I KZP 4/07

UCHWAŁA  Z  DNIA  26  KWIETNIA  2007  R. 
I  KZP  4/07 
 
 
Nie ponosi odpowiedzialności karnej na podstawie art. 233 § 1 k.k. 
osoba, która przesłuchana została w charakterze świadka wbrew wynikają-
cemu z art. 313 § 1 k.p.k. nakazowi przesłuchania jej jako podejrzanego. 
 
Przewodniczący: sędzia SN J. Skwierawski (sprawozdawca). 
Sędziowie: SN J. Grubba, SA (del. do SN) D. Świecki. 
Prokurator Prokuratury Krajowej: A. Herzog. 
 
Sąd Najwyższy w sprawie Leokadii N., po rozpoznaniu, przekazane-
go na podstawie art. 441 § 1 k.p.k. przez Sąd Okręgowy w L., postanowie-
niem z dnia 20 grudnia 2006 r., zagadnienia prawnego wymagającego za-
sadniczej wykładni ustawy: 
 
„Czy osobie, której zachowanie jest przedmiotem postępowania przygoto-
wawczego zakończonego w fazie in rem, przysługuje prawo do obrony w 
tym postępowaniu polegające na możliwości składania fałszywych zeznań 
na okoliczności tego zachowania, wyłączające odpowiedzialność karną z 
art. 233 § 1 k.k., czy też prawo do obrony na tym etapie postępowania kar-
nego może być realizowane jedynie w wyniku skorzystania z uprawnienia 
określonego w art. 183 § 1 k.p.k.?” 
 
u c h w a l i ł   udzielić odpowiedzi jak wyżej. 
 
 

 
 
2
U Z A S A D N I E N I E 
 
Zagadnienie prawne przekazane zostało Sądowi Najwyższemu przez 
Sąd Okręgowy w L., który – jako Sąd odwoławczy – rozpoznawał apelację 
obrońcy od wyroku Sądu Rejonowego w B. z dnia 14 sierpnia 2006 r. Wy-
rokiem tym Leokadia N. uznana została za winną tego, że w dniach 25 
sierpnia 2005 r., 3 października 2005 r. i 31 stycznia 2006 r. „po uprzedze-
niu o odpowiedzialności karnej za mówienie nieprawdy i za zatajanie praw-
dy, składając zeznania mające służyć za dowód w postępowaniu przygo-
towawczym, prowadzonym w KMP w B., zeznała nieprawdę, że to spadko-
dawczyni Janina C. osobiście, odręcznie sporządziła treść i datę testamen-
tu” – i za popełnienie przestępstwa określonego w art. 233 § 1 k.k. w zw. z 
art. 91 § 1 k.k. wymierzono jej karę 8 miesięcy pozbawienia wolności z wa-
runkowym zawieszeniem wykonania tej kary na okres dwóch lat. W uza-
sadnieniu wyroku Sąd Rejonowy stwierdził, że nie znajduje w tej sprawie 
zastosowania pogląd wyrażony w uchwale Sądu Najwyższego z dnia 20 
czerwca 1991 r. (KZP 12/91, OSNKW 1991, z. 10-12, poz. 46), ponieważ 
śledztwo w sprawie podrobienia dokumentów i posłużenia się nimi przy za-
kładaniu księgi wieczystej nie było prowadzone „przeciwko Leokadii N., nie 
zostały też przedstawione jej żadne zarzuty, nie była przesłuchana w cha-
rakterze podejrzanej” i umorzone zostało w fazie in rem. 
W apelacji od wyroku Sądu Rejonowego obrońca podniósł m.in. za-
rzut obrazy art. 233 § 1 k.k. twierdząc, że od początku postępowania przy-
gotowawczego Leokadia N. była osobą „faktycznie podejrzaną”, co „w spo-
sób jaskrawy i tendencyjny” naruszyło jej prawo do obrony. Sytuacja taka – 
zdaniem obrońcy – wymagała, aby Sąd, respektując stanowisko wyrażone 
w przytoczonej uchwale Sądu Najwyższego, uznał czyn oskarżonej za nie-
karalny. 

 
 
3
Sąd Okręgowy powziął wątpliwości związane z „kwestią prawa do 
obrony osoby, której czynu dotyczy postępowanie karne”, a w szczególno-
ści z możliwością ustalenia „czy zachowanie osoby nie będącej podejrza-
nym, świadomej uprawnienia z art. 183 § 1 k.k. (Leokadia N. każdorazowo 
uprzedzona była o tym uprawnieniu – przyp. SN), wypełniające znamiona 
typu czynu zabronionego określonego w art. 233 § 1 k.k., może w pewnych 
sytuacjach być rozważane jako mieszczące się w granicach uprawnień ta-
kiej osoby, skutkiem czego wyłączona jest bezprawność takiego zachowa-
nia”. Od rozstrzygnięcia zagadnienia sprecyzowanego w sformułowanym 
pytaniu „zależy ocena prawna zachowania oskarżonej, a w szczególności 
to, czy zachowania jej mogą być rozważane jako kontratypowe” – stwier-
dza Sąd odwoławczy. Niezależnie bowiem od niekaralności czynu, przewi-
dzianej w art. 233 § 3 k.k., a także „okoliczności wyłączającej bezprawność 
fałszywych zeznań (art. 233 § 2 k.k.)”, rozważenia wymaga kwestia „poza-
kodeksowego kontratypu działania w ramach uprawnień”. 
Prawo do obrony (art. 42 ust. 2 Konstytucji RP) odnosi się do wszyst-
kich stadiów postępowania, a zawarty w tym artykule zwrot „każdy, prze-
ciwko komu” nie musi zatem oznaczać, że prawo to przysługuje wyłącznie 
od „fazy in personam” postępowania przygotowawczego – bo proces karny 
posługuje się nie tylko pojęciem „podejrzany”, lecz również „osoba podej-
rzana”. Jeżeli więc konstytucyjne prawo do obrony odnosi się do „wszyst-
kich stadiów postępowania”, to prawo to służyć powinno również osobie 
faktycznie – a nie tylko formalnie – podejrzanej. 
W uchwale Sądu Najwyższego z dnia 20 czerwca 1991 r. wyrażono 
pogląd – argumentuje dalej Sąd Okręgowy – że nie jest dopuszczalne ska-
zanie za fałszywe zeznania, jeżeli zeznanie to dotyczyło okoliczności zwią-
zanych z czynem zarzuconym później tej osobie w tej samej sprawie – al-
bowiem do okoliczności wyłączających bezprawność czynu zaliczyć należy 
również działanie w granicach uprawnień, w tym wypadku w granicach 

 
 
4
działania prawa do obrony. W piśmiennictwie pogląd ten komentowany był 
zarówno krytycznie, jako sprzeczny z treścią art. 247 § 1 i 3 k.k. z 1969 r. 
(obecnie art. 233 § 1 i 3 k.k.), jak i aprobująco, ze względu na podkreślaną 
konieczność respektowania prawa do obrony. W literaturze przedmiotu nie 
rozważano natomiast – jak wskazuje Sąd odwoławczy – możliwości uzna-
nia, że sam fakt prowadzenia postępowania karnego, niezależnie od jego 
etapu, w sprawie czynu osoby składającej fałszywe zeznanie, stanowić 
powinien kryterium przyjęcia kontratypu działania w granicach uprawnień. 
Przyjęcie takiego kryterium uwolniłoby omawiany problem od przyszłych, 
nierzadko błędnych, decyzji organu ścigania w przedmiocie formalnej roli 
procesowej składającego zeznania. Pozwoliłoby to również na uniknięcie 
paradoksu polegającego na tym, że osoba, której ostatecznie przedstawio-
no zarzut popełnienia przestępstwa nie odpowiada za złożenie fałszywych 
zeznań, a więc jej sytuacja kształtuje się korzystniej od sytuacji osoby, któ-
rej zarzutu nie przedstawiono; poniesie ona odpowiedzialność karną za 
złożenie fałszywych zeznań – choć w obu wypadkach osoby takie składały 
zeznania co do okoliczności czynu, który miały popełnić. 
Sąd odwoławczy dostrzega również ograniczenia przedstawionego 
wyżej poglądu. Mógłby on bowiem znajdować zastosowanie tylko w wy-
padku kolizji z granicami prawa do obrony, a zatem z pominięciem wypad-
ku złożenia fałszywych zeznań z obawy przed odpowiedzialnością karną 
grożącą osobie najbliższej. Tymczasem w art. 233 § 3 k.k. „obie sytuacje 
uregulowane zostały w sposób tożsamy”. Gdyby przyjąć zatem stanowisko 
przedstawione wyżej, regulacja zawarta w art. 233 § 3 k.k. pozbawiona by-
łaby sensu przynajmniej w zakresie złożenia fałszywych zeznań z obawy 
przed odpowiedzialnością karną grożącą składającemu zeznania, skoro 
jego zachowanie pozbawione byłoby bezprawności, bez potrzeby stoso-
wania przepisu wyłączającego jedynie karalność jego czynu. Ponadto – 
wskazuje Sąd odwoławczy – regulacja zawarta w art. 74 § 1 k.p.k. precyzu-

 
 
5
je sytuację oskarżonego (podejrzanego), a nie „osoby podejrzanej”, gdy 
tymczasem „kontratyp działania w ramach praw i obowiązków musi mieć 
swoje umocowanie w przepisie prawa”. Umocowanie takie wynikać może – 
zdaniem Sądu – wyłącznie z art. 42 ust. 2 Konstytucji RP. 
W przedstawionym na piśmie stanowisku prokurator Prokuratury Kra-
jowej złożył wniosek o odmowę podjęcia uchwały – twierdząc, że nie zosta-
ły spełnione określone w art. 441 § 1 k.p.k. przesłanki warunkujące do-
puszczalność przedstawienia zagadnienia prawnego. Sąd Okręgowy „nie 
wskazał nawet przepisu, który wymaga zasadniczej wykładni ustawy, ani 
wątpliwości czy też trudności, jakie miałaby nasuwać jego dotychczasowa 
interpretacja”. W postępowaniu karnym, w którym zeznania składała Le-
okadia N. wyjaśniano wprawdzie okoliczności związane z jej zachowaniem, 
lecz postępowanie to umorzono z powodu „braku znamion czynu zabronio-
nego”, i to mimo oceny, że złożone przez nią zeznania są fałszywe. Nie by-
ło zatem podstaw do wydania postanowienia o przedstawieniu jej zarzutu 
popełnienia przestępstwa. Gdyby przyjąć, że prawo do obrony przysługuje 
nie tylko oskarżonemu (podejrzanemu), lecz także „osobie podejrzanej”, to 
„każda osoba mogąca być potencjalnie osobą podejrzaną miałaby prawo 
do bezkarnego składania fałszywych zeznań” i za „całkowicie zbędny nale-
żałoby uznać przepis art. 183 § 1 k.p.k.”. Wątpliwości Sądu Okręgowego 
byłyby dopuszczalne wtedy, gdyby Leokadię N. można było uznać za 
sprawcę przestępstwa – a taka sytuacja nie ma miejsca w przedstawionej 
sprawie, konkluduje prokurator. 
Sąd Najwyższy zważył, co następuje. 
Rozważenia wymaga w pierwszej kolejności problem spełnienia wa-
runków dopuszczalności przedstawienia zagadnienia prawnego. W tej 
kwestii nie jest sporne, że wątpliwości Sądu Okręgowego wyłoniły się przy 
rozpoznawaniu apelacji, a od rozstrzygnięcia tych wątpliwości zależy orze-
kanie w przedmiocie odpowiedzialności karnej oskarżonej. Nie można rów-

 
 
6
nież twierdzić, że ujawnione wątpliwości nie mają rzeczywistego, obiektyw-
nego charakteru. Taką ich naturę potwierdza zresztą znany Sądowi Naj-
wyższemu fakt ujawnienia ich w innych sprawach, prowadzący nawet do 
rozbieżnego orzekania przez Sądy w przedmiocie odpowiedzialności karnej 
za złożenie fałszywych zeznań w postępowaniach, w których sytuacja pro-
cesowa składającego zeznania była analogiczna jak w sprawie niniejszej. 
Trafnie dostrzega prokurator, że redakcja sformułowanego przez Sąd 
pytania nie wskazuje bezpośrednio przepisu wymagającego wykładni. Nie 
przesądza to jednak, ani o niedopuszczalności przedstawienia zagadnie-
nia, ani o nieistnieniu stanu wymagającego zasadniczej wykładni ustawy, 
ponieważ potrzebę takiej wykładni uzasadniać może również konieczność 
wyjaśnienia wzajemnych relacji kilku powiązanych ze sobą przepisów. Bę-
dzie tak również wtedy, kiedy – jak w niniejszej sprawie – aksjologiczne 
podstawy treści norm prawa oraz ich funkcje gwarancyjne i ochronne ujaw-
niają możliwość kolizji dóbr prawnie chronionych regulacjami tych przepi-
sów. W takiej sytuacji sposób zredagowania pytania może wskazywać na 
logiczny stosunek przepisów pozostających w ścisłym związku z ujawnio-
nym zagadnieniem, bo nie utrudnia to wcale rozpoznania treści pytania. 
Nie ma bowiem wątpliwości, że Sąd Okręgowy zmierza do uzyskania od-
powiedzi na pytanie, czy dopuszczalne jest skazanie za przestępstwo 
określone w art. 233 § 1 k.k. osoby, która – będąc w postępowaniu osobą 
podejrzaną – przesłuchana została w tym postępowaniu w charakterze 
świadka, zeznając fałszywie o okolicznościach istotnych dla ustalenia jej 
odpowiedzialności karnej. Nie sposób twierdzić, że sformułowane przez 
Sąd pytanie nie wyraża – co do samej istoty zagadnienia – takiej właśnie 
treści. 
Nie ma również podstaw do kwestionowania braku wymaganego 
związku między ustaleniami faktycznymi a treścią pytania, z tego jakoby 
powodu, iż fakt umorzenia postępowania w stadium in rem przeczy możli-

 
 
7
wości uznania Leokadii N. za sprawcę przestępstwa – a i dlatego, że „oso-
bie podejrzanej” nie przysługuje prawo do obrony. Jednakże okoliczność, iż 
postępowanie umorzono w fazie in rem nie przeczy przyjętemu przez Sąd 
ustaleniu, że Leokadia N. w postępowaniu tym była osobą podejrzaną, a 
rzeczywiste przyczyny umorzenia postępowania nie upoważniają do 
stwierdzenia, że sprawstwo zostało wykluczone. Co więcej, kwestia, czy 
prawo do obrony przysługuje tylko sprawcy czynu, czy każdej osobie ob-
ciążonej podejrzeniem jego popełnienia – a więc oskarżonej, podejrzanej, 
ale także „osobie podejrzanej” – wymaga właśnie analizy. Ten argument 
prokuratora nie świadczy zatem o niedopuszczalności przedstawienia za-
gadnienia, przeciwnie – wymaga uwzględnienia w rozważaniach meryto-
rycznych. 
Na ich wstępie należy stwierdzić, że w sprawie, w której Leokadia N. 
miała złożyć fałszywe zeznania, już zawiadomienie o przestępstwie wska-
zywało ją jako podejrzaną o sfałszowanie dokumentu lub jego użycie, a ko-
lejne dowody i wynikające z nich wnioski podejrzenie to potwierdzały. 
Przesłuchana wówczas dwukrotnie w charakterze świadka zeznała, że te-
stament otrzymała od spadkodawczyni i nie są jej znane okoliczności spo-
rządzenia go. Nawet po wydaniu przez biegłego opinii wskazującej na spo-
rządzenie treści testamentu przez Leokadia N., przesłuchana została jako 
świadek po raz trzeci – i w tym wypadku, podobnie jako poprzednio – po 
uprzedzeniu o treści art. 233 § 1 k.k. i art. 183 § 1 k.p.k. Wszystkie trzy ze-
znania stały się podstawą oskarżenia i skazania jej przez Sąd pierwszej 
instancji za popełnienie przestępstwa określonego w art. 233 § 1 k.k. Trze-
ba dodać, że postępowanie w sprawie fałszerstwa dokumentu umorzono 
po uzupełnieniu przez biegłego opinii o stwierdzenie, iż podpis pod testa-
mentem może pochodzić od testatorki. Bez żadnych wątpliwości należy 
przyjąć, że co najmniej w wypadku trzeciego chronologicznie przesłuchania 
istniał stan, w którym dane zebrane w toku postępowania „uzasadniały do-

 
 
8
statecznie podejrzenie” (art. 313 § 1 k.p.k.), że Leokadia N. popełniła czyn 
określony w postanowieniu o wszczęciu postępowania. Stan taki wynikał 
nie tylko z treści pierwszej opinii biegłego, lecz z całokształtu dokonanych 
wcześniej czynności – a i późniejsza opinia biegłego, który nie stwierdził 
przecież, że podpis złożyła spadkodawczyni, wcale nie zmieniał tego stanu 
i nie wykluczał sprawstwa Leokadii N. 
Opisane wyżej okoliczności przekonują, że Leokadia N. nie była w tej 
sprawie jedynie tzw. osobą podejrzaną, a więc osobą wobec której podej-
mowane są przez organ ścigania określone działania w celu sprawdzenia 
posiadanych informacji. Organ ścigania dysponował bowiem dowodami 
obciążającymi, uzasadniającymi dostatecznie podejrzenie popełnienia 
przez nią czynu, zatem takim ich stanem, który nakazywał podjęcie czyn-
ności określonych w art. 313 k.p.k. Nie można również twierdzić, że osobą 
podejrzaną jest także osoba, wobec której – z naruszeniem tego przepisu – 
zwleka się z wydaniem postanowienia o przedstawieniu zarzutów, i jest nią 
aż do czasu wydania tego postanowienia. Sam fakt, że w art. 74 § 3 k.p.k. 
wskazano zakres czynności, których wolno dokonać wobec osoby podej-
rzanej, świadczy o dostrzeganiu przez ustawodawcę jej szczególnej sytua-
cji procesowej – właśnie ze względu na jakościowo odmienny (od określo-
nego w art. 313 § 1 k.p.k.) stan dowodów obciążających. Można też nie 
mieć wątpliwości, że osoba podejrzana może być – bez naruszenia prawa 
– przesłuchana w charakterze świadka, jednakże tylko do chwili, kiedy stan 
dowodów obciążających ją osiągnie poziom wskazany w art. 313 § 1 k.p.k. 
Ustalenie sytuacji procesowej Leokadii N. z uwzględnieniem mate-
rialnego kryterium stanu dowodowego sprawy, wyznacza granice niniej-
szych rozważań. Pozwala też twierdzić, że w chwili przesłuchania jej jako 
świadka powinna występować w innej roli procesowej, ponieważ wymagała 
tego reguła wyrażona w art. 313 § 1 k.p.k. Przepis ten nie może być trak-
towany jedynie jako pouczenie czy instrukcja adresowana do organu ści-

 
 
9
gania. Zawiera on nakaz przekształcenia postępowania prowadzonego w 
sprawie, w postępowanie skierowane przeciwko określonej osobie, jeżeli 
spełnione zostały wymienione w tym przepisie warunki. Przedstawienie za-
rzutu, powodujące takie przekształcenie, jest jedną z najważniejszych in-
stytucji o charakterze gwarancyjnym. Czynność ta wprowadza do procesu 
podejrzanego (art. 71 k.p.k.), i od tej chwili przysługuje mu prawo do obro-
ny wraz z prawem do milczenia, polegającym na wyłączeniu obowiązku 
udzielenia informacji co do faktu popełnienia przestępstwa i okoliczności, 
które mogą wpływać niekorzystnie na jego sytuację w procesie. Oskarżony 
(podejrzany) nie ma bowiem „obowiązku dowodzenia swej niewinności ani 
obowiązku dostarczania dowodów na swoją niekorzyść” (art. 74 § 1 k.p.k.). 
W kwestii stanu obciążenia dowodami w art. 313 § 1 k.p.k. posłużono 
się wprawdzie – z konieczności – kryterium ocennym, lecz nie może to 
usprawiedliwiać dowolności w wyborze momentu wydania postanowienia o 
przedstawieniu zarzutów – i nie wyłącza to również możliwości oceny pra-
widłowości i racjonalności postępowania organów ścigania. Przedwczesne 
wydanie tego postanowienia powodować może negatywne skutki dla po-
dejrzanego, wynikające z niesłusznego postawienia go w stan podejrzenia i 
wszystkich konsekwencji tego faktu. Natomiast opóźnienie tej czynności 
uznaje się w piśmiennictwie powszechnie za oczywistą nieprawidłowość, 
pozbawiającą osobę prawa do obrony. Pozbawienie tego prawa powoduje 
dla tej osoby rażąco negatywny skutek w wypadku „wykorzystania jej w tym 
czasie jako osobowego źródła dowodowego nieposiadającego prawa do 
odmowy wyjaśnień” (J. Tylman w: T. Grzegorczyk, J. Tylman: Polskie po-
stępowanie karne, Warszawa 2005). Do takiego właśnie skutku doszło w 
wypadku Leokadii N. w sprawie w której złożyła fałszywe zeznania. Przed-
miotem dalszych rozważań jest problem konsekwencji złożenia takich ze-
znań w opisanej wyżej sytuacji procesowej, i w rezultacie sprzecznego z 
treścią art. 313 § 1 k.p.k. postępowania organu ścigania. Jest oczywiste, że 

 
 
10
poza zakresem tych rozważań pozostaje zagadnienie procesowego wyko-
rzystania tak złożonych zeznań (art. 389 § 1 k.p.k.), skoro w sprawie o sfał-
szowanie dokumentu nie zostało wszczęte postępowanie sądowe. Rze-
czywistym skutkiem pozbawienia Leokadii N. prawa do obrony stało się na-
tomiast oskarżenie jej o złożenie fałszywych zeznań, a – w konsekwencji – 
kwestia jej odpowiedzialności za popełnienie tego przestępstwa. 
Kwestia ta była przedmiotem rozważań Sądu Najwyższego w spra-
wie I KZP 12/91 (OSNKW 1991, z. 10 – 12, poz. 46), choć w innym ukła-
dzie procesowym. W sprawie tej, w pierwszej tezie uchwały z dnia 20 
czerwca 1991 r. (zwanej dalej uchwałą) wyrażono następujący pogląd: „Nie 
jest dopuszczalne skazanie sprawcy fałszywych zeznań za przestępstwo 
określone w art. 247 § 1 k.k. (obecnie art. 233 § 1 k.k.), jeżeli w postępo-
waniu karnym w którym występował jako oskarżony, złożył je uprzednio w 
charakterze świadka co do okoliczności związanych z zarzucanym mu czy-
nem”. Różnica układu procesowego polegała zatem na tym, że w sprawie, 
której dotyczyła uchwała, składający fałszywe zeznania występował później 
w procesie w roli oskarżonego, gdy tymczasem w sprawie będącej przy-
czyną przedstawienia niniejszego zagadnienia postępowanie umorzono w 
fazie in rem. Przed rozważeniem istotności tej różnicy należy jednak pod-
kreślić, że należy jej upatrywać wyłącznie w późniejszej zmianie roli proce-
sowej świadka. Z treści uzasadnienia uchwały należy bowiem domniemy-
wać, że – podobnie jak w niniejszej sprawie – przyczyną odebrania zeznań 
i zwłoki w wydaniu postanowienia o przedstawieniu zarzutów były względy 
taktyki prowadzącego postępowanie, co oznacza, że i w tamtej sprawie or-
gan ścigania zbagatelizował obowiązek wynikający z art. 313 § 1 k.p.k. 
Przytoczona wyżej teza uchwały uzasadniona została stwierdzeniem, 
że do okoliczności „wyłączających bezprawność, a co za tym idzie i prze-
stępność czynu, należy również zaliczyć działanie w granicach uprawnień 
(...), nie może być bowiem czynem karalnym takie zachowanie jednostki, 

 
 
11
do którego jest ona uprawniona”. Zasadność tego poglądu, a i tezy uchwa-
ły, zakwestionował A. Wąsek twierdząc, że interpretacja Sądu Najwyższe-
go – choć korzystna dla sprawcy – pozostaje w sprzeczności z art. 247 § 1 
i 3 k.p.k. (vide: glosa w WPP 1992, nr 3 – 4, s. 73). Ustawodawca, twierdzi 
autor glosy, przewidział bowiem możliwość wystąpienia sytuacji konflikto-
wej i przyjął rozwiązanie „kompromisowe dla interesów wymiaru sprawie-
dliwości i interesów sprawcy przestępstwa” – a wyrazem tego kompromisu 
jest treść i wzajemny stosunek norm zawartych w art. 247 § 1 i 3 k.p.k. 
(obecnie, w tym samym brzmieniu, art. 233 § 1 i 3 k.k.), a w szczególności 
zakres wyłączenia karalności przestępstwa. Glosator dostrzega wprawdzie, 
że sprawca, korzystając z „prawa do odmowy zeznań (...) zwraca tym sa-
mym uwagę organom procesowym, że on lub osoba mu najbliższa są 
związani z przestępstwem będącym przedmiotem postępowania”, jednakże 
cel postępowania, jakim jest ustalenie prawdy materialnej, wymaga respek-
towania prawa do obrony w granicach określonych przez prawo karne ma-
terialne i procesowe. 
Pogląd wyrażony w glosie zaakceptować można tylko w zakresie, w 
jakim odniesiony został do zeznania świadka nie będącego osobą, wobec 
której organ ścigania ma obowiązek podjęcia czynności określonych w art. 
313 k.p.k. Nie sposób mówić przecież o jakimkolwiek kompromisie w sytu-
acji, w której przesłuchany w charakterze świadka, de facto podejrzany, po 
nieodpowiednim do jego sytuacji, błędnym i pozbawiającym go prawa do 
milczenia, pouczeniu o obowiązku mówienia prawdy oraz uprawnieniu 
określonym w art. 183 § 1 k.p.k., składa fałszywe zeznania – a w ich kon-
sekwencji, tylko wskutek naruszenia prawa przez organ ścigania, ponosi 
następnie odpowiedzialność karną za zachowanie zgodne z przysługują-
cym mu, ale nieudostępnionym prawem do obrony. W takim wypadku regu-
lacji zawartej w art. 233 § 3 k.k. nie można oceniać jako kompromisowej, 
bo nie odnosi się ona w ogóle do takiej sytuacji. Wszystkie normy zawarte 

 
 
12
w art. 233 k.k. regulują kwestię odpowiedzialności świadka, a nie osoby, 
która – zgodnie z przepisami prawa procesowego – jest lub powinna być 
podejrzanym. Nie można zatem oczekiwać, że ustawodawca w przepisach 
precyzujących warunki wyłączenia odpowiedzialności (§ 2) i karalności (§ 
3) świadka, czy w odrębnym przepisie art. 233 k.k., regulować powinien 
ponadto konsekwencje możliwych błędów i naruszeń prawa przez stosują-
cego przepisy prawa procesowego. Z tego właśnie powodu nieuzasadnio-
ne są wątpliwości ujawnione przez L. Paprzyckiego w glosie do przytoczo-
nej tezy uchwały (Pal. 1992, nr 1-2, s. 95). Autor glosy twierdzi bowiem, że 
w art. 247 § 3 k.k. (obecnie art. 233 § 3 k.k.) ustawodawca – wyłączając 
jedynie karalność, a nie bezprawność czynu popełnionego z obawy przed 
grożącą świadkowi odpowiedzialnością karną – nie wyłączył bezprawności 
„w stosunku do podejrzanych, oskarżonych i skazanych, którzy wiedzieli o 
prawie odmowy zeznań lub odpowiedzi na pytania, lecz z prawa tego nie 
skorzystali i złożyli fałszywe zeznania”. Stawia to – zdaniem glosatora – 
„pod znakiem zapytania poprawność tezy uchwały (...) choć przede 
wszystkim trafność rozwiązania przyjętego w art. 247 § 3 k.k.”. Nie ma jed-
nak powodu do upatrywania w treści art. 233 § 3 k.k. przeszkody do zaak-
ceptowania tezy uchwały. Przepis ten wyłącza karalność czynu polegają-
cego na złożeniu fałszywych zeznań przez osobę, która zgodnie z prawem 
przesłuchana została w charakterze świadka, jeżeli nie była uprzedzona o 
uprawnieniach wynikających z art. 182 i art. 183 § 1 k.p.k. Jednakże nawet 
akceptowanie zaprezentowanego w glosie – niewątpliwie kontrowersyjnego 
– poglądu, zgodnie z którym nie powinien ponieść odpowiedzialności świa-
dek składający fałszywe zeznania dla zapobiegnięcia możliwości narażenia 
się na odpowiedzialność karną – z żadną logiczną koniecznością nie pro-
wadzi do zakwestionowania treści art. 233 § 3 k.k., ani tezy uchwały. Nie 
wyklucza przecież możliwości uznania, że i w tym wypadku przyjąć należy 
kontratyp działania w granicach uprawnienia.  

 
 
13
Trzeba podkreślić, że L. Paprzycki wyraża – co do zasady – pogląd, 
zgodnie z którym „wyłączenie bezprawności fałszywych zeznań nastąpi 
zawsze wtedy, gdy sprawca czynu, przesłuchany jako świadek, mówi nie-
prawdę, a czyni tak dlatego, że te jego wypowiedzi dotyczą okoliczności 
istotnych dla jego odpowiedzialności karnej „w jego procesie” – a więc po-
gląd aprobujący tezę uchwały. 
Uchwałę Sądu Najwyższego krytycznie ocenił R. A. Stefański (WPP 
1994, nr 3 – 4, s. 96)), uznając za trafną argumentację zawartą w omówio-
nej wyżej glosie A. Wąska. Podzielił jednak – najwyraźniej narzucające się 
– przekonanie, iż „trudno zaakceptować praktykę przesłuchiwania osób 
faktycznie podejrzanych w niewłaściwej ich roli, i w razie złożenia fałszy-
wych zeznań pociągać ich do odpowiedzialności karnej z art. 247 § 1 k.k.”, 
proponując jednocześnie rezygnację ze ścigania takich osób „w drodze 
uznania takiego czynu za społecznie niebezpieczny w znikomym stopniu”. 
Aprobatę dla stanowiska zaprezentowanego w uchwale wyraził Z. 
Kwiatkowski (PS 1992 r., nr 7 – 8, s. 134), podkreślając w swej glosie 
zgodność tego stanowiska z poglądami wyrażonymi w doktrynie w zakresie 
odpowiadającym pierwszej tezie uchwały. W takim też zakresie, a więc od-
noszącym się do sytuacji, w jakiej fałszywe zeznania zostały złożone przez 
osobę, która stała się oskarżonym w tej samej sprawie, pogląd Sądu Naj-
wyższego zaakceptowany został przez komentatorów (vide np.: M. Szew-
czyk w: A. Zoll red.: Kodeks karny. Część szczególna. Komentarz, t. II, 
Kraków 2006, s. 1015; B. Kunicka–Michalska w: A. Wąsek red.: Kodeks 
karny. Część szczególna. Komentarz, t. II, Warszawa 2005, s. 159). Trzeba 
też podkreślić, że w doktrynie wskazywano od dawna na potrzebę modyfi-
kacji sposobu realizacji przepisów prawa karnego materialnego w stosunku 
do czynu popełnionego w sytuacji objętej treścią uchwały. Proponowano, 
aby zeznania takiego świadka traktować jako bezkarne wyjaśnienia oskar-
żonego (Z. Sobolewski: Samooskarżenie w świetle prawa karnego, War-

 
 
14
szawa 1982, s. 68); postulowano też de lege ferenda szerokie wyłączenie 
odpowiedzialności karnej za fałszywe zeznania, które złożył sprawca prze-
stępstwa przesłuchany w charakterze świadka (M. Cieślak: Przesłuchanie 
osoby podejrzanej o udział w przestępstwie, która nie występuje w charak-
terze podejrzanego. PiP 1964, nr 5 – 6, s. 872). Rozwiązanie proponowane 
przez A. Wąska (op. cit., s. 77) zmierzające do pouczania z urzędu każde-
go świadka o treści art. 182, 183 i 185 k.p.k., a więc o uprawnieniach przy-
sługujących świadkowi, z pewnością nie może znajdować zastosowania do 
osoby, której organ powinien przedstawić zarzut i przesłuchać w charakte-
rze podejrzanego. Organ ścigania ma bowiem obowiązek wykonania tych 
czynności, ponieważ wykorzystywanie zwłoki w formalnym przekształceniu 
postępowania in rem w postępowanie in personam w celu przesłuchania 
faktycznie podejrzanego jako świadka stanowiłoby rażące naruszenie gwa-
rancji przysługujących oskarżonemu (Z. Sobolewski: op. cit., s. 54 i 68 wraz 
z przypisami 103 i 136 dotyczącymi literatury). Proponowane rozwiązanie 
jedynie w zakresie pouczenia o treści art. 183 § 1 k.p.k. ma znaczenie dla 
omawianego problemu. W wypadku świadka, którego organ ścigania nie 
wiąże z czynem będącym przedmiotem postępowania, pouczenie takie – 
choć zastosowanie się do niego może się wiązać z niekorzystnymi dla 
świadka konsekwencjami – można uznać właśnie za konieczny kompromis 
ustawodawcy. Inaczej w wypadku świadka, którego organ ścigania – na 
podstawie dowodów określonych w art. 313 § 1 k.p.k. – podejrzewa o po-
pełnienie przestępstwa będącego przedmiotem postępowania w tej spra-
wie. Pouczenie go o treści art. 183 § 1 k.p.k., w miejsce pouczenia o przy-
sługującym mu uprawnieniu do odmowy składania wyjaśnień, oznaczałoby 
w praktyce uzyskanie przez organ ścigania informacji wynikających z od-
mowy udzielenia odpowiedzi w sposób jawnie sprzeczny z regułami proce-
su. Utrzymywanie zaś, że uprawnienie określone w art. 183 § 1 k.p.k. stwa-
rza w takim wypadku szansę realizacji prawa do obrony i zasady nemo te-

 
 
15
netur byłoby przejawem hipokryzji i lekceważenia instytucji procesowych. 
Niedopuszczalność przesłuchania takiej osoby w charakterze świadka 
stwierdził Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 21 stycznia 1982 r. (II KR 
338/81, OSNKW 1982, z. 3, poz. 14). 
W treści art. 313 § 1 k.p.k. upatrywać należy zakazu przesłuchania 
określonej w nim osoby w charakterze innym, jak tylko podejrzanego. 
Trzeba się oczywiście zgodzić z czynioną często uwagą, że należy unikać 
przesłuchania takiej osoby w charakterze świadka, lecz nie można na tym 
spostrzeżeniu poprzestać, kiedy tego nie uniknięto. Nie można też – re-
spektując zasadę prawa do obrony – twierdzić, że skutek tego uchybienia 
łagodzi fakt, iż świadek ten nie jest pozbawiony prawa do obrony, wobec 
pouczenia go o uprawnieniu z art. 183 § 1 k.p.k. Za niestosowne uznać 
trzeba w szczególności podejmowane niekiedy próby zacierania różnicy 
między statusem świadka i podejrzanego argumentem, że i status oskar-
żonego (podejrzanego) nie chroni przed nadużyciami ze strony osób pro-
wadzących postępowanie karne. 
Z treści art. 6 k.p.k. wynika, że prawo do obrony przysługuje oskar-
żonemu (podejrzanemu). Uzasadnione jest stwierdzenie, że przysługuje 
również osobie wskazanej w art. 313 § 1 k.p.k., bo nie jej status formalny, 
lecz określony materialnie obiektywnym stanem dowodów obciążających i 
obowiązkiem nałożonym przez przepis prawa na organ ścigania, jest w tym 
zakresie rozstrzygający. Nie jest to kwestia pozostawiona swobodnej decy-
zji organu ścigania i nie sprowadza się do nieznaczącego naruszenia pra-
wa. Współczesne rozwiązania procesowe – nie bez istotnych powodów – 
nie akceptują już subiektywnego podejścia organu ścigania, jako kryterium 
wszczęcia postępowania in personam. Ma rację Z. Sobolewski twierdząc, 
że zasada nemo tenetur odnosi się także do faktycznie podejrzanego, a 
jako zasada gwarancyjna byłaby „wątpliwej jakości”, gdyby oskarżonego 
wolno było przymuszać do samooskarżenia „przed formalnym lub przy-

 
 
16
najmniej faktycznym wytoczeniem oskarżenia”. Istotne jest zatem, „aby 
moment oddzielający dwa różne etapy realizacji wymienionej zasady był 
zaznaczony we właściwej fazie procesu postanowieniem o przedstawieniu 
zarzutów...” (op. cit., s. 10 – 11). W sprawie, w której Leokadię N. przesłu-
chano w charakterze świadka, była ona osobą wskazaną w art. 313 § 1 
k.p.k. i przysługiwało jej prawo do korzystania z uprawnień określonych w 
art. 74 § 1 k.p.k. i art. 175 § 1 k.p.k. Stwierdzenia tego nie podważa, lecz – 
przeciwnie – potwierdza je fakt, że przysługujących jej uprawnień nie mogła 
realizować z powodu sprzecznego z prawem pozbawienia jej dostępu do 
tych uprawnień. Akceptowanie złożonych w takiej sytuacji zeznań jako 
podstawy jej odpowiedzialności karnej na podstawie art. 233 § 1 k.k., było-
by akceptowaniem naruszenia prawa do obrony – i to naruszenia polegają-
cego na całkowitym pozbawieniu wszystkich uprawnień wchodzących w 
zakres tego prawa. Co więcej, oznaczałoby to również aprobowanie prak-
tyki pociągania do odpowiedzialności karnej za zachowania zgodne z 
uprawnieniami przysługującymi na podstawie przepisów prawa, przy jed-
noczesnym bagatelizowaniu naruszenia prawa przez organ zobowiązany 
do jego stosowania. 
Jednoznaczne rezultaty niniejszych rozważań, uzyskane na podsta-
wie analizy przepisów ustawy, nie wymagały bezpośredniego stosowania 
normy konstytucyjnej. Podstawa wyłączenia bezprawności czynu wynika z 
przepisów ustawy procesowej, ujawniając aksjologiczną i zakresową 
zbieżność z treścią konstytucyjnej zasady prawa do obrony. Ocena, czy 
stan dowodów uzyskanych w toku postępowania przygotowawczego uza-
sadnia dostatecznie podejrzenie, że wobec osoby oskarżonej o złożenie 
fałszywych zeznań należało wydać postanowienie o przedstawieniu zarzu-
tów i przesłuchać ją w charakterze podejrzanego, należy in concreto do 
właściwego sądu. Bez znaczenia pozostaje przy tym ostateczny rezultat 
postępowania, w którego przebiegu doszło do złożenia fałszywych zeznań, 

 
 
17
zamiast wyjaśnień. O nabyciu przez określoną osobę prawa do obrony 
przesądza określony w art. 313 § 1 k.p.k. stan obciążających ją dowodów, 
determinując rodzaj czynności podjętej wobec niej przez organ ścigania. 
Uzasadnione jest w konkluzji stwierdzenie, że: nie ponosi odpowie-
dzialności karnej na podstawie art. 233 § 1 k.k. osoba, która przesłuchana 
została w charakterze świadka wbrew wynikającemu z art. 313 § 1 k.p.k. 
nakazowi przesłuchania jej jako podejrzanego.