I KZP 21/99

UCHWAŁA Z DNIA 23 KWIETNIA 2002 R. I KZP 7/02 W wypadku gdy sąd, rozpoznając wniosek prokuratora – złożony na podstawie art. 324 k.p.k. – o umorzenie postępowania przygotowawczego i zastosowanie środka zabezpieczającego, dojdzie do wniosku, że brak podstaw do orzeczenia takiego środka, odmawia uwzględnienia wniosku i przekazuje sprawę prokuratorowi. Przewodniczący: sędzia SN T. Grzegorczyk. Sędziowie SN: M. Sokołowski (sprawozdawca), E. Strużyna. Zastępca Prokuratora Generalnego: R. Stefański. Sąd Najwyższy w sprawie Kazimierza K., po rozpoznaniu, przekaza- nego na podstawie art. 441 § 1 k.p.k. przez Sąd Okręgowy w G. postano- wieniem z dnia 29 stycznia 2002 r., zagadnienia prawnego wymagającego zasadniczej wykładni ustawy: „Jakiej treści decyzję winien wydać sąd rozpoznający wniosek proku- ratora złożony w trybie art. 324 k.p.k. w razie stwierdzenia braku podstaw do orzeczenia środka zabezpieczającego?” u c h w a l i ł udzielić odpowiedzi jak wyżej. U Z A S A D N I E N I E 2 Przedstawione przez Sąd Okręgowy w G. zagadnienie prawne wyło- niło się na tle następującej sytuacji procesowej: Prokurator Rejonowy w G. skierował do Sądu Rejonowego w G. – na podstawie art. 324 k.p.k. – wniosek o umorzenie postępowania karnego wobec Kazimierza K. o przestępstwo określone w art. 310 § 2 k.k. i art. 286 § 1 k.k. w zw. z art. 11 § 2 k.k. i orzeczenie względem niego środka zabez- pieczającego w postaci umieszczenia w zamkniętym zakładzie psychia- trycznym. Sąd Rejonowy w G. wyrokiem z dnia 19 października 2001 r. uniewinnił Kazimierza K. od zarzuconego mu czynu ustalając, że popełnił on ten czyn, a w chwili działania nie mógł rozpoznać jego znaczenia i po- kierować swoim postępowaniem (art. 31 §1 k.k.), lecz aktualny stan jego zdrowia nie daje podstaw do stosowania wobec niego środków zabezpie- czających. Prokurator Okręgowy w G. zaskarżył powyższy wyrok apelacją za- rzucając obrazę przepisów postępowania, a to art. 322 § 1 i art. 324 k.p.k., przez wydanie orzeczenia merytorycznego i to w formie wyroku i wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Prokuratorowi Rejo- nowemu w G. zgodnie z właściwością, celem umorzenia postępowania. Przy rozpoznaniu tego środka odwoławczego Sąd Okręgowy w G. powziął wątpliwości, które sformułował w zacytowanym na wstępie pytaniu. W uzasadnieniu swojego stanowiska Sąd Okręgowy wskazał, że w literatu- rze podzielone są poglądy w kwestii czy sąd rozpoznając wniosek przewi- dziany w art. 324 k.p.k. władny jest umorzyć postępowania nie orzekając przy tym środka zabezpieczającego. Niezależnie od tego Sąd Okręgowy zwrócił uwagę, że zgodnie z wykładnią przyjętą w uchwale Sądu Najwyż- szego z dnia 19 sierpnia 1999 r. sygn. akt I KZP 21/99 (OSNKW 1999 z. 9 – 10 poz. 49) Sąd Rejonowy winien orzec w tej sprawie postanowieniem a nie wyrokiem. 3 Prokurator Prokuratury Krajowej wniósł o udzielenie na to pytanie na- stępującej odpowiedzi: „w wypadku gdy sąd, rozpoznając wniosek prokura- tora – złożony na podstawie art. 324 k.p.k. – o umorzenie postępowania przygotowawczego i zastosowanie środka zabezpieczającego, dojdzie do wniosku, że brak jest podstaw do orzeczenia takiego środka, odmawia uwzględnienia wniosku i zwraca sprawę prokuratorowi”. Rozstrzygając sprawę Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Instytucja unormowana w przepisach art. 324, art. 354 i art. 380 k.p.k. nie miała odpowiednika w kodeksie postępowania karnego z 1969 r. Usta- wodawca wprowadzając nowe rozwiązanie – możliwość umorzenia postę- powania przygotowawczego przez sąd – nie sformułował szczegółowych zasad regulujących sposób rozstrzygnięcia, gdy sąd wniosku prokuratora nie podziela. Ustalić je należy zatem w drodze wykładni. Kompetencja sądu do umorzenia postępowania przygotowawczego jest odstępstwem od zasady , iż organem uprawnionym do umorzenia tego postępowania jest prokurator (art. 305 § 2 k.p.k.) lub Policja (art. 305 § 3 k.p.k.). Stosownie do art. 322 § 1 k.p.k. organy te umarzają postępowanie „jeżeli postępowanie nie dostarczyło podstaw do wniesienia aktu oskarże- nia, a nie zachodzą warunki określone w art. 324”. Art. 324 k.p.k. stanowi, że „jeżeli zostanie ustalone, że podejrzany dopuścił się czynu w stanie nie- poczytalności, a istnieją podstawy do zastosowania środków zabezpiecza- jących, prokurator po zamknięciu śledztwa lub dochodzenia kieruje sprawę do sądu z wnioskiem o umorzenie postępowania i zastosowanie środków zabezpieczających”. Trafnie w literaturze i wniosku Prokuratury Krajowej zwrócono uwagę na to, że w art. 324 k.p.k. użyty został funktor zdaniowy „i” będący wy- znacznikiem koniunkcji. Koniunkcja oznacza natomiast, że sytuacja prze- widziana w tym przepisie zachodzi tylko wówczas kiedy równocześnie wy- stępują czynniki połączone funktorem „i” – a zatem gdy sąd umarza postę- 4 powanie i stosuje środki zabezpieczające. Płynie z tego wniosek, że sąd nie jest władny umorzyć postępowania przygotowawcze bez zastosowania środków zabezpieczających. Jak już wyżej wskazano, w art. 324 k.p.k. przewidziany jest wyjątek od zasady umarzania postępowania przygotowawczego przez organ pro- wadzący to postępowanie. Przepisy wyjątkowe nie podlegają rozszerzają- cej wykładni, a zatem nie ma tu zastosowania rozumowanie a maiori ad minus. Dlatego też nie można podzielić prezentowanego w literaturze po- glądu, iż sąd może tylko umorzyć postępowanie – bez stosowania środka zabezpieczającego – jeżeli podejrzany popełnił zarzucany mu czyn w sta- nie niepoczytalności lecz nie zachodzi potrzeba zastosowania środka za- pobiegawczego. Przedstawione rozważania powyższe prowadzą do wniosku, że sąd rozpoznając wniosek przewidziany w art. 324 k.p.k. bada czy: - podejrzany dopuścił się zarzucanego mu czynu, - podejrzany w chwili czynu znajdował się w stanie niepoczytalności, - istnieją podstawy do zastosowania wobec podejrzanego środków za- bezpieczających. Jeżeli nie zachodzi którakolwiek z tych przesłanek, sąd nie może uwzględnić wniosku o zastosowanie środków zabezpieczających i musi dać temu wyraz w swoim rozstrzygnięciu – przez wydanie postanowienia o odmowie uwzględnienia wniosku w tym zakresie. Powoduje to z kolei, że sąd nie jest władny umorzyć postępowanie i sprawa musi wrócić do etapu przed skierowaniem jej do sądu – czyli w ge- stię organów prowadzących postępowanie przygotowawcze. W literaturze zwrócono uwagę, że przepisy kodeksu postępowania karnego nie wskazu- ją wprost podstawy prawnej takiej decyzji. Przyjąć należy, że najwłaściw- sze będzie tutaj posłużenie się przepisem art. 35 § 1 k.p.k., albowiem umorzenie postępowania przygotowawczego w omawianej sytuacji należy 5 do właściwości prokuratora. Przepis art. 397 k.p.k. nie zawsze w takiej sy- tuacji może mieć zastosowanie, a zwłaszcza nie zawsze zachodzić będzie potrzeba uzupełnienia postępowania przygotowawczego. Zwrócić nadto należy uwagę, że przepis art. 323 § 3 k.p.k. wprowa- dza odmienne zasady od przyjętych w art. 324 w zakresie orzekania prze- padku przedmiotów tytułem środka zabezpieczającego – tworząc tym sa- mym wyjątek od wyjątku. Omówione wyżej zasady nie mają więc zastoso- wania przy stosowaniu tego środka zabezpieczającego. Z powyższych względów Sąd Najwyższy uchwalił udzielić odpowiedzi jak na wstępie.