I KZP 24/07

POSTANOWIENIE Z DNIA 20 WRZEŚNIA 2007 R. I KZP 24/07 W postępowaniu uproszczonym nie stosuje się przepisu art. 377 § 3 k.p.k. w sytuacji, gdy oskarżony nie stawił się bez usprawiedliwienia na rozprawę, o terminie której został osobiście zawiadomiony, a zaistniały po- zostałe przesłanki warunkujące wydanie wyroku zaocznego w trybie art. 479 § 1 k.p.k. Przewodniczący: sędzia SN W. Kozielewicz. Sędziowie SN: R. Malarski (sprawozdawca), R. Sądej. Prokurator Prokuratury Krajowej: A. Herzog. Sąd Najwyższy w sprawie Marka M., po rozpoznaniu, przekazanego na podstawie art. 441 § 1 k.p.k. przez Sąd Okręgowy w T., postanowieniem z dnia 4 kwietnia 2007 r., zagadnienia prawnego wymagającego zasadni- czej wykładni ustawy: „Jaka jest wzajemna relacja przepisów art. 377 § 3 k.p.k. (w zw. z § 6 tego artykułu) i art. 479 § 1 k.p.k. w sytuacji, gdy oskarżony, w postępowaniu uproszczonym, będąc zawiadomiony o rozprawie osobiście, nie stawi się na nią?” p o s t a n o w i ł odmówić podjęcia uchwały. 2 U Z A S A D N I E N I E Przedstawione na wstępie zagadnienie prawne sformułowane zostało na tle następującej sytuacji procesowej. W akcie oskarżenia, zarzucającym Sławomirowi S. i Markowi M. po- pełnienie przestępstw określonych w art. 284 § 1 k.k., zaznaczono, że sprawa podlega rozpoznaniu w postępowaniu uproszczonym. Pierwszy termin rozprawy głównej miał miejsce w dniu 30 grudnia 2005 r., na którą stawili się oskarżeni. Nie doszło wówczas do otwarcia przewodu sądowego i Sąd Rejonowy w T., po dopuszczeniu dowodu z opinii biegłych lekarzy psychiatrów w celu zbadania stanu zdrowia psychicznego Sławomira S., odroczył rozprawę. Na kolejną rozprawę w dniu 3 kwietnia 2006 r. zjawił się tylko Marek M. i Sąd po raz wtóry, tym razem z powodu niedoręczenia dru- giemu oskarżonemu wezwania, odroczył rozprawę na dzień 10 maja 2006 r., uznając obecnego oskarżonego za powiadomionego. Na rozprawę w dniu 10 maja 2006 r. przybył tylko Sławomir S., natomiast Marek M. nie stawił się, nie usprawiedliwiając swojej nieobecności. Na podstawie art. 479 § 1 k.p.k. postanowiono prowadzić postępowanie bez udziału Marka M., otwarto przewód sądowy, w ramach którego m.in. odczytano w myśl art. 479 § 2 k.p.k. wcześniejsze wyjaśnienia nieobecnego oskarżonego, a następnie odroczono wydanie wyroku na dwa dni. Ogłoszenie wyroku, któ- ry w stosunku do Marka M. miał charakter zaoczny, nastąpiło w dniu 12 maja 2006 r. Oskarżony wniósł sprzeciw, w którym oświadczył, że w razie jego nieuwzględnienia żąda sporządzenia uzasadnienia wyroku. Upoważniony sędzia Sądu pierwszej instancji, zarządzeniem z dnia 14 listopada 2006 r., z jednej strony, na podstawie art. 422 § 3 k.p.k., od- mówił przyjęcia wniosku o sporządzenie uzasadnienia jako złożonego po terminie, a z drugiej, na podstawie art. 482 § 1 k.p.k. w zw. z art. 479 § 1 k.p.k. a contrario, odmówił przyjęcia sprzeciwu jako niedopuszczalnego z 3 mocy ustawy. W uzasadnieniu zarządzenia podkreślił, że wyrok w odnie- sieniu do Marka M. nie miał charakteru zaocznego, gdyż powinna mieć w tym wypadku zastosowanie regulacja przewidziana w art. 377 § 3 k.p.k., a zatem nie przysługiwał od tego wyroku sprzeciw. Wskazał też, że wniosek o sporządzenie uzasadnienia złożony został wprawdzie po upływie termi- nu, ale ze względu na skierowane do oskarżonego mylne pouczenie istnie- je możliwość skorzystania z określonej w art. 126 § 1 k.p.k. instytucji przy- wrócenia terminu. Rozpoznając złożone na zarządzenie upoważnionego sędziego zaża- lenie oskarżonego Marka M., Sąd Okręgowy w T. uznał, że w sprawie wy- łoniła się wskazana wyżej kwestia prawna wymagająca zasadniczej wy- kładni ustawy, i wystąpił do Sądu Najwyższego w trybie art. 441 § 1 k.p.k. o jej rozstrzygnięcie. Prokurator Prokuratury Krajowej zgłosił wniosek o odmowę udzielenia odpowiedzi na pytanie prawne postawione przez sąd odwoławczy, podno- sząc, że z uwagi na treść art. 484 § 2 k.p.k. sprawa nie mogła być rozpo- znana w trybie uproszczonym i tym samym nie mógł zapaść wyrok zaoczny oraz że wątpliwości wyrażone przez sąd ad quem są wynikiem niewłaści- wego rozumienia wzajemnych relacji art. 377 § 3 k.p.k. i art. 479 § 1 k.p.k. w kontekście art. 468 k.p.k. Sąd Najwyższy zważył, co następuje. Stanowisko prokuratora Prokuratury Krajowej okazało się trafne. Po- mijając kwestię zasadności (lub niezasadności) prokuratorskiej tezy o nie- możności procedowania przez sąd pierwszej instancji w trybie uproszczo- nym z powodu przekroczenia 21dniowego terminu, o którym mowa w art. 484 § 1 i 2 k.p.k., należy dobitnie stwierdzić, że unormowania zawarte w art. 377 § 3 k.p.k. i art. 479 § 1 k.p.k. – oczywiście w aspekcie, w jakim zredagowane zostało pytanie prawne – są jasne i nie nastręczają trudności interpretacyjnych, a zatem nie zachodziła konieczność dokonania przez 4 najwyższą instancję sądową zasadniczej wykładni w rozumieniu art. 441 § 1 k.p.k. Mimo braku warunków do udzielenia odpowiedzi na przedstawione przez instancję odwoławczą zagadnienie prawne, Sąd Najwyższy dostrzegł jednak celowość wypowiedzenia się na temat sformułowanego w pytaniu prawnym problemu. Rozważania wypada rozpocząć od przypomnienia zasady wyrażonej w art. 468 k.p.k. Przepis ten, mający istotne znaczenie dla wyjaśnienia podniesionego przez Sąd Okręgowy w T. zagadnienia, wskazuje, że po- stępowanie uproszczone jest trybem szczególnym pierwszego stopnia, czyli takim, w którym normuje się pewne kwestie procesowe, odsyłając w pozostałym zakresie do postępowania zwyczajnego, zasadniczego. Innymi słowy, w sprawach podlegających trybowi uproszczonemu, o którym mo- żemy w gruncie rzeczy mówić tylko w odniesieniu do postępowania jurys- dykcyjnego, zastosowanie mają przepisy zawarte w Rozdziale 51 Kodeksu postępowania karnego, a jedynie w kwestiach nie unormowanych stosuje się przepisy o postępowaniu zwyczajnym. Analiza treści art. 377 § 3 k.p.k. (chodzi o tę część, która uprawnia sąd do prowadzenia rozprawy w razie nieusprawiedliwionego niestawien- nictwa oskarżonego, mimo że został o niej osobiście zawiadomiony) i art. 479 § 1 k.p.k. prowadzi do oczywistego wniosku, że oba przepisy w sposób odmienny określają konsekwencje prawne takiego samego zdarzenia pro- cesowego, to znaczy nieusprawiedliwionej absencji oskarżonego na roz- prawie głównej w postępowaniu zwyczajnym i w postępowaniu uproszczo- nym. Art. 377 § 3 k.p.k. umożliwia w takiej sytuacji – o ile zawiadomienie dotarło osobiście do oskarżonego, a więc gdy to on podpisał poświadcze- nie odbioru wezwania (zob. T. Grzegorczyk: Kodeks postępowania karne- go. Komentarz, Kraków 2005, s. 925) – wydanie wyroku, który – co jasno wynika z § 6 tego przepisu – nie jest uważany za zaoczny (zob. M. Urba- 5 niak: Prowadzenie rozprawy pod nieobecność oskarżonego – art. 377 k.p.k., Prok. i Pr. 2002, nr 3, s. 58); z tego powodu nie jest doręczany z urzędu oskarżonemu, a termin do złożenia wniosku o jego uzasadnienie biegnie od daty jego ogłoszenia (zob. T. Grzegorczyk: op. cit., s. 928). Art. 479 § 1 k.p.k. natomiast umożliwia sądowi w postępowaniu uproszczonym pod nieobecność oskarżonego – o ile wystąpiły inne przesłanki, w tym m.in. doręczono mu wezwanie zgodnie z przepisami zawartymi w Rozdziale 15 Kodeksu postępowania karnego (art. 128142 k.p.k.), a zatem w sposób bezpośredni, pośredni i zastępczy, przy zachowaniu reguły określonej w art. 353 § 1 k.p.k. – wydanie wyroku zaocznego (zob.: wyrok SN z dnia 19 września 2000 r., V KKN 358/00, LEX nr 50993; A. Ziębiński: Wyrok za- oczny w postępowaniu karnym, Pal. 2005, nr 56, s. 60). Sens językowy komentowanych przepisów w zakresie objętym pyta- niem prawnym sądu odwoławczego jest jasny i stąd przepisy te nie wyma- gają wykładni o charakterze zasadniczym. Respektując ich znaczenie lite- ralne, wolno powiedzieć, że przedmiotem regulacji art. 377 § 3 k.p.k. i art. 479 § 1 k.p.k. są następstwa nieusprawiedliwionej nieobecności oskarżo- nego na rozprawie głównej. Skoro tak, to – zgodnie z wyraźną dyrektywą zawartą w art. 468 k.p.k. – w postępowaniu uproszczonym zastosowanie ma norma wyrażona w art. 479 § 1 k.p.k. Jest oczywiste, że możliwość wy- dania w takiej sytuacji wyroku zaocznego wchodzi w rachubę w wypadku doręczenia oskarżonemu wezwania w każdy przewidziany w Rozdziale 15 sposób, a więc również bezpośredni, kiedy osobiście kwituje odbiór we- zwania na rozprawę, a także gdy pojawiły się pozostałe warunki (np. nie stawił się również właściwie zawiadomiony obrońca). Ujmując w art. 479 § 1 k.p.k. tak szeroko sposoby doręczania oskarżonemu wezwań, ustawo- dawca nie wprowadził żadnych zastrzeżeń. Gdyby chciał ów katalog spo- sobów zawęzić (np. do pośrednich i zastępczych), wyraźnie musiałby to stwierdzić. Jeśli tego nie uczynił, to w myśl reguły lege non distinguente, 6 nec nostrum est distinguere („tam gdzie rozróżnień nie wprowadza sam prawodawca, tam nie jest wolno ich wprowadzać interpretatorowi”) uznać należy, że brak jest podstaw do takiego rozumienia art. 479 § 1 k.p.k., by chodziło w nim tylko o doręczenie pośrednie i zastępcze. Przyjęcie wykład- ni, według której w postępowaniu uproszczonym możliwość wydania wyro- ku zaocznego byłaby wykluczona w razie osobistego potwierdzenia przez oskarżonego odbioru wezwania na rozprawę, kolidowałoby z zasadą racjo- nalności ustawodawcy i zakazem wykładni per non est („nie wolno jest in- terpretować przepisów prawnych tak, by pewne ich fragmenty okazały się zbędne”). Chodzi o to, że przy takim rozumieniu znaczenia art. 479 § 1 k.p.k. należałoby w konsekwencji przyjąć, iż tak szerokie ujęcie w tym przepisie sposobów doręczenia wezwań oskarżonemu niewiele znaczy i uczynione zostało w gruncie rzeczy bez celu. Wyniki wykładni językowej znajdują wsparcie w rezultatach zarówno wykładni systemowej (umiejscowienie przepisów w takich, a nie innych rozdziałach ustawy karnoprocesowej – argumentum a rubrica), jak i wy- kładni funkcjonalnej. W tym ostatnim wypadku trzeba odwołać się do ar- gumentu konsekwencjonalistycznego oraz celu regulacji prawnej (ratio le- gis). Zdaniem Sądu Najwyższego, rozwiązanie z art. 377 § 3 k.p.k., pozwa- lające w razie nieusprawiedliwionej absencji osobiście zawiadomionego o terminie rozprawy oskarżonego wydać „zwykły” wyrok, stanowi następstwo obligatoryjnego – co do zasady – udziału oskarżonego w rozprawie (art. 374 § 1 k.p.k.). Wyrok zaoczny natomiast, który może zapaść w trybie art. 479 § 1 k.p.k., stwarza dla oskarżonego dodatkowe zabezpieczenia (cho- dzi głównie o instytucję sprzeciwu), co wiąże się z brakiem obowiązku udziału oskarżonego w rozprawie prowadzonej w trybie uproszczonym, mniej sformalizowanym. W dotychczasowym piśmiennictwie prawniczym można odnaleźć wy- powiedzi już to krytykujące dopuszczalność stosowania art. 377 § 3 k.p.k. 7 w postępowaniu uproszczonym (zob. A. Ważny w: K. Boratyńska, A. Gór- ski, A. Sakowicz, A. Ważny: Kodeks postępowania karnego. Komentarz, Warszawa 2007, s. 998; P. Hofmański red.: Kodeks postępowania karne- go. Komentarz, Warszawa 2007, tom III, s. 2425), już to aprobujące taką dopuszczalność (zob. P. Piszczek: Postępowanie uproszczone w polskim prawie karnym, Olsztyn 2004, s. 246), tyle że poglądy te zostały sformuło- wane nader lakonicznie, w sposób nieuwzględniający całej złożoności kon- strukcji owego przepisu. Tymczasem art. 377 § 3 k.p.k., po wejściu w życie noweli z dnia 10 stycznia 2003 r. (Dz. U. Nr 17, poz. 155), obejmuje aż trzy sytuacje, w których możliwe jest prowadzenie rozprawy bez udziału oskar- żonego: a) gdy powiadomiony o niej oświadcza, że nie weźmie w niej udziału, b) gdy uniemożliwia doprowadzenie go na rozprawę, c) gdy osobi- ście zawiadomiony o terminie rozprawy nie stawia się na nią bez usprawie- dliwienia. Ze względu na dość wąsko zakreślone granice pytania prawnego oraz konkretny układ procesowy poza zakresem zainteresowania Sądu Najwyższego pozostawało zagadnienie dopuszczalności stosowania w po- stępowaniu uproszczonym dwóch pierwszych sytuacji z art. 377 § 3 k.p.k. oraz trzeciej, gdy wprawdzie miała miejsce nieusprawiedliwiona absencja wezwanego osobiście oskarżonego, ale wskutek pojawienia się na rozpra- wie obrońcy wydanie wyroku zaocznego stało się niemożliwe. Podsumowując powyższe rozważania, należy stwierdzić: że nie jest dopuszczalne stosowanie w postępowaniu uproszczonym rozwiązania przewidzianego w art. 377 § 3 k.p.k. w sytuacji, gdy oskarżony nie stawił się bez usprawiedliwienia na rozprawę, o terminie której został osobiście zawiadomiony, a zaistniały pozostałe przesłanki warunkujące wydanie wy- roku zaocznego w trybie art. 479 § 1 k.p.k. Dlatego orzeczono jak w dyspozytywnej części postanowienia.