I KZP 26/10

POSTANOWIENIE Z DNIA 27 STYCZNIA 2011 R. I KZP 26/10 Normatywne doprecyzowanie właściwości sądu poprzez wskazanie rodzaju wydziału, w którym ma być rozpoznawana sprawa, choćby wydział taki był określany mianem „sądu”, nie czyni z niego sądu w znaczeniu pro- cesowym, o którym mowa w art. 35 § 1 k.p.k. Przewodniczący: sędzia SN S. Zabłocki. Sędziowie SN: J. Matras (sprawozdawca), D. Rysińska. Prokurator Prokuratury Generalnej: A. Herzog. Sąd Najwyższy w sprawie Jacka K., po rozpoznaniu w Izbie Karnej na posiedzeniu w dniu 27 stycznia 2011 r., przedstawionego na podstawie art. 441 § 1 k.p.k. przez Sąd Okręgowy w S., postanowieniem z dnia 29 października 2010 r., zagadnienia prawnego wymagającego zasadniczej wykładni ustawy: „Czy wobec regulacji prawnej, przyjętej w art. 75 ust. 2 i 4 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. o komornikach sądowych i egzekucji (Dz. U. Nr 167, poz. 1191 w brzmieniu obowiązującym od dnia 17.06.2010 r.), sądem właściwym do rozpoznania odwołania od orzeczenia komisji dyscyplinarnej jest wydział karny sądu okręgowego właściwego według siedziby kancelarii obwinionego komornika ? a w razie odpowiedzi negatywnej: Czy wobec regulacji prawnej, przyjętej w art. 75 ust. 2 i 4 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. o komornikach sądowych i egzekucji (Dz. U. Nr 167, poz. 1191 w brzmieniu obowiązującym od dnia 17.06.2010 r.), sądem 2 właściwym do rozpoznania odwołania od orzeczenia komisji dyscyplinarnej jest sąd pracy i ubezpieczeń społecznych sądu okręgowego właściwego według siedziby kancelarii obwinionego komornika czy też wydział cywilny takiego sądu okręgowego?” p o s t a n o w i ł odmówić podjęcia uchwały. U Z A S A D N I E N I E Zagadnienie prawne przedstawione do rozstrzygnięcia przez Sąd Najwyższy zaistniało na tle następującej sytuacji procesowej. Wobec komornika sądowego przy Sądzie Rejonowym w G. Jacka K. było prowadzone, z wniosku Ministra Sprawiedliwości, postępowanie dys- cyplinarne o czyn określony w art. 71 pkt 5 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. o komornikach sądowych i egzekucji (Dz. U. z 2006 r. Nr 167, poz. 1191 ze zm. – ustawa dalej określana jako „u.k.s.e.”). W dniu 12 maja 2010 r. orzeczenie w pierwszej instancji wydała w tej sprawie Komisja Dyscypli- narna przy Krajowej Radzie Komorniczej w W. Odwołanie od tego orze- czenia, na niekorzyść komornika, wniósł w dniu 25 czerwca 2010 r. Mini- ster Sprawiedliwości, wskazując jako sąd właściwy do jego rozpoznania Sąd Okręgowy w S. W uzasadnieniu odwołania Minister Sprawiedliwości podniósł, że zważywszy na treść art. 5 ustawy z dnia 12 lutego 2010 r. o zmianie ustawy o komornikach sądowych i egzekucji (Dz. U. Nr 40, poz. 228), która weszła w życie w dniu 17 czerwca 2010 r., postępowanie odwo- ławcze powinno być kontynuowane przed sądem według przepisów ustawy o komornikach sądowych i egzekucji po nowelizacji. Powołując się zaś na zapis ujęty w art. 75 ust. 4 u.k.s.e. po nowelizacji, zawierający nakaz sto- sowania przepisów kodeksu postępowania karnego w zakresie nieuregu- 3 lowanym w ustawie, Minister Sprawiedliwości wskazał, że sądem rozpo- znającym odwołanie będzie wydział karny sądu okręgowego właściwego dla siedziby kancelarii obwinionego. Odwołanie zostało przesłane przez Komisję Dyscyplinarną przy Krajowej Radzie Komorniczej w W. do Sądu Okręgowego w S. i zostało w dniu 16 lipca 2010 r. zarejestrowane w Wy- dziale Pracy i Ubezpieczeń Społecznych. Postanowieniem z dnia 29 lipca 2010 r. Sąd Okręgowy w S. Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych uznał się niewłaściwym i przekazał sprawę Sądowi Okręgowemu w W. Wydziałowi Pracy i Ubezpieczeń Społecznych, by następnie w dniu 4 sierpnia 2010 r., po dostrzeżeniu zmiany w u.k.s.e. w zakresie właściwości sądu rozpoznającego odwołanie, uchylić swoje postanowienie; wydanym tego dnia zarządzeniem sprawę przekazano do Wydziału Karnego Sądu Okręgowego w S. W dniu 27 sierpnia 2010 r. sprawa trafiła do Wydziału Karnego Sądu Okręgowego w S., ale na skutek pisma przewodniczącego tego wydziału, zawierającego sugestię przekazania sprawy o charakterze sprawy odwoławczej do wydziału odwoławczego, Prezes Sądu Okręgowe- go w S. zarządzeniem z dnia 30 sierpnia 2010 r. zdecydował o przekazaniu sprawy do Wydziału Odwoławczego. Sprawa została zarejestrowana w Wydziale Karnym w dniu 1 września 2010 r., zaś termin jej rozpoznania na rozprawie wyznaczono na dzień 15 października 2010 r. W trakcie tej roz- prawy przewodnicząca zarządziła przerwę celem narady nad kwestią wła- ściwości sądu karnego, a po naradzie rozprawę odroczono, cyt.: „celem zwrócenia się na podstawie art. 441 § 1 k.p.k. do Sądu Najwyższego w Warszawie z pytaniem prawnym w przedmiocie właściwości sądu karnego do rozpoznania przedmiotowej sprawy”. Postanowieniem z dnia 29 paź- dziernika 2010 r., Sąd Okręgowy w S., Wydział Karny, przekazał na pod- stawie art. 441 § 1 k.p.k. Sądowi Najwyższemu zagadnienie prawne wy- magające zasadniczej wykładni ustawy w postaci dwóch pytań przedsta- wionych powyżej. 4 W uzasadnieniu swego postanowienia Sąd Okręgowy wskazał, że zgodnie z treścią art. 35 § 1 k.p.k. zobowiązany jest do badania z urzędu kwestii właściwości, a realizując ten nakaz doszedł do wniosku, iż zostały spełnione przesłanki do wystąpienia z pytaniem prawnym, a to dlatego, że rysują się dwie możliwości ustalenia właściwego do rozpoznania odwołania sądu. Z jednej strony – z uwagi na zapis art. 75 ust. 4 u.k.s.e., nakazujący odpowiednie stosowanie do postępowania dyscyplinarnego przepisów Ko- deksu postępowania karnego – dostrzegł podstawy do przyjęcia, że to wła- śnie wydział karny, stosujący taką procedurę, będzie właściwy do rozpo- znania odwołania. Zdaniem tego sądu, stanowisko to wynikać może rów- nież z tego, że poprzednio obowiązujący przepis art. 75 u.k.s.e. wyraźnie wskazywał sąd okręgowy – sąd pracy i ubezpieczeń społecznych jako sąd odwoławczy i określał, iż do rozpoznania odwołania stosuje się przepisy Kodeksu postępowania cywilnego, a uzasadnienie projektu ustawy o zmia- nie ustawy o komornikach sądowych i egzekucji (druk 1810) wskazuje na odmienne określenie zarówno procedury jak i właściwości miejscowej są- du. Wnioskowi, że to wydział karny sądu okręgowego właściwego według siedziby kancelarii obwinionego komornika będzie funkcjonalnie właściwy do rozpoznania odwołania, przeciwstawił także pogląd odmienny, iż to in- ny, niż wydział karny sądu okręgowego, wydział sądu powszechnego mógłby rozpoznawać takie odwołanie. Pogląd ten oparł na regulacji zawar- tej w ustawie z dnia 7 maja 2009 r. o biegłych rewidentach i ich samorzą- dzie, podmiotach uprawnionych do badania sprawozdań finansowych oraz o nadzorze publicznym (Dz. U. Nr 77, poz. 649) oraz tezie, uzasadnionej przepisami ustawy – Prawo o ustroju sądów powszechnych, że właściwość wydziałów sądów powszechnych nie jest określana przez kryterium stoso- wanej procedury, ale przez wskazanie przedmiotowego charakteru sprawy. Prezentując również takie stanowisko dostrzegł następnie, że sprawa dys- cyplinarna komornika może mieć charakter sprawy cywilnej, skoro jego od- 5 powiedzialność określana jest z reguły w oparciu o przepisy prawa cywil- nego, jakim miał uchybić, albo też sprawy z zakresu prawa pracy, tak jak przyjmowano to do czasu nowelizacji przepisu art. 75 u.k.s.e. Zajmując stanowisko na piśmie co do zagadnienia prawnego, proku- rator Prokuratury Generalnej wniósł o odmowę podjęcia uchwały. W uza- sadnieniu wniosku podkreślił, że z uprawnienia określonego w art. 441 § 1 k.p.k. może skorzystać również ten sąd, który bada z urzędu swoją właści- wość funkcjonalną, ale analiza treści sformułowanego zagadnienia praw- nego nie dotyczy w rzeczywistości tej sfery, albowiem dotyczy właściwości wydziału sądu okręgowego. Wskazując dalej, że przepisy ustawowe doty- czą właściwości sądu, zaś poszczególne wydziały są organizacyjnymi czę- ściami jednego sądu, podniósł, iż w przypadku wątpliwości co do wydziału właściwego do rozpoznania sprawy, wydział ten, stosownie do przepisu § 55 ust. 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 23 lutego 2007 r. – Regulamin urzędowania sądów powszechnych (Dz. U. Nr 38, poz. 249 ze zm.) wyznacza prezes sądu. Reasumując, prokurator skonstatował, że po- wołanie się na przepis art. 35 § 1 k.p.k., w odniesieniu do wydziału sądu, jest błędne, zaś w istocie pytanie prawne dotyczy problemu o charakterze organizacyjnym, także i z tego powodu, iż rozpoznanie odwołania przez niewłaściwy wydział danego sądu okręgowego nie skutkuje zaistnieniem uchybienia określonego w art. 439 § 1 pkt 3 lub 4 k.p.k. Sąd Najwyższy zważył, co następuje. W sprawie nie zostały spełnione warunki do podjęcia uchwały w try- bie określonym w art. 441 § 1 k.p.k. O ile kwestia właściwości funkcjonalnej danego sądu do rozpoznania środka odwoławczego może być przedmio- tem pytania prawnego skierowanego do Sądu Najwyższego (por. uchwała SN z dnia 23 lutego 1999 r., I KZP 35/98, OSNKW 1999, z. 3-4, poz. 13; postanowienia SN z dnia 29 listopada 2006 r., I KZP 27/06 i 28/06, OSNKW 2006, z. 12, poz. 110 i 111), to jest oczywiste, że chodzi tu o wła- 6 ściwość sądu jako jednostki sądownictwa powszechnego, nie zaś wydziału właściwego sądu, a przecież to do właściwości wydziału sprowadza się zagadnienie prawne ujęte w obu pytaniach. Trafnie wskazał prokurator we wniosku, że powołanie się przez występujący z tzw. pytaniem prawnym sąd na przepis art. 35 § 1 k.p.k. jest w realiach procesowych niniejszej sprawy zupełnie chybione. Treść przepisu art. 35 § 1 k.p.k. wskazuje przecież, że w przypadku gdy sąd stwierdzi swą niewłaściwość, to przekazuje sprawę właściwemu sądowi lub innemu organowi. Tylko więc w przypadku gdyby Sąd Okręgowy w S. powziął wątpliwość co do swojej właściwości w zakre- sie rozpoznania odwołania i dostrzegałby właściwość innego sądu, to przy spełnieniu pozostałych przesłanek, określonych w przepisie art. 441 § 1 k.p.k., mógłby wystąpić do Sądu Najwyższego w tym trybie. Stosownie do zapisu art. 177 Konstytucji RP to sądy powszechne sprawują wymiar spra- wiedliwości we wszystkich sprawach, z wyjątkiem spraw ustawowo za- strzeżonych dla właściwości innych sądów (domniemanie kompetencji). W sferze wymiaru sprawiedliwości ujmuje się także funkcję kontrolną sądów, a więc sytuację gdy nie rozstrzygają one sprawy od samego początku, ale sprawują kontrolę nad orzecznictwem organów quasi-sądowych (uzasad- nienie wyroku TK z dnia 8 grudnia 1998 r., K 41/97, OTK 1998, z. 7, poz. 117; L. Garlicki: Polskie prawo konstytucyjne. Zarys wykładu, Warszawa 2000, s. 350). Konstytucyjną regulację powtarza, w art. 1 § 2, ustawa z dnia 27 lipca 2001 r. – Prawo o ustroju sądów powszechnych (Dz. U. Nr 98, poz. 1070 ze zm. – dalej: u.s.p.), dodając także i to, że sądy po- wszechne wykonują również zadania z zakresu ochrony prawnej powierzo- ne w drodze ustaw (art. 1 § 3). Zgodnie z u.s.p. sądami powszechnymi są sądy rejonowe, sądy okręgowe oraz sądy apelacyjne (art. 1 § 1), a wydzia- ły są wewnętrznymi jednostkami tych sądów (art. 11 § 1, art. 12 § 1, art. 13 § 1, art. 16 § 1 i art. 18 § 1). Nawet jeśli przepisy u.s.p. określają niektóre wydziały nazwami sądów (np. sąd grodzki, sąd pracy, sąd gospodarczy, 7 sąd pracy i ubezpieczeń społecznych), to jest to jedynie kwestia związana z wyodrębnieniem rozpoznawania spraw w poszczególnych wydziałach, a zatem regulacje te odnoszą się do wewnętrznego podziału czynności w danym sądzie i nie tworzą ustrojowych jednostek sądownictwa powszech- nego. Oznacza to, że wydziały jako wewnętrzne jednostki organizacyjne (części składowe) sądu, nie mogą być traktowane jako sądy o odrębnej właściwości procesowej (J. Gudowski red.: Prawo o ustroju sądów po- wszechnych, Warszawa 2010, s. 72, 76; Ł. Korozs, M. Sztorc: Ustrój są- dów powszechnych. Komentarz, Warszawa 2002, s. 33, 35 i 36). Zrozu- miałe jest zatem, że wydziały tego samego sądu nie mogą toczyć sporów o właściwość (por. postanowienie Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 5 maja 1999 r., II AKo 151/99, Lex 38183), a sprawy wadliwie skierowane do danego wydziału powinny być przekazywane do właściwego wydziału nie na podstawie postanowienia o uznaniu swojej niewłaściwości, ale na pod- stawie zarządzeń o charakterze porządkowym (por. uchwała SN z dnia 14 marca 1989 r., III PZP 45/88, OSNCP 1989, z. 11, poz. 67; uchwała SN z dnia 22 lipca 1994 r., III CZP 87/94, OSNC 1995, z. 1, poz. 5). Nie zmienia niczego w ustrojowej pozycji wydziału danego sądu to, że przed nowelą z dnia 12 lutego 2010 r. w u.k.s.e. właściwość sądu przypisano sądowi okrę- gowemu – sądowi pracy i ubezpieczeń społecznych (art. 75 ust. 2). Norma- tywne doprecyzowanie właściwości sądu, poprzez wskazanie rodzaju wy- działu, w którym ma być rozpoznawana sprawa, choćby wydział taki był określany mianem „sądu”, nie czyni z niego sądu w znaczeniu proceso- wym, o którym mowa w art. 35 § 1 k.p.k. Wydział taki dalej jest od strony organizacyjnej częścią sądu. Oczywiste jest i to, na co zwrócił uwagę w swym wniosku prokurator, że rozpoznanie sprawy przez niewłaściwy wy- dział właściwego sądu nie stanowi uchybienia określonego w treści art. 439 § 1 pkt 3 lub 4 k.p.k., a w przypadku sporów kwestię tę – jako leżącą w sfe- rze wewnętrznej organizacji danego sądu – rozstrzyga prezes sądu na 8 podstawie § 55 ust. 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 23 lutego 2007 r. Regulamin urzędowania sądów powszechnych (Dz. U. Nr 38, poz. 249 ze zm.). Tak więc udzielenie odpowiedzi na sformułowane w obu pytaniach zagadnienie prawne nie ma żadnego znaczenia dla roz- strzygnięcia odwołania Ministra Sprawiedliwości. Co więcej, sprawa wła- ściwości wydziału została już rozstrzygnięta zgodnie z prawem przez pre- zesa sądu. W układzie gdy Sąd Okręgowy w S. problem właściwości do rozpoznania odwołania postrzegał tylko przez pryzmat właściwego wydzia- łu tego sądu, to na rozprawie w dniu 15 października 2010 r. nie miał on w ogóle, z uwagi na treść art. 35 § 2 k.p.k., formalnych podstaw do odrocze- nia z tego powodu rozprawy, co niestety uczynił. Wywód powyższy obrazu- je także i to, że nie istnieje problem natury prawnej, który wymagałby za- sadniczej wykładni ustawy. Z tych powodów należało odmówić podjęcia uchwały w odniesieniu do kwestii ujętych w obu pytaniach. W tym kontekście za tym bardziej nieudaną należy uznać podjętą w uzasadnieniu postanowienia Sądu Okręgowego w S. próbę wykazania, że przepis art. 75 ust. 2 u.k.s.e., w brzmieniu obowiązującym od 17 czerwca 2010 r., wcale nie wyklucza tego, że to dalej wydział pracy i ubezpieczeń społecznych może być właściwy do rozpoznania sprawy. Przepis art. 75 ust. 2 u.k.s.e. w poprzednio obowiązującym brzmieniu wskazywał przecież, że właściwym do rozpoznania odwołania jest sąd okręgowy – sąd pracy i ubezpieczeń społecznych, zaś po zmianie wprowadzonej przepisem art. 1 pkt 13 ustawy z dnia 12 lutego 2010 r. o zmianie ustawy o komornikach sądowych i egzekucji (Dz. U. Nr 40, poz. 228) ujmuje, iż odwołanie przy- sługuje do sądu okręgowego, właściwego według siedziby kancelarii obwi- nionego komornika. Zaaprobowanie takiego wnioskowania Sądu odwoław- czego musiałoby oznaczać aprobatę dla stwierdzenia, że pomimo zmiany treści tego przepisu, nie uległa zmianie norma w nim zawarta, na co nie pozwalają zarówno reguły logiki (zakaz wykładni synonimicznej) jak i praw- 9 ny charakter nowelizacji przepisu (§ 85 ust. 1 i § 87 ust. 1 załącznika do rozporządzenia Prezesa Rady Ministrów z dnia 20 czerwca 2002 r. w sprawie „Zasad techniki prawodawczej” – Dz. U. Nr 100, poz. 908). Druga uwaga musi dotyczyć kwestii procedury. Rację ma Sąd odwoławczy, że określenie przepisów w oparciu o które następuje rozpoznanie sprawy nie kreuje właściwości sądu. Trzeba jednak mieć na względzie to, że w syste- mie prawa określającego właściwość sądów orzekających w postępowaniu dyscyplinarnym, dominuje model powiązania właściwości sądu ze stoso- waną przez ten sąd procedurą. Model taki ukształtowano ustawą z dnia 23 listopada 2002 r. o Sądzie Najwyższym (Dz. U. Nr 240, poz. 2052 ze zm.), wzorem regulacji wprowadzonej do ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. – Karta Nauczyciela (Dz. U. z 2006 r. Nr 97, poz. 764 ze zm.), ustawą z dnia 18 lutego 2000 r. o zmianie ustawy – Karta Nauczyciela oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 19, poz. 239). W przepisach rozdziału VIII ustawy o Sądzie Najwyższym znowelizowano przepisy 13 ustaw korpo- racyjnych (art. 74, 76-83, 86-88, 90-91) w taki sposób, że od orzeczeń wy- danych przez korporacyjne organy orzekające w drugiej instancji w spra- wach dyscyplinarnych, odwołanie przysługiwało do sądu apelacyjnego – sądu pracy i ubezpieczeń społecznych, który rozpoznawał odwołanie we- dług przepisów Kodeku postępowania cywilnego o apelacji. Odmiennie po- zostawiono uregulowania w zakresie zawodów prawniczych i uczyniono to w sposób świadomy, o czym przekonuje uzasadnienie projektu ustawy o Sądzie Najwyższym (pkt. XI druku sejmowego nr 496 – Sejm IV kadencji). Tak więc różnica pomiędzy ustawą o komornikach sądowych i egzekucji w kształcie obowiązującym do dnia 16 czerwca 2010 r. a innymi ustawami korporacyjnymi, w zakresie przepisów określających właściwość sądów do orzekania w postępowaniu dyscyplinarnym, polegała tylko na tym, że po- stępowanie dyscyplinarne co do komorników, asesorów komorniczych i aplikantów komorniczych było postępowaniem dwuinstancyjnym, a więc 10 sąd powszechny orzekał już w drugiej instancji; w takim układzie zrozumia- łym było, że właściwym do rozpoznania odwołania był sąd okręgowy – sąd pracy i ubezpieczeń społecznych (wcześniej – sąd wojewódzki), a nie taki wydział sądu apelacyjnego. Natomiast konsekwentnie ustawodawca okre- ślał procedurę w oparciu o którą następowało rozpoznanie odwołania. Wskazując bowiem na wydział pracy i ubezpieczeń społecznych określo- nego sądu (okręgowego lub apelacyjnego), jednocześnie dostosowywał do niego procedurę (przepisy Kodeksu postępowania cywilnego), tak aby była to procedura, która stosowana jest przy rozpoznawaniu właściwych rodza- jowo dla tego wydziału spraw. Tak więc, wprowadzenie nowelą z dnia 12 lutego 2010 r. do art. 75 u.k.s.e. ustępu 4 i określenie w nim, że do postę- powania dyscyplinarnego w zakresie nieuregulowanym w ustawie stosuje się odpowiednio przepisy Kodeksu postępowania karnego stanowi istotną, bo wynikającą z wykładni systemowej zewnętrznej, wskazówkę dla okre- ślenia, który wydział sądu okręgowego właściwego według siedziby kance- larii obwinionego komornika, winien rozpoznawać odwołanie uprawnionego podmiotu. Z uzasadnienia rządowego projektu ustawy z dnia 12 lutego 2010 r. wynika, że zmiana procedury stosowanej do rozpoznawania spraw dyscyplinarnych w postępowaniu odwoławczym miała na celu zapewnienie pełnych gwarancji dla stron postępowania (druk 1810 – Sejm VI kadencji). Nie może dziwić, że realizując ten cel wyeliminowano zapis o właściwości wydziału pracy i ubezpieczeń społecznych, skoro przy rozpoznawaniu spraw z tego zakresu procedura karna nie ma zastosowania. Fakt, że w przypadku jednego aktu prawnego, tj. ustawy z dnia 7 maja 2009 r. o bie- głych rewidentach i ich samorządzie, podmiotach uprawnionych do bada- nia sprawozdań finansowych oraz o nadzorze publicznym (Dz. U. Nr 77, poz. 649) naruszono schemat powiązania wskazanego wydziału z właści- wą procedurą, stosowaną przy rozpoznawaniu w tym wydziale innych spraw (art. 41 ust. 1 i art. 46 – por. uzasadnienie postanowienia SN z dnia 11 30 września 2010 r., I KZP 11/10, OSNKW 2010, z. 10, poz. 85), nie może prowadzić do wniosku, iż określenie przepisów procesowych, w oparciu o które sąd okręgowy będzie rozpoznawał odwołanie od orzeczenia komisji dyscyplinarnej, nie ma znaczenia przy określaniu właściwego do rozpozna- nia sprawy wydziału. Z tych wszystkich powodów orzeczono jak w postanowieniu.