I KZP 3/2002

POSTANOWIENIE Z DNIA 28 MARCA 2002 R. I KZP 3/2002 „Branie” zakładnika – w rozumieniu art. 252 § 1 k.k. – to pozbawienie wolności jakiejś osoby wbrew jej woli. „Przetrzymywanie” zakładnika ozna- cza utrzymanie bezprawnego pozbawienia wolności „wziętego” już zakład- nika. Przewodniczący: Prezes SN L. Paprzycki. Sędziowie SN: H. Gradzik, J. Sobczak (sprawozdawca). Zastępca Prokuratora Generalnego: R. Stefański. Sąd Najwyższy w sprawie Wojciecha B. i innych, po rozpoznaniu, przekazanego na podstawie art. 441 § 1 k.p.k. przez Sąd Okręgowy w O. postanowieniem z dnia 14 grudnia 2001 r., zagadnienia prawnego wyma- gającego zasadniczej wykładni ustawy: „Czy głównym przedmiotem ochrony przepisu art. 252 § 1 k.k. jest prawidłowe, niezagrożone niedozwolonym przymusem funkcjonowa- nie organów państwowych, samorządowych, instytucji, organizacji oraz osób prawnych w zakresie wypełniania ich zadań, a ubocznym jest życie, zdrowie i wolność jednostki, czy też przedmiotem ochrony wymienionego przepisu może być także swoboda każdej osoby fi- zycznej w dysponowaniu mieniem lub w prowadzeniu działalności gospodarczej?” postanowił odmówić udzielenia odpowiedzi. 2 U z a s a d n i e n i e Wojciech B. i 15 innych oskarżonych stanęło pod zarzutami popeł- nienia przestępstw z art. 189 § 2 k.k., 282 k.k., 278 § 1 k.k. i 258 k.k. Z za- rzutów sformułowanych w akcie oskarżenia wynika, iż mieli oni, działając wspólnie i w porozumieniu, w ramach zorganizowanej grupy przestępczej o charakterze zbrojnym, w celu osiągnięcia korzyści majątkowej, uprowadzać i przetrzymywać różne osoby żądając okupu za ich uwolnienie oraz zabie- rając różne przedmioty na szkodę zarówno tych jak i innych osób. W toku rozpoznawania sprawy Sąd Rejonowy w O., postanowieniem z dnia 30 listopada 2001 r., uznał się niewłaściwym rzeczowo i na podsta- wie art. 35 § 1 k.p.k. przekazał ją do rozpoznania Sądowi Okręgowemu w O. W uzasadnieniu wspomnianego postanowienia wyrażono pogląd, że w ramach postawionych oskarżonym zarzutów zachowanie ich może wypeł- niać także znamiona określone w art. 252 § 1 k.k., co z uwagi na treść art. 25 § 1 pkt 2 k.p.k. powoduje, iż właściwym do rozpoznania sprawy stanie się Sąd Okręgowy w O. Na postanowienie Sądu Rejonowego zażalenie złożył prokurator podnosząc, iż przestępne działania zarzucone oskarżonym nie noszą znamion wskazanych w art. 252 § 1 k.k. Wywodził, iż działanie oskarżo- nych miało charakter przestępstwa przeciwko mieniu, wyczerpując tym samym dyspozycje art. 189 § 2 k.k. i 282 k.k., natomiast art. 252 § 1 k.k. penalizuje działania godzące w porządek publiczny o szerokim wydźwięku społecznym, podejmowane na skalę wykraczającą poza naruszenie dobra prawnego jednostki. Sąd Okręgowy w O., rozpoznając zażalenie prokuratora, przekazał Sądowi Najwyższemu zagadnienie prawne wymagające – zdaniem tego Sądu – zasadniczej wykładni ustawy, zawierające się w pytaniu „czy głów- 3 nym przedmiotem ochrony przepisu art. 252 § 1 k.k. jest prawidłowe, nie- zagrożone niedozwolonym przymusem funkcjonowanie organów państwo- wych, samorządowych, instytucji, organizacji oraz osób prawnych w zakre- sie wypełniania ich zadań, a ubocznym jest życie, zdrowie i wolność jed- nostki, czy też przedmiotem ochrony wymienionego przepisu może być także swoboda każdej osoby fizycznej w dysponowaniu mieniem lub w prowadzeniu działalności gospodarczej?” Sąd Najwyższy zważył, co następuje. Na wstępie wypada zauważyć, że Sąd Okręgowy formułując zagad- nienie prawne skoncentrował się na kwestii przedmiotu ochrony art. 252 § 1 k.k. – tak jakby to miało znaczenie dla podjęcia właściwej decyzji co do kwalifikacji prawnej czynów stanowiących przedmiot postępowania. Należy podkreślić, że art. 252 k.k. zamieszczony został w rozdziale XXXII kodeksu karnego, w którym znalazły się przestępstwa trudne do przyporządkowania – z uwagi na przedmiot ochrony – do innych rozdzia- łów. Już w toku prac legislacyjnych podkreślono, że jest to rozdział zawie- rający „inne przestępstwa” zaznaczając, że stało się tak dlatego, iż przed- miot ochrony nie może być w wypadkach tych typów przestępstw sprecy- zowany „in abstracto” bądź też chodzi o więcej niż jeden przedmiot ochrony (por. Uzasadnienie projektu rządowego w: Kodeks karny. Kodeks postę- powania karnego. Kodeks karny wykonawczy. Warszawa 1997, s. 202 – 203; także A. Zoll, red. Kodeks karny. Część szczególna. Komentarz do art. 117 – 277 Kodeksu karnego. Komentarz do Kodeksu karnego t. 2, Kra- ków 1999, s. 884). Treść art. 252 § 1 k.k. nie pozostawia wątpliwości co do tego, co jest przedmiotem ochrony tego przepisu. Nie ma także wątpliwości w tej kwestii doktryna jednolicie przyjmując, że głównym przedmiotem ochrony jest pra- widłowe, niezagrożone niedozwolonym przymusem funkcjonowanie orga- nów państwowych, samorządowych, instytucji, organizacji oraz osób praw- 4 nych i fizycznych – a więc porządek publiczny (por. m. in. M. Fleming, w: M. Fleming, W. Kutzmann, Przestępstwa przeciwko porządkowi publicz- nemu. Rozdział XXXII Kodeksu karnego. Komentarz, Warszawa 1999, s. 30; red. A. Zoll, red. Kodeks karny ..., s. 886). Ubocznym przedmiotem ochrony jest natomiast życie, zdrowie lub wolność człowieka. Porządek pu- bliczny burzy przy tym nie tylko „branie” lub „przetrzymywanie” zakładnika w celu zmuszenia organu państwowego lub samorządowego, instytucji, or- ganizacji i osoby prawnej do określonego zachowania, lecz także „branie” lub „przetrzymywanie” zakładnika w celu zmuszenia do określonego za- chowania osoby fizycznej. Ustawodawca nie czyni przy tym dystynkcji mię- dzy osobą fizyczną a pozostałymi podmiotami wymienionymi w treści art. 252 § 1 k.k. Przestępstwo określone w art. 252 § 1 k.k. zawsze będzie się łączyło z pozbawieniem wolności osoby będącej zakładnikiem. Samo „zmuszenie do określonego zachowania” należy tłumaczyć jako wywołanie określonego działania lub zaniechania wbrew woli podmiotu zmuszonego. Zmuszoną może być, i najczęściej będzie, osoba trzecia. Może nią być także sam zakładnik, którego sprawca przestępstwa skłania np. do rozpo- rządzenia swoim mieniem. „Branie” zakładnika – w rozumieniu art. 252 § 1 k.k. – to pozbawienie wolności jakiejś osoby wbrew jej woli. „Przetrzymywanie” zakładnika ozna- cza utrzymanie bezprawnego pozbawienia wolności „wziętego” już zakład- nika. Zauważyć należy, że czyn określony w art. 252 § 1 k.k., podobnie jak przestępstwo stypizowane w art. 189 k.k., obejmuje swoim zakresem po- zbawienie człowieka wolności. W odniesieniu do obu przestępstw pozba- wienie wolności człowieka jest czynnością sprawczą. Różnica między dys- pozycjami obu tych przepisów sprowadza się do określenia celu, do które- go sprawca zmierza. Celem sprawcy przestępstwa z art. 252 k.k. jest „zmuszenie” do określonego zachowania się wskazanych w tym przepisie podmiotów. Przestępstwo z art. 252 k.k. może być popełnione wyłącznie 5 umyślnie i tylko z zamiarem bezpośrednim o szczególnym zabarwieniu (do- lus directus coloratus) – w określonym celu. Dla bytu przestępstwa okre- ślonego w art. 189 k.k. cel ten jest obojętny. Tak więc, bezprawne pozba- wienie wolności w innym celu niż wskazany w dyspozycji art. 252 § 1 k.k. stanowi przestępstwo określone w art. 189 k.k. W doktrynie słusznie przy tym podkreślono, że przestępstwo określone w art. 252 § 1 k.k. stanowi – ze względu na szczególny zamiar sprawcy – kwalifikowany typ przestęp- stwa określonego w art. 189 k.k. (por. M. Fleming w: M. Fleming, W. Kut- zmann, Przestępstwa przeciwko porządkowi publicznemu. Rozdział XXXII Kodeksu karnego. Komentarz, Warszawa 1999, s. 30). Wobec tego, nie ma racji prokurator wywodząc w zażaleniu, iż art. 252 § 1 k.k. kryminalizuje wyłącznie działania o szerokim wydźwięku spo- łecznym, podejmowane na skalę wykraczającą poza naruszenie dobra prawnego jednostki. Pogląd ten nie znajduje uzasadnienia w treści wymie- nionego przepisu. Wbrew twierdzeniom prokuratora „wydźwięk społeczny” czynu polegającego na wzięciu zakładnika w celu określonym w dyspozycji art. 252 § 1 k.k. jest bez znaczenia. Istotne jest natomiast czy działanie sprawcy odpowiada znamionom przestępstwa określonego w art. 252 § 1 k.k. Rozstrzygającym jest to, że działanie sprawcy polega na „braniu” lub „przetrzymywaniu” zakładnika i to właśnie w celu zmuszenia podmiotów wskazanych w treści art. 252 § 1 k.k. do określonego tam zachowania. W tym stanie rzeczy należało odmówić odpowiedzi na pytanie praw- ne Sądu Okręgowego w O., pozostawiając temu Sądowi ocenę prawną za- rzucanego oskarżonym zachowania, która to ocena przesądzi o kwalifikacji prawnej oraz właściwości rzeczowej sądu.