I KZP 30/09

UCHWAŁA Z DNIA 24 LUTEGO 2010 R. I KZP 30/09 Przepis art. 49 § 1 k.k.w. nie ma zastosowania do zastępczej kary grzywny orzeczonej na podstawie art. 65 § 1 k.k.w. Przewodniczący: sędzia SN J. Szewczyk (sprawozdawca). Sędziowie SN: K. Cesarz, J. Sobczak. Prokurator Prokuratury Krajowej: B. Mik. Sąd Najwyższy w sprawie Piotra O., po rozpoznaniu przedstawione- go na podstawie art. 441 § 1 k.p.k., przez Sąd Okręgowy w C., postano- wieniem z dnia 6 listopada 2009 r., zagadnienia prawnego wymagającego zasadniczej wykładni ustawy: „Czy regulacja przepisu art. 49 § 1 k.k.w. dopuszczająca możliwość odroczenia wykonania grzywny odnosi się także do kary zastępczej grzyw- ny orzeczonej na podstawie art. 65 § 1 k.k.w.?” u c h w a l i ł udzielić odpowiedzi jak wyżej. U Z A S A D N I E N I E Wątpliwości leżące u podstaw zagadnienia prawnego wyłoniły się na tle następującego stanu faktycznego. 2 Sąd Rejonowy w C., postanowieniem z dnia 6 sierpnia 2009 r., na podstawie art. 49 § 1 k.k.w. a contrario nie uwzględnił wniosku skazanego Piotra O. o odroczenie wykonania zastępczej kary grzywny, orzeczonej za niewykonaną karę 8 miesięcy ograniczenia wolności, przyjmując że do wy- konania zastępczej kary grzywny nie mają zastosowania przepisy dotyczą- ce zasadniczej kary grzywny, określone w art. od 45 k.k.w. do art. 51 k.k.w., w tym art. 49 § 1 k.k.w. regulujący możliwość odroczenia ściągnię- cia grzywny albo rozłożenia jej na raty. Przedstawione postanowienie zaskarżył w całości skazany, który wywiódł, że orzeczenie jest błędne i ponowił wniosek o odroczenie wyko- nania zastępczej kary grzywny, motywując go trudną sytuacją materialną. Sąd odwoławczy w toku rozpoznania zażalenia powziął wątpliwości wymagające zasadniczej wykładni ustawy, które przedstawił w trybie art. 441 § 1 k.p.k. Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia. W uzasadnieniu postanowienia o przekazaniu zagadnienia prawnego Sąd Okręgowy wska- zał, że problematyka stosowania art. 49 § 1 k.k.w. do kary zastępczej grzywny dotychczas nie była przedmiotem rozważań Sądu Najwyższego. Zagadnieniem tym nie zajmowali się przedstawiciele doktryny, z wyjątkiem K. Postulskiego, który stwierdził, że „do wykonania zastępczej kary grzyw- ny nie mają zastosowania przepisy dotyczące zastępczych form jej wyko- nania (art. 45 – 51 k.k.w.), ich stosowanie wyłącza bowiem przepis szcze- gólny, którym jest art. 65 § 3 k.k.w.” (Z. Hołda, K. Postulski: Kodeks karny wykonawczy. Komentarz, Gdańsk 2009, s. 297). W ocenie Sądu Okręgo- wego zaprezentowane stanowisko nie jest jednak przekonujące, skoro jeszcze na tej samej stronie powołanego komentarza K. Postulski wywodzi, że „z treści art. 65 § 3 k.k.w. można też wyprowadzić wniosek, że dopóki istnieje możliwość ... uiszczenia przez skazanego grzywny, dopóty nie po- winno orzekać się zastępczej kary pozbawienia wolności”. 3 Zdaniem Sądu Okręgowego w C. dopuszczalność stosowania art. 49 § 1 k.k.w. także do zastępczej kary grzywny orzeczonej na podstawie art. 65 § 1 k.k.w. jest różnie interpretowana przez sądy, które orzekają odmien- nie na gruncie analogicznych sytuacji faktycznych i prawnych. Prokurator Prokuratury Krajowej wniósł o podjęcie przez Sąd Naj- wyższy uchwały, że „do wykonania zastępczej kary grzywny orzeczonej na podstawie art. 65 § 1 k.k.w. nie ma zastosowania przepis art. 49 § 1 k.k.w.” Sąd Najwyższy zważył, co następuje. W orzecznictwie i doktrynie utrwalone jest stanowisko, że wystąpienie z pytaniem prawnym do Sądu Najwyższego w trybie art. 441 § 1 k.p.k. jest możliwe przy zaistnieniu następujących warunków: - w postępowaniu odwoławczym wyłoniło się „zagadnienie prawne”, czyli istotny problem interpretacyjny, a więc taki, który dotyczy przepisu rozbież- nie interpretowanego w praktyce sądowej lub przepisu o wadliwej redakcji albo niejasno sformułowanego, dającego możliwość różnych, przeciwstaw- nych interpretacji, - zagadnienie to wymaga „zasadniczej wykładni ustawy”, czyli przeciw- działania rozbieżnościom interpretacyjnym, już zaistniałym w orzecznictwie, bądź mogącym – z uwagi np. na istotne różnice poglądów doktryny – w nim zaistnieć, które to rozbieżności są niekorzystne dla prawidłowego funkcjo- nowania prawa w praktyce, - pojawiło się ono „przy rozpoznaniu środka odwoławczego”, a więc jest powiązane z konkretną sprawą i to w taki sposób, że od rozstrzygnięcia tego zagadnienia prawnego zależy rozstrzygnięcie danej sprawy (por. R.Stefański: Instytucja pytań prawnych do Sądu Najwyższego w sprawach karnych, Kraków 2001, s. 264 – 299). Analizując przedstawione przez Sąd Okręgowy pytanie prawne pod kątem powyższych wymagań, należy stwierdzić, że spełnia ono wymogi określone w art. 441 § 1 k.p.k. 4 W procesie wykładni prawa podstawowe znaczenie ma metoda wy- kładni językowej. Dopiero w sytuacji, w której norma wyinterpretowana me- todą językową byłaby w sposób jaskrawy społecznie niedorzeczna, czy też niewątpliwie wskazywałaby na zbyt wąski lub szeroki zakres jej stosowa- nia, taką wykładnię należy odrzucić i odwołać się do zasad wykładni sys- temowej oraz funkcjonalnej (por. Z. Wronkowska, Z. Ziembiński: Zarys teo- rii prawa, Poznań 1997, s. 165; J. Wróblewski: Sądowe stosowanie prawa, Warszawa 1972, s. 151). Zgodnie z treścią art. 49 § 1 k.k.w. sąd może od- roczyć ściągnięcie grzywny albo rozłożyć ją na raty, na czas nie przekra- czający roku „...jeżeli natychmiastowe jej wykonanie pociągnęłoby dla ska- zanego lub jego rodziny zbyt ciężkie skutki”. Przepis ten znajduje się w rozdziale VIII Kodeksu karnego wykonawczego dotyczącym kary grzywny, na którą oskarżony został skazany przez sąd pierwszej lub drugiej instancji orzekający w zakresie winy i kary. Natomiast art. 65 § 1 k.k.w. zamiesz- czony został w rozdziale IX zatytułowanym „Kara ograniczenia wolności” i reguluje on sytuację skazanego na karę ograniczenia wolności, który uchy- la się od odbywania tej kary, w związku z czym sąd zamienia ją na zastęp- czą karę grzywny. Niewątpliwie odrębne pojęcia „kara grzywny” i „zastęp- cza kara grzywny”, użyte w tym samym akcie prawnym nie mają identycz- nego znaczenia. Przeciwko utożsamianiu tych pojęć przemawia też argu- ment, że brak jest w Kodeksie karnym wykonawczym przepisu określają- cego, co należy rozumieć pod pojęciem grzywny, analogicznego do przepi- su art. 242 § 3 k.k.w. znajdującego się w rozdziale XXI Kodeksu karnego wykonawczego zatytułowanym „Objaśnienie wyrażeń ustawowych”, z któ- rego wynika, że jeżeli kodeks używa w znaczeniu ogólnym określenia „kara pozbawienia wolności”, należy przez to rozumieć również zastępczą karę pozbawienia wolności, karę aresztu wojskowego, zasadniczą lub zastępczą karę aresztu, karę porządkową oraz środek przymusu skutkujący pozba- wienie wolności, chyba że ustawa stanowi inaczej. 5 Przedstawiony przepis został wprowadzony do Kodeksu karnego wy- konawczego ustawą z dnia 24 lipca 2003 r. o zmianie ustawy Kodeks karny wykonawczy oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 142, poz. 1380), i gdyby ustawodawca widział potrzebę odpowiedniego zrównania kary grzywny z zastępczą karą grzywny, nic nie stało na przeszkodzie uchwale- niu analogicznego rozwiązania, jak zawarte w art. 242 § 3 k.k.w., dotyczą- cego zastępczej kary grzywny. Zaprezentowane argumenty natury językowej i systemowej, wskazu- jące na różne znaczenie pojęć „kara grzywny” i „zastępcza kara grzywny”, jak już wspomniano, znajdują wsparcie w piśmiennictwie, gdzie wyrażono pogląd, że „do wykonania zastępczej kary grzywny nie mają zastosowania przepisy dotyczące zastępczych form jej wykonania (art. 45 – 51), ich sto- sowanie wyłącza bowiem przepis szczególny, którym jest art. 65 § 3. Przewiduje on, że jeżeli skazany, mimo możliwości uiszczenia zastępczej kary grzywny, nie uiści jej w terminie, a zostanie stwierdzone, iż nie można jej ściągnąć w drodze egzekucji, sąd zarządza wykonanie zastępczej kary pozbawienia wolności. Jeden dzień zastępczej kary pozbawienia wolności jest równoważny dwóm dniom ograniczenia wolności” (Z. Hołda, K. Postul- ski, op. cit. s. 297). Podsumowując, dotychczasowe rozważania wskazują na brak możli- wości stosowania wprost przepisów zawartych w rozdziale VIII Kodeksu karnego wykonawczego dotyczących grzywny do zastępczej kary grzywny orzeczonej na skutek uchylenia się skazanego od odbywania kary ograni- czenia wolności. Przepisy tego kodeksu nie zawierają zatem bezpośred- nich regulacji dotyczących terminu uiszczenia, odroczenia wykonania lub rozłożenia na raty zastępczej kary grzywny orzeczonej w trybie przewidzia- nym w art. 65 k.k.w. Brak jakichkolwiek unormowań w tym zakresie stawia na porządku dziennym kwestię istnienia luk prawnych i ich wypełniania za pomocą ana- 6 logii, czyli metody usuwania luk w ustawie za pomocą analogii legis, w toku której lukę wypełnia się za pomocą istniejącego przepisu podobnego, bądź analogii iuris, gdy lukę wypełnia się na podstawie całokształtu obowiązują- cych norm. Powszechnie przyjmuje się dopuszczalność analogii legis w procesie wykładni przepisów Kodeksu karnego wykonawczego (z wyjątkiem analogii legis na niekorzyść skazanego). Luką w prawie jest taki brak regulacji, co do którego można racjonal- nie twierdzić, że nie jest przez ustawodawcę zamierzony (luka realna – rzeczywista). Nie stanowi luki realnej, luka pozorna – ocenna, wynikająca z subiektywnego poglądu, iż dana materia powinna być prawnie uregulowa- na, a nie jest, co należy oceniać jedynie jako niezgodność czyjegoś ideału prawnego z prawem obowiązującym. Założenia racjonalnego ustawodawcy nakazują uznać nie tylko, że nie mówi on niczego bez potrzeby, lecz także respektować to, czego ustawodawca nie powiedział. To ostatnie stwierdze- nie jest zresztą ujmowane w tradycyjnej regule lege non distinguente nec nostrum est distinguere (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 25 maja 2001 r., WA 15/01, OSNKW 2001, z. 9-10, poz. 81). Ocena, czy mamy do czynienia z kwestią prawnie obojętną, czy z lu- ką w prawie powinna być ściśle związana z celami, jakie postawił sobie ustawodawca. Dlatego niezbędne staje się odwołanie do funkcjonalnej me- tody wykładni prawa. Celem regulacji prawnej zawartej w art. 65 k.k.w. jest zapewnienie wykonania wobec skazanego uchylającego się od odbywania kary ograniczenia wolności zastępczej kary grzywny, a w drugiej kolejności zastępczej kary pozbawienia wolności. Przykładowo, niewątpliwie istnieje realna luka prawna dotycząca wykonania zastępczej kary grzywny orze- czonej w trybie art. 65 § 1 k.k.w., w postaci braku regulacji odnoszącej się do terminu jej uiszczenia. W opisanej sytuacji konieczne jest wypełnienie wspomnianej luki na drodze analogii legis, przez stosowanie przepisu po- 7 dobnego, to jest art. 44 § 1 k.k.w., określającego, że skazanego na grzyw- nę sąd wzywa do jej uiszczenia w terminie 30 dni. Natomiast wykonaniu zastępczej kary grzywny nie stoi na przeszko- dzie brak możliwości jej odroczenia lub rozłożenia na raty (luka pozorna). Wręcz odwrotnie, ustawodawca świadomie zaniechał takich unormowań, aby zracjonalizować proces wykonywania zastępczej kary grzywny. Zasa- dą bowiem jest, że skazany powinien odbyć karę, którą mu wymierzono, jako odpłatę za popełnione przestępstwo. Uporczywe uchylanie się od od- bycia kary ograniczenia wolności nie może być dla skazanego „opłacalne”. W judykaturze wyrażono pogląd, że uchylanie się od kary ograniczenia wolności, skutkujące zamianą jej na karę zastępczą, oznacza tylko takie zachowanie się skazanego, które jest wyrazem jego negatywnego stosun- ku do tej kary, czy nałożonych w związku z nią obowiązków lub dozoru, a więc wynika z jego złej woli, a nie z przyczyn innych, obiektywnych lub na- wet przez niego zawinionych (por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 20 maja 1979 r., VI KZP 6/79, OSNKW 1979, z. 9, poz. 89). Podobnie w pi- śmiennictwie stwierdzono, że uchylanie się od odbywania kary ogranicze- nia wolności zachodzi wówczas, gdy skazany świadom ciążących na nim obowiązków składających się na treść określonej postaci kary oraz grożą- cych mu konsekwencji prawnych na wypadek ich niewykonania, i mając ku temu obiektywnie istniejące możliwości, z przyczyn od siebie tylko zależ- nych, wzbrania się przed wykonaniem w całości lub części któregokolwiek z nich w czasie, miejscu i zakresie wynikającym z obowiązujących przepi- sów oraz wskazanym przez właściwy organ wykonawczy (por. S. Zimoch: O uchylaniu się od odbywania kary ograniczenia wolności oraz o rodzajach i granicach kar zastępczych, NP 1977, nr 2, s. 207). Wykonanie kary ograniczenia wolności ma na celu wzbudzenie w skazanym woli kształtowania jego społecznie pożądanych postaw, w szczególności poczucia odpowiedzialności oraz potrzeby przestrzegania 8 porządku prawnego (art. 53 § 1 k.k.w.). Pomimo uchylania się od odbywa- nia kary ograniczenia wolności skutkującego orzeczenie zastępczej kary grzywny, jeżeli skazany jej nie uiści, można orzec zastępczą karę pozba- wienia wolności tylko w razie ustalenia, że miał możliwość uiszczenia za- stępczej kary grzywny, a nie uiścił w terminie oraz stwierdzono, że nie można jej ściągnąć w drodze egzekucji (art. 65 § 3 k.k.w.). Sąd może wstrzymać wykonanie zastępczej kary pozbawienia wolności w wypadku, gdy skazany podejmie nakazaną pracę i podda się rygorom z nią związa- nym; wstrzymanie następuje do czasu wykonania orzeczonej kary ograni- czenia wolności (art. 65 § 5 k.k.w.). W końcu, skazany może zwolnić się od odbycia zastępczej kary pozbawienia wolności orzeczonej na podstawie art. 65 § 3 k.k.w., przez złożenie kwoty pieniężnej przypadającej jeszcze do uiszczenia z tytułu zastępczej kary grzywny, orzeczonej uprzednio na pod- stawie art. 65 § 1 k.k.w. (por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 19 paź- dziernika 1978 r., VII KZP 31/78, OSNKW 1978, z. 12, poz. 139). Przedstawiony wyżej, bardzo szeroki wachlarz możliwości wykonania kary ograniczenia wolności, ustawodawca uznał za wystarczający. Skaza- ny, który z premedytacją uchyla się od odbycia prawomocnie orzeczonej kary, nie powinien mieć możliwości dalszego jej odwlekania, przez odro- czenie ściągnięcia zastępczej kary grzywny albo rozłożenia jej na raty. Luki w prawie nie można domniemywać i w omawianym tu zakresie z pewno- ścią nie występuje. Wykładnia prawa musi opierać się na założeniu racjo- nalnego i prawidłowego działania ustawodawcy. Biorąc powyższe rozważania pod uwagę, Sąd Najwyższy uchwalił, że przepis art. 49 § 1 k.k.w. nie ma zastosowania do zastępczej kary grzywny orzeczonej na podstawie art. 65 § 1 k.k.w.