaskarżonego wyroku i zwrotem sprawy prokuratorowi celem usunięcia istotnego braku po- stępowania przygotowawczego?” u c h w a l i ł udzielić odpowiedzi j a k w y ż e j. 2 U Z A S A D N I E N I E Przedstawione Sądowi Najwyższemu zagadnienie prawne powstało w następującej sytuacji procesowej. W toku dochodzenia prowadzonego przeciwko Witoldowi K., któremu zarzucono popełnienie przestępstwa opisanego w art. 13 § 1 k.k. w zw. z art. 279 § 1 k.k. i art. 64 § 1 k.k. - z uwagi na wymogi art. 79 § 1 pkt 3 k.p.k. - podejrzanemu wyznaczono obrońcę z urzędu. Po przeprowadzeniu stosownego badania, biegli lekarze psychiatrzy zaopiniowali, że nie ma podstaw do kwestionowania poczytalności podejrzanego. Następnie Witold K. został zaznajomiony z materiałami dochodzenia. W czynnościach za- znajomienia podejrzanego z materiałami postępowania nie brał udziału obrońca z urzędu, który zapoznał się z zebranymi w sprawie dowodami tego samego dnia co podejrzany, jednakże w późniejszym czasie. Sąd Rejonowy w K. po przeprowadzeniu rozprawy, w której uczestni- czył obrońca z urzędu Witolda K., uznał oskarżonego za winnego i wydał wyrok skazujący. Od wyroku tego apelację wywiódł obrońca oskarżonego, który zarzu- cił rażącą niewspółmierność kary pozbawienia wolności wymierzonej Wi- toldowi K. W toku rozpoznawania apelacji, Sąd Okręgowy w K. uznał, że wyło- niło się zagadnienie prawne wymagające zasadniczej wykładni ustawy, któ- re na podstawie art. 441 § 1 k.p.k. przekazał do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Na wstępie stwierdzić należy, iż na podstawie z art. 441 § 1 k.p.k., sąd odwoławczy może przekazać Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia 3 jedynie zagadnienie prawne wymagające zasadniczej wykładni ustawy. Wynika z tego, iż formułując pytanie prawne sąd odwoławczy powinien wskazać, który konkretnie przepis nasuwa wątpliwości interpretacyjne, i to tego rodzaju, że wymaga zasadniczej wykładni ustawy. W treści zagad- nienia przedstawionego przez Sąd Okręgowy w K. opisano sytuację proce- sową, a następnie Sąd ten zapytał, czy takie postępowanie sądowe do- tknięte jest bezwzględną przyczyną odwoławczą określoną w art. 439 § 1 pkt 6 k.p.k., czyli wprost poprosił o udzielenie odpowiedzi na pytanie: jak należy postąpić w określonej sytuacji procesowej, a nie jak należy rozu- mieć określony przepis. Oczywiście, do uprawnień Sądu Najwyższego przewidzianych w art. 441 § 1 k.p.k. należy dokonywanie zasadniczej wykładni ustawy, a nie udzielanie odpowiedzi na pytanie sądu, w jaki sposób rozstrzygnąć okre- śloną sprawę, a przez to wyręczanie go w wyrokowaniu. Mimo opisanej niezręczności w sformułowaniu pytania prawnego, Sąd Najwyższy po przeanalizowaniu uzasadnienia postanowienia Sądu Okręgowego w K., doszedł do przekonania, że w sprawie występuje za- gadnienie o charakterze ogólnym, wymagające zasadniczej wykładni ustawy, a mianowicie: czy stanowi przyczynę odwoławczą opisaną w art. 439 § 1 pkt 6 k.p.k. brak niezbędnego obrońcy w toku postępowania przy- gotowawczego bądź nieuczestniczenie takiego obrońcy w dokonywanej w toku postępowania przygotowawczego czynności, w której jego udział był obowiązkowy, jeżeli obrońca ten uczestniczył następnie w rozprawie. W procesie wykładni prawa podstawowe znaczenie ma wykładnia ję- zykowa. Stosując reguły znaczeniowe języka polskiego, w tym zasady in- terpunkcji, ustalamy, co ustawodawca powiedział. Dopiero w sytuacji, w której wynik interpretacji językowej byłby niedorzeczny, należy taką wy- kładnię odrzucić (por. J. Wróblewski. Sądowe stosowanie prawa, Warsza- wa 1972, s. 124 i nast.). Wykładnia językowa art. 439 § 1 pkt 6 k.p.k. nie 4 pozostawia wątpliwości, iż niezależnie od wpływu uchybienia na treść orzeczenia oraz stadium postępowania karnego (przygotowawcze, sądo- we), w którym uchybienie zaistniało, sąd odwoławczy uchyla zaskarżone orzeczenie, gdy oskarżony nie miał obrońcy w wypadkach określonych w art. 79 § 1 i 2 k.p.k. oraz art. 80 k.p.k. lub niezbędny obrońca nie brał udziału w czynnościach, w których jego udział był obowiązkowy. Nie doty- czy to jednak uchylenia orzeczenia jedynie z tego powodu na niekorzyść oskarżonego (art. 439 § 2 k.p.k.). Stosownie do treści art. 321 § 3 i 4 k.p.k., w wypadkach określonych w art. 79 k.p.k., obowiązkowy jest udział obroń- cy w czynności zaznajomienia podejrzanego z materiałami postępowania. W wypadku niestawiennictwa obrońcy, czynności nie przeprowadza się. Sprzeczne z treścią art. 321 § 3 k.p.k. jest odrębne zaznajomienie się z materiałami postępowania przez podejrzanego i jego obligatoryjnego obrońcę. Dotychczasowe wywody zdają się wskazywać na to, że przepis art. 439 § 1 pkt 6 k.p.k. jest jednoznaczny i nie ma potrzeby dokonywania jego wykładni, a w konsekwencji Sąd Najwyższy nie powinien wypowiadać się w tym zakresie w trybie przewidzianym w art. 441 § 1 k.p.k. Jednakże w sytuacji, gdy omawiane uchybienie zaistniałe w toku postępowania przygo- towawczego zostało konwalidowane w postępowaniu jurysdykcyjnym, przedstawiony wynik wykładni językowej jest nonsensowny. Przykłado- wo, byłoby tak w niniejszej sprawie, gdyby Sąd Odwoławczy uchylił zaskar- żony wyrok i zwrócił sprawę do fazy postępowania przygotowawczego w celu usunięcia istotnego braku tego postępowania przez zapoznanie podej- rzanego w obecności obrońcy z materiałami postępowania, które zarówno podejrzany, jak i jego obrońca już poznali w toku wadliwie przeprowadzo- nej czynności odrębnego zapoznawania się z dowodami postępowania przygotowawczego, a następnie podczas kontradyktoryjnej rozprawy. Tak więc zalecana przez Sąd Odwoławczy czynność nie miałaby żadnego zna- 5 czenia dla podejrzanego i jego obrońcy. Jeszcze bardziej rażącym przy- kładem byłoby uchylenie wyroku przez sąd odwoławczy z uwagi na to, że w toku śledztwa lub dochodzenia podejrzany nie miał obligatoryjnego obrońcy, w konsekwencji obrońca nie brał udziału w czynnościach, których nie można powtórzyć. Wyrok zostałby uchylony, ale oczywiście czynności niepowtarzalnej nie można by nadal przeprowadzić. Opisane sytuacje pro- cesowe dowodzą dobitnie, że językowa wykładnia przepisu art. 439 § 1 pkt 6 k.p.k. w zakresie uchybień zaistniałych w postępowaniu przygotowaw- czym prowadzi nie tylko do nadmiernego formalizmu i zbędnej przewlekło- ści postępowania, ale w określonych wypadkach do absurdu, wobec cze- go konieczne jest sięgnięcie do innych metod wykładni. Zagadnienie stosowania art. 439 § 1 pkt 6 k.p.k. do uchybień zaist- niałych w postępowaniu przygotowawczym należy do spornych w doktry- nie. Prezentowane są poglądy, iż uchybieniem opisanym w art. 439 § 1 pkt 6 k.p.k. jest nieposiadanie przez podejrzanego niezbędnego obrońcy w toku postępowania przygotowawczego oraz przeprowadzenie czynności zapoznania podejrzanego z materiałami śledztwa lub dochodzenia bez udziału niezbędnego obrońcy, gdyż art. 439 § 1 pkt 6 k.p.k. nie wymaga wpływu uchybienia na treść orzeczenia oraz nie rozróżnia, czy uchybienie to powstało w przygotowawczej, czy jurysdykcyjnej fazie procesu (por. P. Hofmański, E. Sadzik, K. Zgryzek: Kodeks postępowania karnego. Ko- mentarz. Warszawa 1999, t. II, s. 568; J. Grajewski, L. K. Paprzycki: Ko- deks postępowania karnego z komentarzem, Sopot 2000, s. 655; T. Grze- gorczyk: Kodeks postępowania karnego. Komentarz. Kraków 1998, s. 883- 884; M. Cieślak, Z. Doda: Przegląd orzecznictwa Sądu Najwyższego w za- kresie postępowania karnego za rok 1973, Pal. 1974, z. 12, s. 82, oraz za I półrocze 1975. Pal. 1976, z. 2, s. 41; Z. Doda, A. Gaberle: Kontrola odwo- ławcza w procesie karnym, Warszawa 1997, s. 202). 6 W piśmiennictwie wyrażone jest jednak także odmienne stanowisko, iż art. 439 § 1 pkt 6 k.p.k. w odniesieniu do uchybienia postępowania przy- gotowawczego może mieć zastosowanie w wyjątkowych wypadkach, gdy w postępowaniu sądowym uchybienie to nie zostało konwalidowane (por. S. Zabłocki, w: J. Bratoszewski, L. Gardocki, Z. Gostyński, S. M. Przyjem- ski, R.A. Stefański, S. Zabłocki: Kodeks postępowania karnego. Komen- tarz. Warszawa 1998, t. II, s. 479; W. Daszkiewicz: Przegląd orzecznictwa Sądu Najwyższego w zakresie prawa procesowego za I półrocze 1975. P. i P. 1976, z. 4, s. 126; A. Kaszycki, S. Mendyka: Przegląd orzecznictwa Sądu Najwyższego w zakresie postępowania karnego za I półrocze 1975. WPP 1975, z. 4, s. 457). Obecnie obowiązujący kodeks postępowania karnego w art. 439 § 1 pkt 6 k.p.k., podobnie jak kodeks postępowania karnego z 1969 r. w art. 388 pkt 6, ujmuje przyczynę odwoławczą, polegającą na braku niezbęd- nego obrońcy, ale statuuje też czynność postępowania przygotowawcze- go, w której udział niezbędnego obrońcy jest obowiązkowy (art. 321 § 3 k.p.k.). Pod rządem kodeksu postępowania karnego z 1969 r. Sąd Najwyż- szy prawie jednolicie przyjmował, że „przez uchybienia określone w art. 388 k.p.k. rozumieć należy przede wszystkim i z reguły uchybienia mogące zachodzić w toku postępowania przed sądem. Uchybienia procesowe, któ- re wystąpiły w postępowaniu przygotowawczym, w tych tylko wypadkach wyjątkowych mogłyby być zakwalifikowane według art. 387 lub 388 k.p.k (obecnie art. 438 i 439 k.p.k.), gdyby w postępowaniu sądowym nie uległy właściwej dla nich konwalidacji” (wyrok z dnia 4 grudnia 1974 r, V KR 321/74, OSNKW 1975, z. 3, poz. 44; podobnie postanowienie z dnia 1 grudnia 1971 r., IV KZ 168/71, OSNPG 1972, z. 2, poz. 34; wyrok z dnia 5 stycznia 1973 r., III KR 269/72, OSNKW 1973, z. 5, poz. 60; wyrok z dnia 10 kwietnia 1980 r., I KR 56/80, OSNPG 1980, z.8-9, poz. 108). Wprawdzie w wyroku z dnia 28 października 1987 r., V KRN 277/87 (OSNPG 1988, z. 7 7, poz. 70) Sąd Najwyższy wyraził pogląd, iż bezwzględnym uchybieniem opisanym w art. 388 pkt 6 d.k.p.k. jest przeprowadzenie czynności postę- powania przygotowawczego bez udziału obligatoryjnego obrońcy, jednakże w sprawie tej zarówno Sąd Rejonowy, a następnie Sąd Wojewódzki z ob- razą art. 70 § 1 i 2 d. k.p.k. przeprowadziły postępowanie bez udziału ustanowionego z urzędu niezbędnego obrońcy oskarżonego, przy czym w obu wypadkach obrońca nie został nawet zawiadomiony o terminach roz- praw i zapadłych rozstrzygnięciach. W myśl art. 388 pkt 6 k.p.k. z 1969 r. Sąd Najwyższy uchylił wówczas wyroki sądów pierwszej i drugiej instancji i przekazał sprawę prokuratorowi do uzupełnienia postępowania przygoto- wawczego. Wydaje się, że gdyby w postępowaniu sądowym występował obrońca z urzędu, Sąd Najwyższy także w tej sprawie uznałby, że uchybie- nie powstałe w toku postępowania przygotowawczego zostało konwalido- wane i nie ma podstaw do zwrotu sprawy oskarżycielowi publicznemu. Wykładnia sądowa omawianego przepisu koresponduje z wcześniej zaprezentowanymi poglądami części doktryny, a nadto znajduje wsparcie w wykładni systemowej i funkcjonalnej. Z treści art. 297 § 1 k.p.k. wynika, iż zasadniczym celem postępowa- nia przygotowawczego jest wyjaśnienie okoliczności sprawy oraz zebranie, zabezpieczenie i utrwalenie, w niezbędnym zakresie, dowodów. W odróż- nieniu od kodeksu postępowania karnego z 1969 r., obecnie obowiązujący kodeks nie wymaga już „wszechstronnego” wyjaśnienia okoliczności spra- wy ani też „utrwalenia dowodów dla sądu” (por. art. 261 pkt 2 i 5 k.p.k. z 1969 r.). Okoliczności sprawy powinny więc być jedynie wyjaśnione w spo- sób wystarczający do wniesienia aktu oskarżenia, a dowody utrwalone je- dynie w zakresie niezbędnym. Regulacja taka uzasadniona jest względami ekonomiki procesowej, gdyż oczywiste jest, że o winie i karze rozstrzyga sąd po przeprowadzeniu kontradyktoryjnego postępowania. Zgodnie z za- sadą bezpośredniości procesu karnego, podstawę wyroku mogą stanowić 8 t y l k o dowody przeprowadzone przed sądem. Dowody przeprowadzone w toku postępowania przygotowawczego – jeżeli nie zostały ujawnione przed sądem – nie mogą stanowić podstawy orzeczenia. W konsekwencji udział obrońcy niezbędnego w rozprawie w pozwala zasadzie na przyjęcie, że konwalidowane zostało uchybienie polegające na jego nieuczestnicze- niu w postępowaniu przygotowawczym. Wyjątkowo, jeżeli w toku rozpra- wy ujawnią się istotne braki postępowania przygotowawczego, między in- nymi w zakresie obrony obligatoryjnej, sąd z urzędu lub na wniosek obroń- cy powinien zwrócić sprawę prokuratorowi do uzupełnienia postępowania przygotowawczego (art. 397 § 1 k.p.k.). Nieuwzględnienie wniosku obrońcy w tym zakresie, może stanowić podstawę zarzutu odwoławczego obrazy przepisów postępowania, jeżeli mogła ona mieć wpływ na treść orzeczenia (art. 438 pkt 2 k.p.k.). Ponadto bezwzględne przyczyny odwoławcze wy- mienione w art. 439 § 1 k.p.k. dotyczą jedynie orzeczeń, gdyż tylko one mogą być uchylone przez sąd odwoławczy. Czynności postępowania kar- nego – w tym przygotowawczego – nie mogą być uchylone, z czego należy wnioskować, iż można je sanować przez konwalidowanie. Podobne stano- wisko zajął Sąd Najwyższy, rozstrzygając o wpływie uchybienia polegają- cego na wydaniu orzeczenia w kwestii incydentalnej przez sąd nienależy- cie obsadzony (art. 439 § 1 pkt 2 k.p.k. ) na orzeczenie kończące postę- powanie sądowe (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 11 sierpnia 1999 r., V KKN 229/99, OSNKW 1999 r., z. 9-10, poz. 60, z aprobującą glosą E. Wędrychowskiej, OSP 2000, z. 2, s. 93 – 96). Przedstawiona interpretacja art. 439 § 1 pkt 6 k.p.k. w zakresie dotyczącym śledztwa i dochodzenia zgodna jest nie tylko z zasadą bezpośredniości, ale także z zasadami roz- działu funkcji ścigania i orzekania oraz koncentracji, według której postę- powanie karne stanowić powinno, pozbawiony zbędnych przerw i zaha- mowań, zwarty tok czynności i zdarzeń, prowadzących do sprawnego, prawomocnego rozstrzygnięcia sprawy. 9 Przechodząc na płaszczyznę wykładni funkcjonalnej, Sąd Najwyższy zauważa, iż w toku wykładni należy uwzględnić poważne konsekwencje procesowe ewentualnego uznania, że każde uchybienie wymogom obrony obligatoryjnej w toku postępowania przygotowawczego – nawet konwali- dowane podczas postępowania sądowego – prowadzi do uchylenia za- skarżonego wyroku i przekazania sprawy do stadium postępowania przy- gotowawczego. Jak już wspomniano, w zasadzie decyzja taka nie miałaby znaczenia dla zabezpieczenia interesów uczestników procesu, a wręcz odwrotnie, upływający czas mógłby spowodować ujemne dla nich skutki, a także kolidować z celami procesu karnego określonymi w art. 2 k.p.k. Biorąc powyższe rozważania pod uwagę, oraz stosując regułę, iż wy- kładnia prawa procesowego nie może prowadzić ad absurdum, Sąd Naj- wyższy uznał, iż przepis art. 439 § 1 pkt 6 k.p.k. może mieć zastosowanie do uchybień postępowania przygotowawczego jedynie w wyjątkowych wy- padkach, gdy w postępowaniu sądowym uchybienie w zakresie zapewnie- nia obrony obligatoryjnej nie zostało konwalidowane. Zaprezentowany pogląd nie oznacza tolerancji dla uchybień wywoła- nych niewłaściwym stosowaniem przepisów o obronie niezbędnej przez organy prowadzące śledztwo lub dochodzenie. Jednakże, jak już sygnali- zowano, wadliwości te powinny być eliminowane przez sąd z urzędu lub na wniosek obrony przed rozprawą, a wyjątkowo we wstępnej fazie rozprawy. Natomiast przeprowadzenie całej rozprawy z udziałem obrońcy, w zasa- dzie powoduje konwalidację omawianego uchybienia i przesądza o braku bezwzględnej przyczyny odwoławczej, o której mowa w art. 439 § 1 pkt 6 k.p.k.