I KZP 31/02

UCHWAŁA Z DNIA 23 PAŹDZIERNIKA 2002 R. I KZP 31/02 Magnetyczna karta telefoniczna nie jest „innym środkiem płatniczym” w rozumieniu art. 310 § 1 k.k. Przewodniczący: sędzia SN P. Hofmański. Sędziowie SN: E. Gaberle (sprawozdawca), L. Misiurkiewicz. Zastępca Prokuratora Generalnego: R. Stefański. Sąd Najwyższy w sprawie Rudolfa K., po rozpoznaniu, przekazanego na podstawie art. 441 § 1 k.p.k. przez Sąd Apelacyjny w K., postanowie- niem z dnia 17 lipca 2002 r., zagadnienia prawnego wymagającego zasad- niczej wykładni ustawy: „Czy magnetyczna karta telefoniczna jest «innym środkiem płatni- czym» w rozumieniu art. 310 § 1 k.k.?” u c h w a l i ł udzielić odpowiedzi j a k w y ż e j . U Z A S A D N I E N I E Przedstawione Sądowi Najwyższemu zagadnienie prawne postało na tle następującego stanu faktycznego. Do Sądu Okręgowego w K. wpłynął akt oskarżenia przeciwko Rudol- fowi K., w którym zarzucono mu popełnienie przestępstwa określonego w 2 art. 310 § 1 k.k. w zw. z art. 12 k.k., polegającego na tym, że w grudniu 2001 r. w K., działając czynem ciągłym i w celu osiągnięcia korzyści mająt- kowej, przerobił nie mniej niż sto magnetycznych kart telefonicznych, a na- stępnie puścił je w obieg, czym działał na szkodę Telekomunikacji Polskiej S.A. i Spółki z o.o. „Telefonika” w W. Postanowieniem z dnia 17 czerwca 2002 r. Sąd Okręgowy w K. stwierdził swą niewłaściwość do rozpoznania tej sprawy i przekazał ją Są- dowi Rejonowemu w K., podnosząc w uzasadnieniu, że magnetyczna karta telefoniczna nie jest „innym środkiem płatniczym” w rozumieniu art. 310 § 1 k.k. Rozpoznając zażalenie prokuratora, kwestionujące stanowisko wyra- żone w zaskarżonym postanowieniu, Sąd Apelacyjny w K. powziął wątpli- wość co do wykładni przewidzianego w art. 310 § 1 k.k. znamienia „inny środek płatniczy” i na podstawie art. 441 § 1 k.p.k. przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia przytoczone na wstępie pytanie prawne. Uzasadniając swoje wystąpienie Sąd Apelacyjny podniósł, że okre- ślenie „inny środek płatniczy” może być rozumiane niejednolicie, o czym świadczy rozbieżność stanowisk w niniejszej sprawie. Również w literatu- rze przedmiotu kwestia ta nie jest przedstawiana jednoznacznie, co utrud- nia prawidłową wykładnię tego znamienia, choć ma to dla praktyki doniosłe znaczenie. Ustosunkowując się do przedstawionego zagadnienia prawnego pro- kurator Prokuratury Krajowej wniósł o podjęcie uchwały stwierdzającej, że magnetyczna karta telefoniczna nie jest „innym środkiem płatniczym”, o którym mowa w art. 310 § 1 k.k. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Zgodzić się należy ze stwierdzeniem Sądu Apelacyjnego, że znamię przestępstwa, określone w art. 310 § 1 k.k. jako „inny środek płatniczy”, ma charakter ogólny, a podjęte w literaturze próby zdefiniowania pojęcia „śro- 3 dek płatniczy” sprzyjają pojawianiu się rozbieżności interpretacyjnych, co wymownie ilustruje niniejsza sprawa. Trafnie też podkreślono, że przed- stawiony problem ma dla praktyki zasadnicze znaczenie, gdyż od kierunku jego rozstrzygnięcia zależy zarówno właściwość sądu, jak i zakres odpo- wiedzialności oskarżonego. Uznać zatem trzeba, że w sprawie tej wyłoniło się zagadnienie prawne wymagające zasadniczej wykładni ustawy. Rozpatrując to zagadnienie należy dokonać niewątpliwej konstatacji, że przedmiotem ochrony objętej art. 310 § 1 k.k. jest niezakłócony obrót środkami płatniczymi oraz wymienionymi w tym przepisie dokumentami (zob. Z. Ćwiąkalski w: Komentarz do kodeksu karnego, Zakamycze 1999, t. 3, s. 504-505; D. Wysocki: Glosa do uchwały SN z dnia 13 grudnia 2000 r., I KZP 41/00, OSP 2001, z. 4, poz. 54), natomiast niejasności pojawiają się w odniesieniu do przedmiotu czynności wykonawczej tego przestęp- stwa. Rozbieżność poglądów wyrażanych w literaturze dotyczy m.in. zali- czenia magnetycznej karty telefonicznej do środków płatniczych, a w szczególności zaliczania takiej karty do „kart płatniczych”, albo wyłączenia jej z zakresu tego pojęcia, co ma istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia omawianego zagadnienia prawnego. Część autorów zalicza karty telefo- niczne do kart płatniczych (A. Adamski: Prawo karne komputerowe, War- szawa 2000, s. 95; M. Smaga: Karty płatnicze, Zakamycze 1998, s. 20-21; J. Skorupka: Karta płatnicza jako przedmiot czynności wykonawczych przestępstwa z art. 310 § 1 k.k., Prok. i Pr. 2001, z. 7-8, s. 67 i 72), inni zaś traktują je odrębnie jako tzw. karty parapłatnicze (A. Myczkowska, T. Dąbrowski: Karty płatnicze. Przewodnik po świecie plastykowego pienią- dza, Warszawa 1997, s. 20) bądź nie wypowiadają się jednoznacznie na ten temat (A. Bury: Karty płatnicze w Polsce, Warszawa 2002). Powszech- ny jest jednak i niekontrowersyjny pogląd, że karty płatnicze (mimo pew- nych różnic w określaniu tego pojęcia) umożliwiają dokonywanie bezgo- tówkowych operacji finansowych, w tym także zapłaty za towary lub usługi 4 (W. Pelc: Zapłata kartą płatniczą, Pal. 1995, z. 1-2, s. 21 i nast.; A. Adam- ski: op. cit., s. 95; M. Smaga: op. cit., s. 14-15; J. Skorupka: op. cit., s. 72). W literaturze przestrzega się jednak przed traktowaniem nazwy „karta płatnicza” jako zgeneralizowanego pojęcia, obejmującego każdy dokument związany z dokonywaniem operacji finansowych, gdyż takie uogólnienie nie uwzględnia konieczności „przypisywania poszczególnym kategoriom kart właściwego im charakteru prawnego” (L. Stecki: Karty kredytowe, To- ruń 1998, s. 46). Dla rozstrzygnięcia omawianego zagadnienia prawnego przydatne jest odwołanie się do ustawowej definicji karty płatniczej, zawartej w art. 4 pkt 4 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. – prawo bankowe (jedn. tekst: Dz. U. z 2002 r. Nr 72, poz. 665). Przepis ten stanowi, że kartą płatniczą jest „karta identyfikująca wydawcę i upoważnionego posiadacza, uprawniająca do wypłaty gotówki i dokonywania zapłaty, a w przypadku karty wydawanej przez bank lub instytucję ustawowo upoważnioną do udzielania kredytu – także do dokonywania wypłaty gotówki i zapłaty z wykorzystaniem kredy- tu”. Nie sposób nie zauważyć, że w ustawowej definicji karty płatniczej od- różnia się dwie funkcje takiej karty, tj. funkcję bezgotówkowej „zapłaty” oraz funkcję „wypłaty” gotówki. Prowadzi to do kolejnego, istotnego spo- strzeżenia, że nie każda karta płatnicza pełni funkcję płatniczą. Odnosząc powyższe uwagi do oceny magnetycznej karty telefonicz- nej, stwierdzić trzeba, że nie ma ona nawet tych cech, którymi charaktery- zują się karty płatnicze uprawniające do dokonywania zapłaty. Mniej istot- ne jest przy tym, że jej posiadacz nie jest identyfikowany, gdyż karta płat- nicza może być także kartą na okaziciela. Decydujące znaczenie ma na- tomiast to, że karta telefoniczna nie umożliwia jej posiadaczowi bezgotów- kowego dokonywania płatności za usługę, ponieważ usługa polegająca na udostępnieniu aparatu telefonicznego, zostaje opłacona przy zakupie kar- ty. Chcąc więc przyjąć, że karta telefoniczna pełni funkcję płatniczą, trzeba 5 by uczynić absurdalne założenie, że usługa jest opłacana dwa razy: pierw- szy raz przy zakupie karty, a ponownie przy jej użyciu. Karta telefoniczna nie spełnia zatem podstawowego kryterium zaliczania kart do kart płatni- czych, co sprawia, że nie można za jej pomocą regulować żadnych wyni- kających z zawarcia umowy kupna – sprzedaży zobowiązań finansowych. Karta taka umożliwia jedynie, podobnie jak np. karnet do kina lub karta parkingowa, skorzystanie z już opłaconej usługi, czyli stanowi dowód za- warcia określonej umowy, dającej uprawnienie do skorzystania z usługi będącej przedmiotem tej umowy. W przypadku karty telefonicznej mylące jest to, iż zawiera ona jednocześnie techniczne rozwiązanie (pasek ma- gnetyczny), pozwalające uruchomić aparat, lecz ta właściwość nie może zmienić jej prawnego charakteru jako dokumentu pozwalającego uzyskać określone świadczenie z racji wcześniejszego opłacenia tego świadczenia (zawarcia umowy o to świadczenie). Wszystkie te okoliczności przemawia- ją przeciwko traktowaniu magnetycznej karty telefonicznej jako „innego środka płatniczego” w rozumieniu art. 310 § 1 k.k. Za takim stanowiskiem przemawiają inne jeszcze względy. W orzecznictwie Sądu Najwyższego podniesiono, że przepisem podstawo- wym, chroniącym wiarygodność dokumentów, jest art. 270 § 1 k.k., a rady- kalnie zwiększona odpowiedzialność za fałsz szczególnego rodzaju, okre- ślony w art. 310 § 1 k.k., uzasadniona jest specyfiką owych dokumentów, co sprawia jednak, że interpretacja tego ostatniego przepisu musi być ści- sła (uchwała SN z dnia 13 grudnia 2000 r., I KZP 41/00, OSNKW 2001, z. 1-2, poz. 6). Uzupełniająco dodać tutaj trzeba, że gwarancyjna funkcja prawa karnego nie dopuszcza do interpretacji pozwalających objąć zao- strzoną sankcją karną czynów, co do których istnieją wątpliwości, czy wchodzą one w zakres ogólnie określonego znamienia przestępstwa. Nie można pominąć wreszcie i tego, że przepis art. 310 § 1 k.k. ma postać al- ternatywy zwykłej (użycie spójnika „lub”), gdy chodzi o fałszowanie wymie- 6 nionych w nim środków oraz usuwanie z nich oznaki umorzenia, co ozna- cza, że środki te mogą być przedmiotem obu tych bezprawnych działań. W przypadku karty telefonicznej możliwe jest jedynie jej podrobienie albo przerobienie, nie można natomiast usunąć z niej oznaki umorzenia, gdyż nie należy ona do dokumentów podlegających umorzeniu. Karta taka ulega zużyciu, nie jest to jednak jej „umorzenie”, lecz „skonsumowanie” upraw- nień uzyskanych w wyniku umowy. Oczywiste jest natomiast, że karty telefoniczne, podobnie jak karnety, bony towarowe lub karty do automatów, stanowiące dowód zawarcia okre- ślonej umowy cywilnoprawnej, podlegają ochronie na podstawie art. 270 § 1 k.k., tak jak każdy dokument wchodzący w zakres definicji zamieszczo- nej w art. 115 § 14 k.k. Przedstawione rozważania skłoniły do podjęcia uchwały o treści po- danej na wstępie.