III KK 322/08

POSTANOWIENIE Z DNIA 27 STYCZNIA 2011 R. I KZP 27/10 W wypadku stwierdzenia zbiegu negatywnych przesłanek proceso- wych, określonych w art. 17 § 1 pkt 1 i 2 k.p.k. oraz art. 17 § 1 pkt 6 k.p.k., sąd powinien umorzyć postępowanie z uwagi na niedopuszczalność jego dalszego prowadzenia. Zasada ta nie ma jednak zastosowania wówczas, gdy zbieg tych przesłanek zostanie stwierdzony dopiero po przeprowadze- niu dowodów i wyjaśnieniu wszystkich okoliczności faktycznych. Przewodniczący: sędzia SN W. Kozielewicz (sprawozdawca). Sędziowie SN: R. Malarski, A. Siuchniński. Prokurator Prokuratury Generalnej: B. Mik. Sąd Najwyższy w sprawie Barbary M., Krystyny K. i Ewy C., po roz- poznaniu w Izbie Karnej na posiedzeniu w dniu 27 stycznia 2011 r., przed- stawionego na podstawie art. 441 § 1 k.p.k. przez Sąd Okręgowy w P. po- stanowieniem z dnia 9 listopada 2010 r., zagadnienia prawnego wymaga- jącego zasadniczej wykładni ustawy: „Czy przepis art. 17 § 1 pkt 6 k.p.k., nakazujący organom postępo- wania (sądowi) umorzenie postępowania karnego, obliguje do umorzenia tego postępowania z powodu przedawnienia karalności w trakcie trwania przewodu sądowego (a więc przed przystąpieniem do wyrokowania i przy- pisania czynu w tymże wyroku), mając na względzie opis czynu i jego kwa- lifikację prawną zawartą w akcie oskarżenia, czy też możliwe (a wręcz ko- nieczne) jest dalsze prowadzenie postępowania karnego w przypadku, gdy sąd widzi możliwość zakwalifikowania zachowania oskarżonego według 2 innego przepisu ustawy karnej o częściowo innych znamionach, aniżeli jest to ujęte w akcie oskarżenia (w ramach tego samego zdarzenia faktyczne- go), zagrożonego surowszą karą, co powoduje, iż nie nastąpiło jeszcze przedawnienie karalności tego przestępstwa?” p o s t a n o w i ł odmówić podjęcia uchwały. U Z A S A D N I E N I E Zagadnienie przedstawione przez Sąd Okręgowy w P. do rozstrzy- gnięcia Sądowi Najwyższemu wyłoniło się w następującej sytuacji proce- sowej. W dniu 19 lutego 2001 r. Prokurator Rejonowy w Ż. wniósł do Sądu Rejonowego w Ż. akt oskarżenia przeciwko Krystynie K., Barbarze M. i Ewie C. o to, że w okresie od stycznia 1997 r. do sierpnia 1999 r. w Ż., działając wspólnie i w porozumieniu, przywłaszczyły część należności za wykonane w Poradni Bakteriologicznej Powiatowej Stacji Sanitarno- Epidemiologicznej w Ż. badania na nosicielstwo, przyjmując opłaty za te badania z pominięciem kasy w łącznej kwocie 63 640 zł na szkodę wymie- nionej stacji, to jest o przestępstwa określone w art. 284 § 1 k.k. w zw. z art. 12 k.k. Od dnia 18 września 2001 r. status oskarżonych w tym samym po- stępowaniu uzyskali nadto Zdzisław G., Wojciech H. i Ryszard M. – stojący pod zarzutami popełnienia przestępstw określonych w art. 18 § 3 k.k. w zw. z art. 284 § 1 k.k. i art. 12 k.k., mających polegać na tym, że w tym samym miejscu i czasie, wpłacając część należności z tytułu wykonywanych badań na nosicielstwo bezpośrednio w Pracowni Bakteriologicznej Powiatowej Stacji Sanitarno-Epidemiologicznej w Ż., ułatwili przywłaszczenie tychże 3 należności przez zatrudnione tam laborantki w łącznej kwocie – odpowied- nio – około 21 000 zł oraz 41 640 zł na szkodę wymienionej stacji. W dniu 25 listopada 2008 r. sprawę Ryszarda M. wyłączono do prowadzenia w oddzielnym postępowaniu z uwagi na stan zdrowia tego oskarżonego. Sąd Rejonowy w Ż. pouczył oskarżonych, w oparciu o art. 399 § 1 k.p.k., o możliwości zmiany kwalifikacji prawnej zarzuconych im czynów przez, cyt.: „- przyjęcie dwóch czynów z art. 286 § 1 k.k. w zw. z art. 12 k.k., po- zostających ze sobą w zbiegu realnym i uznanie, że wszystkie oskarżone działały w okresie z a/o (ewentualnie z uwzględnieniem okresów, gdy po- szczególne z nich nie były obecne w pracy) wspólnie i w porozumieniu ze Zdzisławem G. (pierwszy czyn) oraz wspólnie i w porozumieniu z oskarżo- nym Wojciechem H. i Ryszardem M. – drugi czyn – lub; - przyjęcie, że oskarżone dopuściły się czynu o kwalifikacji z aktu oskarżenia – z wyeliminowaniem jednak z opisu czynów okresów, w któ- rych każda z nich była nieobecna w pracy; ewentualnie zakwalifikowanie ich zachowania jako jednego czynu z art. 284 § 2 k.k. w zw. z art. 12 k.k. (lub dwóch – odrębnie jeśli chodzi o przyjmowanie pieniędzy od Zdzisława G. i pozostałych dwóch oskarżonych; to samo dotyczy kwalifikacji z a/o), a wobec pozostałej trójki oskarżonych – Ryszarda M., Wojciecha H. oraz Zdzisława G. – przyjęcie kwalifikacji z art. 18 § 3 k.k. w zw. z art. 284 § 2 k.k. w zw. z art. 12 k.k.; - zastosowanie wobec oskarżonego Zdzisława G. art. 60 § 3 k.k. – w każdym z przypadków” (cyt. z protokołu rozprawy z dnia 14 lipca 2006 r.). Z kolei, w dniu 28 września 2009 r. oskarżeni zostali uprzedzeni o możliwości zastosowania do ich czynów przepisów art. 286 § 1 k.k. w zw. z art. 12 k.k., a w dniu 19 października 2009 r. – art. 18 § 3 k.k. w zw. z art. 286 § 1 k.k. w zw. z art. 12 k.k. 4 Wyrokiem z dnia 26 października 2009 r., Sąd Rejonowy w Ż. uznał Krystynę K., Barbarę M. i Ewę C. za winne tego, że – jak to przyjęto w opi- sie czynów – pierwsza z nich „w okresie styczeń 1997 – grudzień 1998 r., zaś pozostałe oskarżone w okresie styczeń 1997 – sierpień 1999 r., w Ż., działając wspólnie i w porozumieniu, w krótkich odstępach czasu, z góry powziętym zamiarem, w celu osiągnięcia korzyści majątkowej udzieliły po- mocy oskarżonemu Zdzisławowi G., prowadzącemu działalność gospodar- czą pod nazwą Laboratorium Analiz Lekarskich w G. w doprowadzeniu Powiatowej Stacji Sanitarno Epidemiologicznej w Ż. do niekorzystnego rozporządzenia mieniem w wysokości około 34 051 zł, stanowiącej nieuisz- czoną kwotę za wykonane w pracowni bakteriologicznej Powiatowej Stacji Sanitarno Epidemiologicznej w Ż. badania na nosicielstwo, w ten sposób, że umożliwiły wyżej wymienionemu oskarżonemu wyzyskanie błędu osób odpowiedzialnych za finanse Powiatowej Stacji Sanitarno Epidemiologicz- nej w Ż., co do ich wiedzy na temat uiszczania przez oskarżonego Zdzisła- wa G. opłat za badania na nosicielstwo, przyjmując materiał biologiczny do badań na nosicielstwo i je wykonując wiedząc, iż w rzeczywistości oskar- żony uiszczał jedynie część należności za wykonane badania, a zarazem przekazywał oskarżonym kwoty pieniężne stanowiące część należności za nieopłacone badania, działając tym samym na szkodę pokrzywdzonego Powiatowej Stacji Sanitarno Epidemiologicznej w Ż.”, tj. popełnienia prze- stępstwa określonego w art. 18 § 3 k.k. w zw. z art. 286 § 1 k.k. w zw. z art. 12 k.k. Za czyn ten wymierzono tymże oskarżonym kary po roku pozba- wienia wolności z warunkowym zawieszeniem wykonania na okres 2 lat próby oraz grzywny w wysokości 100 stawek dziennych po 10 zł. Na taką samą karę pozbawienia wolności i grzywnę w wysokości 100 stawek dziennych po 20 zł skazano Zdzisława G. za to, że „w okresie sty- czeń 1997 – sierpień 1999 r., w Ż., działając w krótkich odstępach czasu, z góry powziętym zamiarem, w celu osiągnięcia korzyści majątkowej, prowa- 5 dząc działalność gospodarczą pod nazwą Laboratorium Analiz Lekarskich w G. wyzyskał błąd osób odpowiedzialnych za finanse Powiatowej Stacji Sanitarno Epidemiologicznej w Ż. co do ich wiedzy na temat uiszczania przez niego opłat za wykonane w pracowni bakteriologicznej Powiatowej Stacji Sanitarno Epidemiologicznej w Ż. płatne badania na nosicielstwo, w ten sposób, że za zgodą laborantek, oskarżonych Krystyny K. w okresie styczeń 1997 – grudzień 1998 r. oraz oskarżonych Ewy C. i Barbary M. w okresie styczeń 1997– sierpień 1999 r., zatrudnionych w pracowni bakterio- logicznej Powiatowej Stacji Sanitarno Epidemiologicznej w Ż. zlecał wyko- nanie badań na nosicielstwo, które oskarżone wykonywały, opłacając jedy- nie część badań, a zarazem przekazywał wyżej wskazanym oskarżonym kwoty pieniężne stanowiące część należności za nieopłacone badania, do- prowadzając tym samym Powiatową Stację Sanitarno Epidemiologiczną w Ż. do niekorzystnego rozporządzenia mieniem w postaci kwoty nieuiszczo- nej za wykonane w rzeczywistości badania w wysokości około 34 051 zł, działając na szkodę pokrzywdzonego Powiatowej Stacji Sanitarno Epide- miologicznej w Ż., tj. za przestępstwo określone w art. 286 § 1 k.k. w zw. z art. 12 k.k. Wojciech H. został natomiast uniewinniony od popełnienia zarzuco- nego mu czynu. Od tego wyroku apelacje złożyli obrońcy oskarżonych: Barbary M., Krystyny K. i Ewy C. W apelacji obrońcy oskarżonej Barbary M. zarzucono błąd w ustale- niach faktycznych, który skutkował bezpodstawną zmianą opisu i kwalifika- cji prawnej czynu zarzucanego oskarżonej w sytuacji, gdy przestępstwo objęte zarzutem aktu oskarżenia uległo przedawnieniu. Obrońca tej oskar- żonej wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i umorzenie postępowania na podstawie art. 17 § 1 pkt 6 k.p.k. ewentualnie zmianę wyroku i uniewin- nienie oskarżonej. 6 Z kolei w apelacji obrońcy oskarżonych Krystyny K. i Ewy C. zarzu- cono obrazę przepisów art. 410 k.p.k., art. 7 k.p.k. i art. 18 § 3 k.k. w zw. z art. 286 § 1 k.k. i art. 12 k.k. oraz błąd w ustaleniach faktycznych podno- sząc w jej motywach, iż w sprawie brakuje ustalenia co do sposobu rozpo- rządzenia mieniem przez pokrzywdzoną jednostkę dla przypisanego prze- stępstwa oskarżonej z art. 286 § 1 k.k. Skarżący wniósł o uchylenie za- skarżonego wyroku i umorzenie postępowania karnego na podstawie art. 17 § 1 pkt 6 k.p.k., ewentualnie uchylenie zaskarżonego wyroku i przeka- zanie sprawy Sądowi Rejonowemu w Ż. do ponownego rozpoznania. Z uzasadnienia postanowienia Sądu Okręgowego w P. wynika, że powodem wystąpienia do Sądu Najwyższego o rozstrzygnięcie przedsta- wionego na wstępie zagadnienia prawnego była rozbieżność w ocenie prawnej tego zagadnienia wśród członków składu orzekającego. Część składu jest gotowa uznać za punkt odniesienia dla ustalenia, czy w sprawie nastąpiło przedawnienie karalności przestępstw zarzuconych oskarżonym, te czyny, które zarzucił prokurator w akcie oskarżenia. W takim stanie rze- czy należałoby przyjąć, że skoro – stosownie do art. 101 § 1 pkt 4 k.k. i art. 102 k.k. – termin przedawnienia karalności tych przestępstw upłynął z koń- cem sierpnia 2009 r., to prowadzenie postępowania karnego po tym termi- nie było niedopuszczalne. Inna część składu uważa, że pomimo przedaw- nienia karalności czynu zarzuconego w akcie oskarżenia, jest wręcz ko- nieczna kontynuacja procesu, ponieważ o tym, jaki czyn oskarżony popełnił i jaka jest kwalifikacja prawna tego czynu, można mówić dopiero po prze- prowadzeniu postępowania dowodowego na rozprawie głównej. Stanowi- sko to wsparto poglądem Sądu Najwyższego zawartym w wyroku z dnia 4 marca 2009 r., sygn. akt III KK 322/08 (OSNKW 2009, z. 8, poz. 64), we- dług którego z punktu widzenia biegu okresu przedawnienia karalności de- cyduje to, jakie przestępstwo oskarżony w rzeczywistości popełnił, a więc 7 czyn przypisany, a nie o jakie przestępstwo został oskarżony – czyn zarzu- cany. Ustosunkowując się do przedstawionego zagadnienia prawnego Pro- kurator Prokuratury Generalnej wniósł o odmowę podjęcia uchwały, podno- sząc, iż wniosek Sądu Okręgowego w P. nie spełnia wymogów z art. 441 § 1 k.p.k., cyt.: „i to z dwóch zasadniczych powodów. Po pierwsze dlatego, że tryb zasadniczej wykładni ustawy nie służy usprawnianiu przebiegu na- rady i głosowania nad orzeczeniem w postępowaniu odwoławczym, który – nawiasem mówiąc – jest tajny i nie podlega ujawnieniu w jakimkolwiek po- stępowaniu (art. 108 § 2 k.p.k.). Po wtóre – w aktualnym stanie zaawanso- wania postępowania karnego w niniejszej sprawie sąd odwoławczy musi się skoncentrować nie na tym, że do zmiany opisów i kwalifikacji prawnej czynów zarzuconych oskarżonym doszło dopiero w wyroku skazującym, wydanym po upływie terminu przedawnienia relatywizowanego do kwalifi- kacji prawnej tych czynów według aktu oskarżenia, lecz na ustaleniach fak- tycznych, które legły u podstaw tej zmiany”. Sąd Najwyższy zważył. Rację ma Prokurator Prokuratury Generalnej, gdy wnosi o odmowę podjęcia uchwały. W orzecznictwie Sądu Najwyższego, jak i w doktrynie, utrwalony jest pogląd, że skuteczne wystąpienie z pytaniem prawnym na podstawie art. 441 § 1 k.p.k. jest możliwe jedynie wówczas, gdy w sprawie ujawnia się zagadnienie o charakterze prawnym, a więc stanowiące istotny problem interpretacyjny, a nadto wymagające zasadniczej wykładni ustawy, czyli dotyczące przepisu rozbieżnie interpretowanego w praktyce sądowej, albo przepisu o oczywiście wadliwej redakcji lub niejasno sformułowanego, umożliwiającego przeciwstawne interpretacje, a autorytatywne wyjaśnienie tego przepisu może mieć znaczenie prejudycjalne dla kształtowania przy- szłego orzecznictwa. Zadaniem Sądu Najwyższego działającego w trybie 8 art. 441 § 1 k.p.k. nie jest zaś rozstrzyganie konkretnych kazusów, bądź udzielanie porad, jak należy postąpić w określonej sytuacji (zob. postano- wienia Sądu Najwyższego: z dnia 6 lipca 1982 r., VI KZP 8/82, OSNPG 1982, Nr 10, poz. 140, z dnia 7 sierpnia 1982 r., VI KZP 16/82, OSNPG 1982, Nr 10, poz. 139, z dnia 16 czerwca 1993 r., I KZP 14/93, Wok. 1993, z. 11, s. 9 – 10, z dnia 28 lipca 1994 r., I KZP 18/94, OSNKW 1994, z. 7 – 8, poz. 49, z dnia 12 marca 1996 r., I KZP 1/96, Wok. 1996, z. 7, s. 20, z dnia 19 sierpnia 1999 r., I KZP 25/99, OSNKW 1999, z. 9 – 10, poz. 53, z dnia 17 maja 2000 r., I KZP 7/2000, OSNKW 2000, z. 5 – 6, poz. 51, z dnia 22 stycznia 2003 r., I KZP 42/02, niepubl., z dnia 26 lutego 2004 r., I KZP 41/03, niepubl., z dnia 28 października 2009 r., I KZP 21/09, OSNKW 2010, z. 1, poz. 1; R. Stefański: Rola Sądu Najwyższego w kształtowaniu jednolitości orzecznictwa w sprawach karnych [w:] Jednolitość orzecznic- twa w sprawach karnych, pod red. S. Waltosia, Kraków 1998, s. 271 – 282; R. Stefański: Instytucja pytań prawnych do Sądu Najwyższego w sprawach karnych, Kraków 2001, s. 254 – 300; K. Marszał: Proces karny, Katowice 1997, s. 425 – 426; R. Kmiecik: E. Skrętowicz, Proces karny – część ogól- na, Kraków 2002, s. 45 – 49). Podkreśla się też, że przepis art. 441 § 1 k.p.k. ma charakter wyjąt- kowy w stosunku do art. 8 § 1 k.p.k. statuującego zasadę samodzielności jurysdykcyjnej sądu rozpoznającego sprawę, wobec czego musi być wy- kładany ściśle. Zgodzić się należy z Prokuratorem Prokuratury Generalnej, że usta- lony przez Sąd Rejonowy w Ż. stan faktyczny, cyt.: „świadczy raczej o wy- łudzaniu przez oskarżonego Zdzisława G., przy udziale współoskarżonych laborantek, odpłatnych usług diagnostycznych – bez zamiaru uiszczenia ich ceny (por. np. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 15 czerwca 2007 r., I KZP 13/07; OSNKW 2007, z. 7–8, poz. 56). Weryfikacja tej hipo- tezy wymagałaby dalszego prowadzenia postępowania dowodowego, w 9 tym w celu ustalenia, czyj konkretnie błąd wyzyskali sprawcy, co było tre- ścią tego błędu i czy o przeprowadzaniu nieopłaconych badań na nosiciel- stwo decydowała osoba trwająca w tymże błędzie. Dokonywanie takich ustaleń jest jednak już niemożliwe ze względu na brak zaskarżenia wyroku sądu pierwszej instancji na niekorzyść oskarżonych. Stoją temu na prze- szkodzie zakazy reformationis in peius ustanowione w art. 434 § 1 i art. 443 k.p.k. Tak więc sąd pytający w pierwszym rzędzie powinien rozpoznać za- rzuty podniesione w apelacjach, kwestionujące zasadność zakwalifikowa- nia czynów przypisanych oskarżonym jako przestępstw określonych w art. 18 § 3 k.k. w zw. z art. 286 § 1 k.k. w zw. z art. 12 k.k. Jednocześnie sąd ten będzie musiał ocenić, czy w świetle przeprowadzonych na rozprawie głównej dowodów czyny te wyczerpują znamiona przestępstw określonych w art. 284 § 1 k.k. w zw. z art. 12 k.k. Zdanie sądu w drugiej kwestii prze- sądzi o treści orzeczenia, które zapadnie po rozpoznaniu apelacji, a kon- kretnie o tym, czy wyrok sądu pierwszej instancji zostanie, z mocy art. 414 § 1 k.p.k. zdanie drugie w zw. z art. 458 k.p.k. oraz art. 437 § 1 k.p.k. in princio, zmieniony przez uniewinnienie oskarżonych od popełnienia zarzu- conych czynów, czy też uchylony z następczym umorzeniem postępowania karnego na podstawie art. 17 § 1 pkt 6 k.p.k. Ostatnim zagadnieniem do rozważenia w przedmiotowym postępowaniu odwoławczym będą przesłan- ki zastosowania wobec Zdzisława G. przepisu art. 435 k.p.k.”. Przypomnieć przy okazji należy, że w wypadku stwierdzenia zbiegu negatywnych przesłanek procesowych, określonych w art. 17 § 1 pkt 1 i 2 k.p.k. oraz art. 17 § 1 pkt 6 k.p.k., sąd powinien umorzyć postępowanie z uwagi na niedopuszczalność jego dalszego prowadzenia. Zasada ta nie ma jednak zastosowania wówczas, gdy zbieg tych przesłanek zostanie stwierdzony dopiero po przeprowadzeniu dowodów i wyjaśnieniu wszyst- kich okoliczności faktycznych. Doszło bowiem wówczas do zbadania pod- 10 staw odpowiedzialności oskarżonego i w takiej sytuacji sąd powinien pod- jąć decyzję odnoszącą się do braku tych podstaw, a więc wydać wyrok uniewinniający, a nie umarzający postępowanie z powodu przedawnienia (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 3 kwietnia 2002 r., V KKN 484/00, LEX nr 50036). Sąd Najwyższy wskazywał, że postępowanie nale- ży umorzyć w sytuacji, gdy nastąpiło przedawnienie karalności, ale tylko wtedy, gdy nie ma od razu podstaw do uniewinnienia oskarżonego z braku czynu lub braku znamion czynu jako wykroczenia (przestępstwa) albo bra- ku winy. Umorzenie z racji przedawnienia wchodzi też zawsze w rachubę, gdyby kwestie istnienia czynu, jego znamion i odpowiedzialności wymagały dalszego dowodzenia, gdyż postępowaniu w tej materii stoi już na prze- szkodzie przedawnienie karalności (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 2 lipca 2002 r., IV KKN 264/99, LEX nr 54407). W orzecznictwie Są- du Najwyższego dominuje pogląd, że w wypadku uchylenia wyroku skazu- jącego w trybie kasacji lub wznowienia postępowania, gdy nie jest możliwe uniewinnienie oskarżonego, a upłynął okres przedawnienia karalności, po- stępowania karnego nie wolno prowadzić i podlega ono umorzeniu na pod- stawie art. 17 § 1 pkt 6 k.p.k. (por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 12 lutego 1992 r., I KZP 40/91, OSNKW 1992, z. 5-6, poz. 31, wyrok Sądu Najwyższego z dnia 1 marca 2007 r., III KK 340/06, R-OSNKW 2007, poz. 551). Na zakończenie, odwołując się do powołanego przez Sąd Okręgowy w P. wyroku Sądu Najwyższego z dnia 4 marca 2009 r., sygn. III KK 322/08, w którym słusznie stwierdzono że z punktu widzenia biegu okresu przedawnienia karalności decyduje to, jakie przestępstwo oskarżony w rze- czywistości popełnił, a więc czyn przypisany, a nie o jakie przestępstwo zo- stał oskarżony – czyn zarzucany, przedawnienie karalności dotyczy bo- wiem przestępstwa, a nie jego kwalifikacji prawnej (OSNKW 2009, z. 8, poz. 64) to wynika z tej tezy, co wydaje się oczywiste, że instytucja prze- 11 dawnienia dotyczy czynu rzeczywiście popełnionego, a więc niekoniecznie scharakteryzowanego tak samo jak w akcie oskarżenia. W sytuacji m. in. zastosowania instytucji art. 399 § 1 k.p.k., badaniu pod kątem ewentualne- go upływu okresu przedawnienia będzie podlegało przestępstwo, o kwalifi- kacji jakiej dopatruje się w zarzucanym czynie sąd, a nie to, za jakie w ak- cie oskarżenia uznał ów czyn oskarżyciel publiczny. Z tych wszystkich względów Sąd Najwyższy postanowił jak na wstę- pie.