I KZP 23/03

UCHWAŁA Z DNIA 30 WRZEŚNIA 2003 R. I KZP 23/03 W sprawach rozpoznawanych według przepisów Kodeksu postępo- wania w sprawach o wykroczenia (ustawa z dnia 24 sierpnia 2001 r., Dz. U. Nr 106, poz. 1148 ze zm.) warunkiem poprzestania na odczytaniu ze- znań świadka, w trybie stosowanego odpowiednio art. 442 § 2 k.p.k. (w brzmieniu obowiązującym do dnia 30 czerwca 2003 r.) w zw. z art. 109 § 2 k.p.s.w., była zgoda stron obecnych na rozprawie. Przewodniczący: sędzia SN S. Zabłocki. Sędziowie SN: H. Gradzik (sprawozdawca), T. Grzegorczyk. Zastępca Prokuratora Generalnego: R.A. Stefański. Sąd Najwyższy w sprawie Janusza P. po rozpoznaniu przekazanego na podstawie art. 441 § 1 k.p.k. przez Sąd Okręgowy w G. postanowie- niem z dnia 30 maja 2003 r., zagadnienia prawnego wymagającego za- sadniczej wykładni ustawy: „Czy zgoda, o której mowa w art. 442 § 2 k.p.k., wymagana jest jedynie od stron obecnych na rozprawie, czy też od wszystkich stron uczestniczących w postępowaniu karnym?” u c h w a l i ł udzielić odpowiedzi j a k w y ż e j. 2 U Z A S A D N I E N I E Wyrokiem z dnia 21 sierpnia 2002 r. Sąd Rejonowy w G., skazał ob- winionego Janusza P. za wykroczenie określone w art. 86 § 1 k.w. na karę 400 zł grzywny. Po rozpoznaniu apelacji wniesionej przez obwinionego Sąd Okręgowy w G. uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę do po- nownego rozpoznania. W wyniku ponownego rozpoznania sprawy Sąd Rejonowy w G. wyrokiem z dnia 3 marca 2003 r., uznał Janusza P. za win- nego popełnienia zarzucanego mu wykroczenia z art. 86 § 1 k.w. i wymie- rzył mu karę 300 zł grzywny. Również i ten wyrok zaskarżył obwiniony. W osobiście sporządzonej apelacji zarzucił m. in., że przy ponownym rozpo- znaniu sprawy Sąd Rejonowy nie przesłuchał jednego ze świadków, który złożył zeznania na rozprawie przed wydaniem pierwszego wyroku skazują- cego. Protokół jego zeznań został ujawniony przez Sąd Rejonowy w trybie art. 442 § 2 k.p.k. w nieobecności oskarżonego, który nie stawił się na roz- prawę, mimo, że został powiadomiony o jej terminie. Przy rozpoznaniu apelacji Sąd Okręgowy w G. uznał, że w postępo- waniu odwoławczym wyłoniło się zagadnienie prawne wymagające zasad- niczej wykładni ustawy i przedstawił je w postaci przytoczonego na wstępie pytania. Zmierza ono do uzyskania zasadniczej wykładni przepisu art. 442 § 2 k.p.k. w brzmieniu obowiązującym do dnia 30 czerwca 2003 r., tj. do zmia- ny jego treści wprowadzonej przepisem art. 1 pkt 180 ustawy z dnia 10 stycznia 2003 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania karnego (...) (Dz. U. Nr 17, poz. 155). W dacie dokonania kwestionowanej przez skar- żącego czynności procesowej, tj. ujawnienia na rozprawie protokołu ze- znań świadka, art. 442 § 2 k.p.k. miał następującą treść: „W wypadku przekazania sprawy do ponownego rozpoznania sąd orzekający w pierw- szej instancji, przeprowadzając postępowanie w zakresie dowodów, które 3 nie miały wpływu na uchylenie wyroku, może za zgodą stron poprzestać na ich ujawnieniu.” Sąd Okręgowy powziął wątpliwość, czy warunek uzyskania zgody stron na poprzestanie na ujawnieniu dowodów, które nie miały wpływu na uchylenie wyroku, obejmuje zgodę wszystkich stron uczestniczących w to- czącym się procesie, czy tylko stron obecnych na rozprawie. Przedstawił argumenty na rzecz każdej z obu alternatywnych koncepcji. Za tym, że wa- runek dotyczy zgody wszystkich stron miałaby przemawiać, zdaniem sądu odwoławczego, wykładnia językowa. Skoro bowiem w innych przepisach Kodeksu postępowania karnego ustawodawca wprowadził expressis verbis warunek zgody „obecnych” stron na uproszczenia w czynnościach postę- powania dowodowego (np. w art. 388 i 394 § 2 k.p.k.), to pominięcie słowa „obecnych” w art. 442 § 2 k.p.k. zdaje się oznaczać, że w sytuacji proce- sowej normowanej tym przepisem, wymaga się zgody wszystkich stron, także tych, które nie stawiły się na rozprawę. Za rozwiązaniem przeciwnym przemawiałyby natomiast względy wykładni celowościowej, a więc dążność do przyspieszenia, w racjonalnych granicach, ponownego rozpoznania sprawy przez sąd pierwszej instancji, którą art. 442 § 2 k.p.k. ma właśnie realizować. Kłóciłaby się z tą intencją ustawodawcy konieczność uzyskania zgody na ujawnienie dowodów od stron nieobecnych na rozprawie. Nie- zbędna staje się zatem, w przekonaniu sądu odwoławczego, zasadnicza wykładnia art. 442 § 2 k.p.k. dla ustalenia właściwej treści zawartej w nim normy. Odnosząc się wstępnie do zagadnienia prawnego Sąd Najwyższy zauważa, że zostało ono przedstawione ze wskazaniem na – nie do końca trafnie identyfikowaną – podstawę normatywną. Widoczne jest to już w tre- ści pytania, w którym sąd odwoławczy odniósł poszukiwane rozumienie warunku uzyskania zgody stron, zawartego w art. 442 § 2 k.p.k., do postę- powania karnego, mimo że rozpoznawana sprawa toczy się według prze- 4 pisów ustawy z dnia 24 sierpnia 2001 r. – Kodeks postępowania w spra- wach o wykroczenia (Dz. U. Nr 106, poz. 1148 ze zm.). W kodeksie tym nie ma przepisu uprawniającego wprost do wystąpienia przez sąd odwo- ławczy do Sądu Najwyższego z zagadnieniem wymagającym zasadniczej wykładni ustawy. Art. 109 § 2 k.p.s.w. odsyła w tej kwestii do odpowiednio stosowanego art. 441 k.p.k. Tak więc formalna podstawa procesowa zwró- cenia się o zasadniczą wykładnię ustawy wskazana w postanowieniu Sądu Okręgowego jest niepełna, gdyż powinny ją stanowić pozostające w związ- ku przepisy art. 441 § 1 k.p.k. i art. 109 § 2 k.p.s.w. Merytorycznie wadliwe było natomiast odniesienie wywodu dotyczą- cego prawidłowego pojmowania określenia „za zgodą stron”, użytego w art. 442 § 2 k.p.k., wyłącznie do modelu postępowania karnego, w szczególno- ści do przepisów regulujących przebieg rozprawy głównej przed sądem pierwszej instancji. Stąd też, prezentowanie przez Sąd Okręgowy obu kon- cepcji rozstrzygnięcia zagadnienia nie wychodzi poza argumentację na- wiązującą do przepisów Kodeksu postępowania karnego. Pominął Sąd Okręgowy to, że w postępowaniu w sprawach o wykroczenia przepisy Ko- deksu postępowania karnego znajdują zastosowanie jedynie wtedy, gdy Kodeks postępowania w sprawach o wykroczenia tak stanowi (art. 1 § 1 i 2 k.p.s.w.). Przebieg rozprawy przed sądem pierwszej instancji w sprawach o wykroczenia jest kompleksowo uregulowany w rozdziale 13 kodeksu po- stępowania w sprawach o wykroczenia. W ogóle nie mają tu zastosowania przepisy art. 388 i 394 § 2 k.p.k., do których Sąd Okręgowy przywiązuje tak istotne znaczenie. Natomiast art. 442 § 2 k.p.k. może być stosowany w postępowaniu w sprawach o wykroczenia odpowiednio (art. 109 § 2 k.p.s.w.). Zwraca też uwagę fakt, że zakres zagadnienia prawnego dostrzeżo- nego przez Sąd Okręgowy został ujęty w postanowieniu w zbyt szerokiej formule. Zgodnie bowiem z art. 441 § 1 k.p.k. można przedstawić zagad- 5 nienie, które wyłoniło się przy rozpoznawaniu środka odwoławczego, a więc w realiach rozpoznawanej sprawy. Sąd Najwyższy dokonuje więc wy- kładni ustawy jedynie w takim zakresie, w jakim wątpliwości interpretacyjne pojawiły się w okolicznościach sprawy (por. post. SN z dnia 10 marca 1995 r., I KZP 1/95, OSNKW 1995 z. 5-6, poz. 37). W sprawie rozpoznawanej przez Sąd Okręgowy kontrowersyjne jest wyłącznie to, czy warunkiem po- przestania na ujawnieniu zeznań świadka, w ponownym rozpoznaniu sprawy o wykroczenie, było wyrażenie zgody przez strony obecne na roz- prawie, czy też przez wszystkie strony uczestniczące w procesie. Wątpli- wości Sądu Okręgowego nie odnoszą się w ogóle do uwarunkowań ujaw- nienia przy ponownym rozpoznaniu sprawy na rozprawie, dowodów innego rodzaju. Po prezentacji powyższych uwag, konfrontujących ramy zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Okręgowy, z wymogami określony- mi w art. 441 § 1 k.p.k., jego przedmiot zawęził się do pytania następującej treści: czy w postępowaniu w sprawach o wykroczenia poprzestanie na ujawnieniu na rozprawie zeznań świadków w trybie stosowanego odpo- wiednio art. 442 § 2 k.p.k. (w brzmieniu obowiązującym do dnia 30 czerw- ca 2003 r.), uwarunkowane było zgodą stron obecnych na rozprawie, czy też zgodą wszystkich stron uczestniczących w tym postępowaniu? Przed podjęciem odpowiedzi na to pytanie niezbędne jest podkreśle- nie, że wprawdzie art. 442 § 2 k.p.k. zamieszczony jest w rozdziale 48 Ko- deksu postępowania karnego, zawierającym przepisy ogólne postępowa- nia odwoławczego, ale reguluje on sposób procedowania przez sąd pierw- szej instancji, w zakresie określonych dowodów, przy ponownym rozpo- znaniu sprawy. Przepis ten specyfikuje kategorię dowodów, co do których dopuszcza się możliwość ujawnienia na rozprawie, a więc odstąpienia od bezpośredniego ich przeprowadzenia. Wskazuje on sądowi meriti, że jeśli określone dowody nie miały wpływu na uchylenie wyroku, to można uznać, 6 że ich bezpośrednie przeprowadzenie na rozprawie nie jest niezbędne. Warunkuje zarazem dopuszczalność takiego postąpienia od zgody stron. Należy przy tym zauważyć, że w odniesieniu do zeznań świadków, a więc tej kategorii dowodów, do których ogranicza się w okolicznościach sprawy zakres przedmiotowy zagadnienia, Kodeks postępowania w spra- wach o wykroczenia zawiera ogólną normę przewidzianą dla sytuacji, gdy bezpośrednie przesłuchanie świadka na rozprawie nie jest niezbędne. W myśl bowiem art. 75 § 4 k.p.s.w. protokoły zeznań świadków można odczy- tywać, wtedy gdy bezpośrednie przesłuchanie świadka na rozprawie nie jest niezbędne, a żadna z obecnych stron temu się nie sprzeciwia, przy czym sprzeciw strony, której zeznania nie dotyczą, nie stoi na przeszko- dzie odczytaniu protokołów. Jest oczywiste, że zawarta w art. 75 § 4 k.p.s.w. norma odnosi się również do rozprawy toczącej się ponownie po uchyleniu wyroku przez sąd drugiej instancji. Obejmuje swym zakresem wszelkie sytuacje na rozpra- wie, w których sąd pierwszej instancji uznaje, że bezpośrednie przesłu- chanie świadka nie jest niezbędne, a więc także sytuację określoną w art. 442 § 2 k.p.k., tj. gdy taka ocena sądu opiera się na przesłance, iż dowód z zeznań świadka nie miał wpływu na uchylenie wyroku. Tak więc relacja między art. 442 § 2 k.p.k., a art. 75 § 4 k.p.s.w., w odniesieniu do dowodu z zeznań świadka, kształtuje się klarownie. Przesłanka poprzestania na ujawnieniu zeznań świadka w trybie art. 442 § 2 k.p.k. (brak wpływu dowo- du na uchylenie wyroku) zawiera się w tym, co ustawodawca w art. 75 § 4 k.p.s.w. określił ogólnie brakiem niezbędności bezpośredniego przesłu- chania świadka. Zasadne jest zatem stwierdzenie, że art. 442 § 2 k.p.k. (inaczej niż w postępowaniu karnym – w brzmieniu przepisu obowiązują- cym przed 1 lipca 2003 r.) nie wprowadza do postępowania w sprawach o wykroczenia nowej przesłanki poprzestania na ujawnieniu protokołu z przesłuchania świadka na rozprawie, gdyż mieści się ona w całości w ra- 7 mach tego, co w art. 75 § 4 k.p.s.w. określono sformułowaniem „gdy bez- pośrednie przesłuchanie ... nie jest niezbędne”. Artykuł 442 § 2 k.p.k. kon- kretyzuje tylko jeden z potencjalnie możliwych powodów braku niezbędno- ści bezpośredniego przeprowadzenia dowodu, a więc także przesłuchania świadka. Decydujące znaczenie dla udzielenia odpowiedzi na postawione py- tanie, dotyczące warunku zgody stron na ujawnienie zeznań świadka, ma w przekonaniu Sądu Najwyższego to, że przepis art. 442 § 2 k.p.k. podle- ga w postępowaniu w sprawach o wykroczenia, stosowaniu odpowiednie- mu. Przy jego stosowaniu należy więc respektować reguły wyrażone w przepisach stanowiących zakres odniesienia, tj. normujących postępowa- nie dowodowe w sprawach o wykroczenia, a ściślej – przesłanki ujawnienia zeznań świadków. Z brzmienia art. 75 § 4 k.p.s.w. wynika, jak już wyżej przytoczono, że warunkiem odczytania zeznań świadka, gdy przesłuchanie nie jest niezbędne, jest brak sprzeciwu stron obecnych na rozprawie. Na takim też rozumieniu tego warunku, jako ograniczonego do stanowiska stron obecnych na rozprawie, zasadza się odpowiednie stosowanie art. 442 § 2 k.p.k. Nie ma racjonalnych podstaw do tego, by przyjmować, że przy od- powiednim stosowaniu art. 442 § 2 k.p.k. w sprawach o wykroczenia, obo- wiązuje szersze rozumienie określenia „zgoda stron”, tylko dlatego, że po- wodem odstąpienia od bezpośredniego przesłuchania świadka jest prze- słanka określona w tym przepisie. Szerokie rozumienie sformułowania „za zgodą stron”, obejmujące także strony nieobecne na rozprawie, kłóciłoby się z podstawowymi założeniami kodyfikacji, ukierunkowanej na odformali- zowanie i przyspieszenie rozpoznawania spraw o wykroczenia. Dla reali- zacji tych właśnie celów przewidziano tu dalej idące, niż w postępowaniu karnym, odstępstwa od bezpośredniości w przeprowadzaniu dowodów na rozprawie (por. Uzasadnienie do rządowego projektu Kodeksu postępowa- 8 nia w sprawach o wykroczenia). Konieczność uzyskania zgody na odczy- tanie zeznań świadka także od stron nieobecnych na rozprawie ponownie toczącej się przed sądem pierwszej instancji nie służyłaby ratio legis art. 75 § 4 k.p.s.w. Czyniłaby niefunkcjonalną samą instytucję poprzestania na ujawnieniu dowodów, a w wielu wypadkach przyczyniałaby się do prze- dawnienia w sprawach o wykroczenia rozpoznawanych po raz kolejny. Nie bez znaczenia dla właściwego pojmowania „odpowiedniego” sto- sowania art. 442 § 2 k.p.k. jest także to, że we wszystkich pozostałych unormowanych wypadkach odstępstw od bezpośredniości w przeprowa- dzeniu dowodów w sprawach o wykroczenia, warunek zgody stron odnosi się wyłącznie do stron obecnych na rozprawie (art. 72 § 3, 75 § 3, 76 § 1 k.p.s.w.). Reasumując i odpowiadając zarazem na postawione pytanie należy stwierdzić, że w sprawach o wykroczenia warunkiem poprzestania na od- czytaniu zeznań świadka w trybie stosowanego odpowiednio art. 442 § 2 k.p.k. (w brzmieniu obowiązującym do dnia 30 czerwca 2003 r.) w zw. z art. 109 § 2 k.p.s.w., była zgoda stron obecnych na rozprawie.