I KZP 37/06

UCHWAŁA Z DNIA 27 LUTEGO 2007 R. I KZP 37/06 Upływ terminu tymczasowego aresztowania określonego w postano- wieniu sądu, nie stanowi podstawy do pozostawienia bez rozpoznania za- żalenia złożonego na to postanowienie, jeżeli podstawą dalszego pozba- wienia wolności podejrzanego (oskarżonego) jest już inna decyzja proce- sowa. W takim wypadku przedmiotem kontroli odwoławczej jest zasadność i legalność zastosowanego (przedłużonego) tymczasowego aresztowania. W razie stwierdzenia bezzasadności lub nielegalności tymczasowego aresztowania, sąd odwoławczy powinien uchylić lub zmienić ten środek za- pobiegawczy na podstawie art. 253 § 1 k.p.k. Przewodniczący: Pierwszy Prezes SN L. Gardocki. Sędziowie SN: A. Deptuła (sprawozdawca), J. Dołhy. Prokurator Prokuratury Krajowej: A. Herzog. Sąd Najwyższy w sprawie Bartłomieja U., po rozpoznaniu przedsta- wionego na podstawie art. 441 § 1 k.p.k. przez Sąd Apelacyjny w K., po- stanowieniem z dnia 15 listopada 2006 r., zagadnienia prawnego wymaga- jącego zasadniczej wykładni ustawy: „Czy upływ oznaczonego w zaskarżonym postanowieniu okresu tymcza- sowego aresztowania przed przystąpieniem do rozpoznania złożonego nań zażalenia, i wykonywanie tego środka na podstawie innej decyzji proceso- wej (przedłużającej tymczasowe aresztowanie) determinuje w postępowa- niu odwoławczym pozostawienie zażalenia bez rozpoznania na mocy art. 2 430 § 1 k.p.k., czy też nie uchyla konieczności merytorycznej kontroli takie- go zażalenia, a jeśli tak – jaki miałaby ona charakter i zakres”. u c h w a l i ł udzielić odpowiedzi jak wyżej. U Z A S A D N I E N I E Przedstawione Sądowi Najwyższemu zagadnienie prawne wyłoniło się na tle następującej sytuacji procesowej. Prokuratora Okręgowa prowadzi śledztwo, w którym Bartłomiej U. podejrzany jest o udział w zorganizowanej grupie przestępczej, mającej na celu popełnienie przestępstw polegających na przywozie zza granicy i wprowadzenia do obrotu środków odurzających w znacznej ilości (art. 258 § 1 k.k.) oraz o uczestnictwo w obrocie znacznymi ilościami środków odu- rzających (art. 56 ust. 3 ustawy z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu narkomanii w zw. z art. 65 § 1 k.k.). Podejrzany został tymczasowo aresz- towany w dniu 22 marca 2006 r. Sąd Okręgowy w K. uwzględniając wniosek prokuratora postanowie- niem z dnia 3 października 2006 r. przedłużył tymczasowe aresztowanie podejrzanego do dnia 25 października 2006 r. Postanowienie to zaskarżył obrońca podejrzanego wnosząc o jego zmianę przez zastosowanie łagodniejszych środków zapobiegawczych. Jeszcze przed rozpoznaniem tego zażalenia Sąd Okręgowy w K. po- stanowieniem z dnia 20 października 2006 r. po raz kolejny przedłużył tym- czasowe aresztowanie podejrzanego, tym razem do dnia 25 stycznia. Rozpoznając zażalenie obrońcy podejrzanego Sąd Apelacyjny w K. uznał, że wyłoniło się zagadnienie prawne wymagające zasadniczej wy- kładni ustawy o treści ujętej w pytaniu. 3 W uzasadnieniu postanowienia przedstawiającego zagadnienie prawne Sąd Apelacyjny wywiódł, że na tle podobnego układu procesowego zarysowały się rozbieżności w orzecznictwie, nie wyłączając orzecznictwa Sądu Najwyższego. Egzemplifikacją tych rozbieżności „na poziomie” Sądu Najwyższego są dwa postanowienia, pierwsze z dnia 22 czerwca 1999 r. – I KZP 20/99 (OSNKW 1999, z. 7-8, poz. 43), drugie z dnia 1 marca 2000 r., II KZ 59/00 (OSNKW z 5-6, poz. 50). W pierwszym Sąd Najwyższy uznał, że jeżeli środek odwoławczy dotyczy orzeczenia już nieistniejącego, a „po- le” orzekania sądu odwoławczego wyznacza przedmiot zaskarżenia, to przy jego braku środek staje się niedopuszczalny i należy odmówić jego przyjęcia, gdy zaś go przyjęto – pozostawić bez rozpoznania, wskazując na przepisy art. 429 in fine, i art. 430 k.p.k. jako prawną podstawę takiej decy- zji. W drugim zaś Sąd Najwyższy stwierdził, że upływ terminu tymczaso- wego aresztowania określonego w postanowieniu sądu, nie dezaktualizuje potrzeby kontroli odwoławczej tego postanowienia, co dotyczy także sytua- cji, w której podstawą dalszego pozbawienia wolności podejrzanego (oskarżonego), jest już inna decyzja procesowa. Sąd Apelacyjny dodaje, że rozbieżności w orzecznictwie co do możliwości i potrzeby merytorycznej kontroli zażalenia, gdy istnieje już inna decyzja pozbawiająca podejrzanego wolności, obserwować można także „na poziomie” Sądów Apelacyjnych (w uzasadnieniu postanowienia o przekazaniu Sądowi Najwyższemu pytania, Sąd Apelacyjny przytacza przykłady rozbieżnych w tej materii judykatów). Ustosunkowując się do przedstawionego zagadnienia prawnego Pro- kurator Prokuratury Krajowej wniósł o podjęcie przez Sąd Najwyższy uchwały następującej treści – upływ terminu tymczasowego aresztowania, określonego w postanowieniu sądu, nie stanowi podstawy do pozostawie- nia bez rozpoznania zażalenia złożonego na to postanowienie, jeżeli pod- stawą dalszego pozbawienia wolności oskarżonego (podejrzanego) jest już inna decyzja procesowa przedmiotem kontroli odwoławczej w takim wy- 4 padku jest zasadność i legalność zastosowanego (przedłużonego) tymcza- sowego aresztowania. W razie stwierdzenia bezzasadności czy nielegalno- ści tymczasowego aresztowania, sąd odwoławczy powinien uchylić lub zmienić ten środek na podstawie art. 253 § 1 k.p.k. Rozpatrując przedstawione zagadnienie Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Zgodnie z treścią art. 441 k.p.k. sąd odwoławczy może przekazać Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne, które wy- maga zasadniczej wykładni ustawy i wyłoniło się przy rozpoznaniu środka odwoławczego, przy czym zagadnienie to musi być ściśle powiązane z okolicznościami sprawy, a mówiąc wprost, zaistnieć musi taka sytuacja procesowa, że dokonanie wykładni konieczne jest dla prawidłowego roz- strzygnięcia sprawy. Przedstawiony przez Sąd Apelacyjny w K. problem prawny spełnia te wymogi. Rzeczywiście w orzecznictwie Sądu Najwyższego wystąpiła rozbież- ność stanowisk co do tego, czy w sytuacji, gdy jeszcze przed rozpozna- niem zażalenia dotyczącego stosowania tymczasowego aresztowania do- chodzi do uchylenia tego środka zapobiegawczego lub też zostanie wyda- ne kolejne postanowienie w tym samym przedmiocie i właśnie to drugie orzeczenie staje się prawną podstawą kontynuacji środka zapobiegawcze- go, można mówić o dezaktualizacji wniesionego zażalenia z konsekwen- cjami w sferze zaskarżalności postanowienia o tymczasowym aresztowa- niu. Pierwsze ze stanowisk sprowadza się do przyjęcia, że skoro zaskar- żone postanowienie przestało prawnie egzystować, to nie istnieje przed- miot zaskarżenia, a ponieważ jednym z warunków dopuszczalności środka odwoławczego jest istnienie decyzji będącej przedmiotem zaskarżenia, to w konsekwencji wniesienie środka odwoławczego jest niedopuszczalne. Ten punkt widzenia zaprezentował Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 5 22 czerwca 1999 r., I KZP 20/99 (OSNKW 1999, z 7-8, poz. 43). Odmienny pogląd Sąd Najwyższy wyraził w postanowieniu z dnia 1 czerwca 2000 r. – II KZ 59/00 (OSNKW 2000, z. 5-6, poz. 50) stwierdzając, że upływ terminu tymczasowego aresztowania, określonego w postanowieniu sądu, nie dez- aktualizuje potrzeby kontroli odwoławczej tego postanowienia, co dotyczy także sytuacji, w której podstawą dalszego pozbawienia wolności podej- rzanego (oskarżonego) jest już inna decyzja procesowa. Warto w tym miej- scu dopowiedzieć, że w piśmiennictwie wyrażone zostały stanowiska opo- wiadające się zarówno za pierwszym jak i za drugim poglądem Sądu Naj- wyższego. Opcję na rzecz pierwszego poglądu wyraził J. Tylman w glosie do w/w judykatu I KZP 20/99 (OSP 2000, z. 1, poz. 9) i R.A. Stefański: Prze- gląd uchwał Izby Karnej i Wojskowej Sądu Najwyższego (...) za 1999, WPP 2000, nr 2. Z kolei za drugim poglądem wypowiedzieli się autorzy wszystkich w zasadzie komentarzy do Kodeksu postępowania karnego. T. Grzegorczyk stanowisko wyrażone w postanowieniu II KZ 59/00 opatrzył następującą uwagą: „mając na uwadze długotrwałe niekiedy postępowanie odwoławcze, jak i to, że kolejna decyzja o aresztowaniu nie eliminuje prawnie decyzji poprzedniej w tym przedmiocie, trafnie wskazuje się w orzecznictwie, że sam upływ terminu tymczasowego aresztowania określo- nego w postanowieniu sądu, nie dezaktualizuje potrzeby kontroli odwoław- czej tego postanowienia, gdy złożono nań uprzednio zażalenie (...) w takim wypadku, stwierdzając w trybie zażaleniowym zasadność zażalenia, sąd nie może wprawdzie zmienić zaskarżonego postanowienia ani go uchylić, skoro aresztowany jest pozbawiony wolności już w oparciu o inną decyzję w tym przedmiocie, ale może i powinien w postanowieniu stwierdzić – tak, jak czyni to sąd przy zażaleniu na zatrzymanie w trybie art. 246 – że aresz- towanie objęte zaskarżoną decyzją było bezzasadne lub nielegalne” Ko- mentarzy tego autora, Kraków 2005, s. 639. Odnotować też trzeba ewolu- 6 cję stanowiska S. Zabłockiego w tej samej materii, który ostatecznie opo- wiedział się za poglądem wyrażonym w postanowieniu II KZ 59/00 (p. wy- powiedź tego autora w Komentarzu do KPK 2004, tom III, str. 55). Ważkie względy natury wręcz zasadniczej przemawiają za opowie- dzeniem się za poglądem, który w zaistniałej jak w niniejszym wypadku konfiguracji procesowej nie zwalnia sądu odwoławczego od obowiązku me- rytorycznego rozpoznania wniesionego zażalenia. Nie można przecież mówić, że doszło tu do utraty „substratu zaskar- żenia” albowiem przedmiot zaskarżenia nie przestał istnieć, tworzy go bo- wiem postanowienie o przedłużeniu tymczasowego aresztowaniu. Nie można zatem twierdzić, że skarżący utracił gravamen. Istota gravamen wy- raża się w skutkach rzeczywistej decyzji procesowej, które w tym wypadku są oczywiste i polegają na dalszym tymczasowym aresztowaniu podejrza- nego, a w konsekwencji na pozbawieniu skarżącego możliwości uczestni- czenia w postępowaniu karnym, bez stosowania tego najsurowszego środ- ka zapobiegawczego. Nie można tracić z pola widzenia funkcji jaką pełni kontrola orzeczeń w postępowaniu karnym a jest nią kontrola trafności za- skarżonego orzeczenia, tak pod względem faktycznym, jak i prawnym. Po- zostawienie bez rozpoznania zażalenia w układzie procesowym jaki wystą- pił w tej sprawie nie znajdowałoby umocowania w przepisach art. 429 § 1, art. 430 § 1 i art. 432 k.p.k. W powołanym postanowieniu II KZ 59/00 Sąd Najwyższy stwierdził, co obecny skład orzekający w pełni podziela, że poza sytuacją, o której mowa w art. 432 k.p.k. (cofnięcie środka odwoławczego) wszelkie pozosta- łe okoliczności uprawniające sąd do pozostawienia środka odwoławczego bez rozpoznania wiążą się z jego wniesieniem, nie zaś ze zdarzeniami, któ- re nastąpiły później. Dopowiedzieć tu trzeba, że nie mogą to być zdarzenia wywołane sposobem procedowania przez sąd orzekający, który w tym wy- padku pozostawał w oczywistej kolizji z treścią art. 463 § 2 k.p.k. oraz art. 7 252 § 3 k.p.k., po pierwsze dlatego, że zażalenie w przedmiocie tymcza- sowego aresztowania powinno być przekazane do rozpoznania w ciągu 48 godzin, po drugie że sąd powinien rozpoznać je niezwłocznie. Pozostawie- nie w takiej sytuacji zażalenia bez rozpoznania nie dałoby się pogodzić z wynikającym z art. 5 ust. 3 oraz art. 12 Europejskiej Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności prawem do instancyjnej kontroli każdej decyzji o pozbawieniu człowieka wolności. Prawo to nie może być rozumiane w sposób czysto formalny i uznane za zrealizowane wówczas, gdy aresztowanemu przysługuje wprawdzie środek odwoławczy, ale w praktyce nie jest on rozpoznawany przez sąd odwoławczy. Organ proce- sowy jest zobligowany do ciągłego kontrolowania zasadności stosowania środka zapobiegawczego i gdy dojdzie do wniosku, że jego utrzymywanie jest nieuzasadnione zobowiązany jest do jego uchylenia lub zmiany. Podsumowując całość przedstawionych rozważań należy opowie- dzieć się za następującym ustaleniem: upływ terminu tymczasowego aresztowania, określonego w postanowieniu sądu, nie stanowi podstawy do pozostawienia bez rozpoznania zażalenia złożonego na to postanowie- nie, jeżeli podstawą dalszego pozbawienia wolności podejrzanego (oskar- żonego) jest już inna decyzja procesowa. W takim wypadku przedmiotem kontroli odwoławczej jest zasadność i legalność zastosowanego (przedłu- żonego) tymczasowego aresztowania. W razie stwierdzenia bezzasadności lub nielegalności tymczasowego aresztowania, sąd odwoławczy powinien uchylić lub zmienić ten środek zapobiegawczy na podstawie art. 253 § 1 k.p.k. Z powyższych względów Sąd Najwyższy uchwalił jak na wstępie.