I KZP 23/2001

UCHWAŁA Z DNIA 11 PAŹDZIERNIKA 2001 R. I KZP 23/2001 Określona w art. 165 ust. 1 ustawy Prawo o publicznym obrocie papierami wartościowymi (Dz. U. Nr 118, poz. 754 ze zm.) czynność sprawcza pole- gająca na proponowaniu nabycia papierów wartościowych oznacza każde – skierowane do określonego w art. 2 ust. 1 tej ustawy kręgu adresatów i w sposób tam podany – zachowanie, które u jego odbiorców wywołuje obiektywne przekonanie, iż zostało złożone oświadczenie woli, mogące prowadzić do zawarcia transakcji, jakiej przedmiotem są wskazane w pro- pozycji - określone w powołanym przepisie – papiery wartościowe. Przewodniczący: sędzia SN A. Konopka. Sędziowie SN: J. Musioł, D. Rysińska (sprawozdawca). Prokurator Prokuratury Krajowej: R. Stefański. Sąd Najwyższy w sprawie Wiesława B. i Tadeusza T., po rozpozna- niu, przekazanego na podstawie art. 441 § 1 k.p.k. przez Sąd Okręgowy w W., postanowieniem z dnia 8 marca 2001 r., zagadnienia prawnego wyma- gającego zasadniczej wykładni ustawy: Czy pod użytym w art. 165 ust. 1 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o publicznym obrocie papierami wartościowymi i funduszach powierniczych (Dz. U. Nr 118, poz. 754 z późn. zm.) w zw. z jej art. 2 ust. 1 pojęciem „proponuje nabycie” należy rozumieć jakiekolwiek zachowanie podjęte przez podmiot posiadający papiery wartościowe lub uprawniony z mocy umowy do przeniesienia praw z papierów wartościowych należących do innych podmiotów, w warunkach określonych w przepisie ostatniego z po- 2 wołanych artykułów, ujawniające w sposób dostateczny wolę zawarcia umowy przeniesienia z tychże papierów, czy też wyłącznie takie zachowa- nie, które stanowi ofertę, bądź zaproszenie do rozpoczęcia rokowań w ro- zumieniu przepisów kodeksu cywilnego (art. 66, 71)? u c h w a l i ł udzielić odpowiedzi j a k w y ż e j. U Z A S A D N I E N I E Pytanie prawne sformułowane zostało przez Sąd Okręgowy w W., rozpoznający zażalenie prokuratora na postanowienie Sądu Rejonowego w.w. z dnia 6 grudnia 2000 r., którym to postanowieniem Sąd ten, na pod- stawie art. 17 § 1 pkt. 2 k.p.k., umorzył postępowanie karne wobec Wie- sława B. i Tadeusza T. oskarżonych, odpowiednio, o czyny kwalifikowane z art. 165 ust. 2 i z art. 165 ust. 1 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997r. Prawo o publicznym obrocie papierami wartościowymi (Dz. U. Nr 118, poz. 754 ze zm.), przyjmując iż zarzucane oskarżonym czyny nie zawierają znamion czynów zabronionych. Rozpoznając zażalenie, w którym – jak przyjęto – prokurator nie zgo- dził się z prezentowaną wyżej oceną, Sąd Okręgowy w W. powziął przed- stawione w zagadnieniu prawnym wątpliwości, odnoszące się do użytego w art. 165 ust. 1 Prawa o publicznym obrocie papierami wartościowymi zwro- tu „proponuje nabycie”, których objaśnienie ma w szczególności, jego zda- niem, znaczenie dla rozstrzygnięcia w części dotyczącej oskarżonego Wie- sława B., któremu zarzucono, że w okresie od 16 grudnia 1996 r. do bliżej nieustalonego okresu w W., w warunkach przestępstwa ciągłego, jako dy- rektor Departamentu Zarządzania Kapitałami Gospodarczego Banku Wiel- kopolski S.A. w P., działając w imieniu Gminy M. agentariusza tego banku, 3 proponował publicznie bez wymaganego zezwolenia Komisji Papierów Wartościowych nabycie obligacji komunalnych wskazanej gminy poprzez zamieszczenie na łamach dzienników ogólnopolskich informacji o ofercie kupna i sprzedaży tych obligacji. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Przepis art. 165 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. Prawo o publicz- nym obrocie papierami wartościowymi (Dz. U. Nr 118, poz. 754 ze zm.) penalizuje zachowanie polegające na proponowaniu nabycia papierów wartościowych bez wymaganej zgody w sposób, o którym mowa w art. 2 tej ustawy. Ta z kolei norma w ust. 1 podaje definicję publicznego obrotu pa- pierami wartościowymi, z której – w interesującym dla niniejszych rozwa- żań zakresie – wynika iż obrót ten polega na proponowaniu nabycia i na- bywaniu papierów wartościowych przy wykorzystaniu środków masowego przekazu lub w inny sposób, jeżeli propozycja skierowana jest do więcej niż 300 osób albo do nieoznaczonego adresata. Wobec tego, że przedstawio- ne zagadnienie dotyczy, podlegających szczególnej regulacji stosunków prawnych, powstaje pytanie o rzeczywisty sens opisanego działania, które podjęte bez wymaganej zgody, staje się –w myśl dyspozycji art. 165 PrPapW– działaniem przestępnym. Zważywszy na to, iż zarówno treść tego, jak i pozostałych przepisów Prawa o publicznym obrocie papierami wartościowymi (dalej PrPapW) nie przydała pojęciu proponowania nabycia papierów żadnego specjalnego znaczenia, zgodnie z przyjętymi regułami wykładni przepisów ustawy, za- sadnicze znaczenie ma metoda językowa, stosownie do której bez uza- sadnionych powodów nie należy przypisywać interpretowanym zwrotom znaczenia różnego od tego, jakie mają równokształtne terminy w języku potocznym i którą to metodę odrzucić należy tylko wtedy, gdy wynik inter- pretacji, w myśl jej zasad, byłby niedorzeczny (por. J. Wróblewski: Sądowe stosowanie prawa, Warszawa 1972, s.124 i nast.). 4 W pierwszej zatem kolejności na uwadze mieć należało, iż w języku polskim słowo „proponować” oznacza „występować z propozycją, zgłaszać projekt, pomysł czegoś, nakłaniać kogoś do wzięcia, pożyczenia, kupienia, spożycia czegoś”(Słownik języka polskiego, pod redakcją M. Szymczaka, Warszawa 1999, s.895), w innym zaś ujęciu, „zwracać się do kogoś z pro- pozycją czegoś ocenianego korzystnie, oferować coś, zachęcać do kupie- nia czegoś”(Nowy słownik poprawnej polszczyzny, pod redakcją A. Mar- kowskiego, Warszawa 1999, s.754). W tym kontekście rozważane znamię czasownikowe przestępstwa z art. 165 PrPapW należy więc interpretować jako każde zachowanie, polegające na występowaniu z propozycją, zgła- szaniu projektu, nakłanianiu, czy zachęcaniu do nabycia papierów warto- ściowych. Takie też rozumienie, nie odbiegające od potocznego znaczenia tego zwrotu, prezentowane jest w literaturze (por. J. Majewski: Przestępne wprowadzanie papierów wartościowych do publicznego obrotu, Prawo pa- pierów wartościowych, 2001, z.5, s. 21, a także O.Górniok: Prawo karne gospodarcze, Komentarz, Toruń 1997, s. 154). Powyższe prowadzi do wniosku, że zachowanie polegające na pro- ponowaniu nabycia papierów wartościowych może przybrać postać dowol- nego rodzaju i formy komunikatu, skierowanego do wskazanego w art. 2 ust. 1 PrPapW kręgu adresatów i w sposób tam określony, którego treść skłania do nabycia wskazanych w nim papierów, czego niezbędnym wa- runkiem jest wywołanie u jego odbiorców przekonania, iż możliwe jest za- warcie, dotyczącej tych papierów transakcji, która wszakże do skutku dojść nie musi; przestępstwo z art. 165 PrPapW ma bowiem charakter formalny a jego dokonanie następuje z chwilą zrealizowania rozważanej czynności wykonawczej. Takie rozumienie czynnościowego znamienia omawianego przestęp- stwa, a więc jako każdego zachowania zdolnego realizować wskazane wa- runki propozycji, sprzeciwia się prezentowanej w uzasadnieniu postawio- 5 nego pytania prawnego sugestii, że propozycja nabycia papierów warto- ściowych winna być przedstawiona jedynie w postaci oferty, o jakiej mowa w art. 66 k.c., lub innego oświadczenia woli o wiążącym charakterze, gdyż w tym względzie nie postawiono w ustawie żadnych wymogów, czy ograni- czeń. Powyższe nie zmienia natomiast faktu, że skoro propozycja, ze swej istoty, wskazuje na istnienie u proponującego intencji, by adresat nabył pa- piery (a intencji tej służy wywołanie przekonania o możliwości zawarcia przezeń takiej transakcji z podmiotem chętnym do ich zbycia), to jej treść, o ile nie bezpośrednio, to przynajmniej w obiektywnym odbiorze, winna da- wać jej adresatom prawo do przypuszczenia, iż złożone zostało określonej treści oświadczenie woli, tyle że wyrażone w dowolnej a nie tylko wiążącej formie. Trafność przedstawionego rozumowania potwierdza wynik zastoso- wania dyrektyw wykładni systemowej i historycznej. Na wstępie przypomnieć więc trzeba, iż w pierwotnym stanie praw- nym, obowiązującym na podstawie ustawy z dnia 22 marca 1991 r. Prawo o publicznym obrocie papierami wartościowymi i funduszach powierniczych (Dz. U. Nr 35, poz. 155), rozważane „proponowanie nabycia” przybrało w zamyśle ustawodawcy postać oferty lub zaproszenia do rokowań (art. 1 § 1 cyt. ustawy, do treści którego odwołano się w art. 117, będącym odpo- wiednikiem art. 165 PrPapW), gdy tymczasem w obowiązującym obecnie art. 2 ust. 1 PrPapW, do którego dyspozycji nawiązuje art. 165, z określe- nia takiego zrezygnowano. Oznacza to, że ustawa, w jej kształcie obowią- zującym już od dnia 29 listopada 1991r. (por. art. 1 pkt. 1 ustawy z dnia 9 października 1991 r. – Dz.U. Nr 103, poz. 447, zmieniającej pierwotnie ob- owiązujący tekst we wskazanej części), rozszerzyła zakres możliwych w obrocie prawnym oświadczeń woli, poprzedzających nabycie papierów wartościowych. 6 Powyższe potwierdza jednoznacznie, iż intencją ustawodawcy było uznanie za „proponowanie nabycia” każdego zachowania, a nie tylko wyra- żonego w poprzednio określonej postaci, t.j. oferty (art. 66 k.c.) lub zapro- szenia do rokowań (art. 71 k.c.). Taki też pogląd, wbrew ocenie pytającego sądu, prezentowany jest jednolicie w literaturze. Poszczególni autorzy (por. m.in.: Prawo o publicznym obrocie papierami wartościowymi. Komentarz: pod redakcją L. Sobolewskiego, Warszawa 1999, s. 46-47, 101, M. Roma- nowski: Prawo o publicznym obrocie papierami wartościowymi, Warszawa 1999, s.27-28 i 827, R. Czerniawski: Prawo o publicznym obrocie papiera- mi wartościowymi i funduszach powierniczych. Komentarz, Warszawa 2000, s. 15, D. Kuberski: Karalny niepubliczny obrót papierami wartościo- wymi, Prok. i Pr. 2001, z.1, s. 67) w odmienny jedynie sposób prezentują gamę oświadczeń, które w aktualnym stanie prawnym mogą stanowić pro- ponowanie nabycia papierów wartościowych, w tym, np. w zależności od, określonych w art. 9 ustawy z dnia 29 czerwca 1995r. o obligacjach (Dz.U Nr 83, poz. 574 z późn. zm.), sposobów emisji obligacji oraz w aspekcie wymogów stawianych podmiotom stwarzającym warunki do ich nabycia w świetle konstrukcji normatywnych przewidzianych w Kodeksie cywilnym (por. B. Ptak: Ustawa o obligacjach. Komentarz, Kraków 1996, s. 246-248, 252-254, 354-358). Dalej na uwadze należy mieć to, iż samo pojęcie publicznego obrotu papierami wartościowymi zostało w regulującej go ustawie ujęte bardzo szeroko; obejmuje ono bowiem nie tylko nabywanie tych papierów, ale już samo proponowanie ich nabycia, co wskazuje na wolę ustawodawcy co do zakwalifikowania jako obrotu wszelkich odpowiadających temu propono- waniu zachowań, które mogą, choć nie muszą doprowadzić do przejścia praw z papierów wartościowych. W konsekwencji, choć odbywający się na podstawie omawianej ustawy obrót jest sformalizowany i podlega ścisłym procedurom, posługiwanie się w jej kolejnych przepisach (vide np. art. 4 pkt 7 6,7,8, art. 33, art. 34 ust.1 i in. PrPapW) jedynie ogólnym pojęciem propo- nowania nabycia papierów (czy ich nabywania lub zbywania) uznać należy za świadomy zabieg ustawodawcy, uzasadniony różnorodnością występu- jących w obrocie prawnym czynności, których skutkiem może być przenie- sienie papierów i to niezależnie od wymogów, jakie w tym względzie obo- wiązują te podmioty, które, działając legalnie, poddały się reżimowi ustawy. Zauważyć też trzeba, że kolejne nowelizacje ustawy Prawo o pu- blicznym obrocie papierami wartościowymi (por. m.in. art. 4 ustawy z dnia 8 grudnia 2000 r. – Dz.U. Nr 122, poz. 1315) nie wpłynęły na zmianę dotych- czasowego rozumienia pojęcia obrotu w omawianym aspekcie, a wręcz, precyzując niektóre przedmioty uregulowań, rozumienie to wzmocniły. Przykładowo wskazać można na znowelizowaną treść przepisu art. 71, czy art. 63 ust. 1 pkt. 3 in fine PrPapW, których sformułowania wskazują, iż jakkolwiek przeniesienie papierów wartościowych, na gruncie ustawy, na- stępuje najczęściej przez przeprowadzenie subskrypcji lub sprzedaży, to nie wyklucza się innego obrotu tymi papierami, co w pewnym zakresie daje wskazówkę, iż do zawarcia dotyczących papierów wartościowych transakcji mogą prowadzić wszelkiego rodzaju oświadczenia woli, zależne od wyboru proponującego nabycie oraz od charakteru przyszłej umowy. Godzi się jednocześnie podkreślić, iż wprawdzie omawiana ustawa, w brzmieniu sprzed wskazanej nowelizacji, nie precyzowała wyraźnie, iż w związku z dokonywaniem czynności w zakresie publicznego obrotu papierami warto- ściowymi składane są oświadczenia woli, co pytającemu sądowi sprawiło zasadniczą trudność interpretacyjną w odniesieniu do pojęcia proponowa- nia nabycia papierów (vide obecnie art. 7a dodany przez art.4 pkt. 6 cyt. wyżej ustawy z dnia 8 grudnia 2000 r., odnoszący się do składania takich oświadczeń przy pomocy elektronicznych nośników informacji), to jednak kwestię tę w świetle ogólnych zasad obrotu cywilnoprawnego, już wówczas uznać należało za oczywistą. 8 Powyższe uprawnia do konstatacji, że odpowiadające złożeniu oświadczenia woli zachowanie, polegające na proponowaniu nabycia pa- pierów wartościowych może przybrać różnorodne postacie, których wy- czerpująco wymienić się nie da. Przykładowo jedynie można wskazać, iż może ono przybrać postać oferty, zaproszenia do składania ofert, przetar- gu, zaproszenia do rokowań (w tym również w formie reklamy, ogłoszenia, czy innego komunikatu), wszelkiego rodzaju porozumień, listów intencyj- nych, i innych o podobnym charakterze. Podkreślić trzeba, iż Kodeks cy- wilny, regulując trzy najbardziej typowe procedury zawierania umów (w try- bie ofertowym, przetargowym i rokowaniowym), nie wyklucza dochodzenia do porozumienia także w inny sposób, tj. przez przemienne ich stosowanie lub zastosowanie modyfikacji jednej z nich (Kodeks cywilny. Komentarz: pod red. K. Pietrzykowskiego, Warszawa 1999, s. 225-226). W tym kontek- ście, sformułowane przez sąd odwoławczy pytanie zawiera niejako we- wnętrzną sprzeczność, skoro zachowaniom stanowiącym ofertę, bądź za- proszenie do rozpoczęcia rokowań przeciwstawia inne, ujawniające wolę przeniesienia papierów, oświadczenia. Jednocześnie jest rzeczą oczywistą, iż dla odczytania charakteru prawnego i znaczenia rozmaitych oświadczeń nie sposób podać uniwer- salnej, zawierającej szczegółowe kryteria kwalifikujące, recepty interpreta- cyjnej. W tej mierze odwołać się więc należy do ogólnych zasad Kodeksu cywilnego, a w szczególności do unormowań zawartych w przepisach art. 56, art. 60 i art. 65 k.c., tyczących oświadczeń woli i ich wykładni, jak rów- nież uregulowań art. 66 i nast. k.c. Z kwestii najistotniejszych przytoczyć zaś wypada, iż ustawa ta zezwala na każdą postać złożenia oświadczenia woli, także w sposób konkludentny, zaś zgodnie z zasadą bezpieczeństwa prawnego, pojęcie (i skutki) oświadczenia woli łączy z przejawem ze- wnętrznym woli, któremu nadaje prymat w stosunku do tzw. woli wewnętrz- nej, przy czym treść tego oświadczenia powinna być interpretowana zgod- 9 nie z obiektywnymi regułami, odwołującymi się do znaczeń zrozumiałych w danych okolicznościach, zważywszy na miejsce, tradycję, kulturę, czy sys- tem wartości dla danych uczestników obrotu, a nie z wolą wewnętrzną (Komentarz pod red. K. Pietrzykowskiego, op.cit., s. 177-178). Przytaczane kryteria ogólne powinny być również przydatne przy dokonywaniu ocen prowadzących do odróżnienia oświadczeń woli od oświadczeń o innym charakterze, w szczególności wyłącznie informacyjnym. Przepis art. 71 k.c., mający charakter normy interpretacyjnej stanowi, że ogłoszenia, re- klamy i inne informacje (np. cenniki) skierowane do ogółu lub do poszcze- gólnych osób, poczytuje się w razie wątpliwości nie za ofertę, lecz za za- proszenie do rozpoczęcia rokowań. Natomiast granica między informacją stanowiącą zaproszenie do rokowań a informacją publicystyczną jest nieo- stra i – m.in. na podstawie przytaczanych kryteriów oraz na podstawie kon- kretnych okoliczności faktycznych danego zdarzenia – winna być przed- miotem indywidualnej oceny. W każdym razie, trafnie podnosi się w litera- turze, iż dla oceny danej informacji, jako propozycji nabycia, konieczne jest, by zawierała ona treść niezbędną do podjęcia przez jej odbiorcę działań prowadzących bezpośrednio do nabycia papierów wartościowych (Komen- tarz pod red. L. Sobolewskiego, op.cit., s. 101). Natomiast stosownie do wcześniejszych wywodów dodatkowo pod- kreślić trzeba, iż skoro będąca przedmiotem rozważań propozycja nie musi być skuteczna (nie musi wywoływać skutków prawnych), to – w rozumieniu osoby składającej oświadczenie – nie musi ona prowadzić do zawarcia umowy, lecz ma ona wywoływać – w odbiorze adresata – przeświadczenie, iż podjęte przez proponującego działanie może bezpośrednio do jej zawar- cia doprowadzić. Przy dokonywaniu w tej mierze oceny, brać zaś trzeba pod uwagę wzorzec obiektywnego, starannego odbiorcy. Rzecz jasna, powyższa konstatacja, podobnie jak i pozostałe uwagi odnoszące się do oceny oświadczeń woli, które – lege non distinguente – 10 dotyczą również, jak była o tym mowa na wstępie, pojęcia proponowania nabycia papierów wartościowych w rozumieniu art. 165 PrPapW, w żad- nym zakresie nie pozostają w kolizji z kwestią przestępnego zamiaru, jaki winien towarzyszyć opisywanemu w tym przepisie działaniu. Przypomnieć więc wypada, że omawianego przestępstwa można się dopuścić jedynie z winy umyślnej, działając z zamiarem bezpośrednim lub ewentualnym, który należy, w omawianym tu aspekcie, odnosić do wywołania, u adresatów podjętego działania, obiektywnego przekonania co do możliwości nabycia przez nich wskazywanych papierów wartościowych. Na koniec wreszcie stwierdzić należało, iż także wykładnia funkcjo- nalna nie pozostawia wątpliwości co do opisywanego rozumienia pojęcia proponowania nabycia papierów wartościowych, jeśli się zważy, iż przed- miotem ochrony przepisu art. 165 PrPapW jest prawidłowość i bezpieczeń- stwo publicznego obrotu tymi papierami, związana z ochroną gospodar- czych i finansowych interesów inwestorów oraz z zapewnieniem równości uczestniczących w tym obrocie podmiotów. W takim razie, pełna gwarancja realizacji tych celów możliwa jest tylko w wypadku przyjęcia, iż wszelkie opisane wyżej zachowania, skłaniające inwestorów do nabycia papierów, są takimi działaniami, których podjęcie nie jest możliwe bez uzyskania zgo- dy Komisji Papierów Wartościowych i Giełd. Zgoda ta bowiem gwarantuje zarówno dokonanie kontroli proponowanych papierów oraz samego ich emitenta (wprowadzającego papiery do obrotu), jak i dostępność w tym przedmiocie rzetelnych informacji. Możliwość proponowania nabycia papie- rów wartościowych przy pomocy środków masowego przekazu (albo w inny publiczny sposób) stanowi zaś jednocześnie przywilej tylko dla tych pod- miotów, które poddały się reżimowi ustawy i wynikającym z niej obowiąz- kom. Przedstawione względy sprzeciwiają się zatem wybiórczemu trakto- waniu różnych informacji przybierających postać proponowania nabycia 11 papierów wartościowych w obrocie publicznym, czego w żadnym razie nie można utożsamiać z zakazem informowania społeczeństwa o wszelkiego rodzaju zjawiskach, czy zdarzeniach, jakie mają miejsce w życiu gospodar- czym.