I KZP 21/07

UCHWAŁA SKŁADU SIEDMIU SĘDZIÓW Z DNIA 20 WRZEŚNIA 2007 R. I KZP 21/07 Każde pozbawienie wolności sędziego wymaga odrębnego zezwole- nia sądu dyscyplinarnego; wyjątek stanowi zatrzymanie przewidziane w art. 181 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz w art. 80 § 1 ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. – Prawo o ustroju sądów powszechnych (Dz. U. Nr 98, poz. 1070 ze zm.), będące konsekwencją ujęcia sędziego na gorącym uczynku przestępstwa. Przewodniczący: Prezes SN L. Paprzycki. Sędziowie SN: M. Gierszon, W. Kozielewicz, R. Malarski, R. Sądej (sprawozdawca), A. Siuchniński, sędzia WSO (del. do SN)T. Artymiuk. Prokurator Prokuratury Krajowej: A. Herzog. Sąd Najwyższy po rozpoznaniu przedstawionego przez Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego, na podstawie art. 60 § 1 ustawy z dnia 23 li- stopada 2002 r. o Sądzie Najwyższym (Dz. U. Nr 240, poz. 2052 ze zm.), wniosku o rozstrzygnięcie przez skład siedmiu sędziów Sądu Najwyższego rozbieżności w wykładni prawa, występującej w orzecznictwie Sądu Naj- wyższego w zakresie dotyczącym zagadnienia prawnego: „Czy wyrażenie przez sąd dyscyplinarny zgody na pociągnięcie sędziego do odpowiedzialności karnej sądowej otwiera drogę do stosowania wszyst- kich instytucji kodeksu postępowania karnego, w tym również tymczaso- 2 wego aresztowania, czy też zezwolenie na zatrzymanie sędziego lub tym- czasowe aresztowanie wymaga odrębnej decyzji sądu dyscyplinarnego?” u c h w a l i ł udzielić odpowiedzi jak wyżej. U Z A S A D N I E N I E Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego na podstawie art. 60 § 1 ustawy z dnia 23 listopada 2002 r. o Sądzie Najwyższym wniósł o rozstrzygnięcie przez skład siedmiu sędziów rozbieżności w wykładni prawa, występującej w orzecznictwie Sądu Najwyższego, dotyczącej zagadnienia: „Czy wyraże- nie przez sąd dyscyplinarny zgody na pociągnięcie sędziego do odpowie- dzialności karnej sądowej otwiera drogę do stosowania wszystkich instytu- cji kodeksu postępowania karnego, czy też zezwolenie na zatrzymanie sę- dziego lub tymczasowe aresztowanie wymaga odrębnej decyzji sądu dys- cyplinarnego?” U uzasadnieniu wystąpienia Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego wskazał na dwa przeciwstawne orzeczenia Sądu Najwyższego – Sądu Dyscyplinarnego: 1. uchwałę z dnia 5 lipca 2002 r., SNO 22/02, w której wyrażono pogląd, że zgoda sądu dyscyplinarnego na pociągnięcie sędziego do odpowie- dzialności karnej sądowej otwiera drogę do stosowania wszystkich insty- tucji Kodeksu postępowania karnego, w tym również tymczasowego aresztowania (OSNKW 2002, z. 9-10, poz. 87), 2. uchwałę z dnia 12 września 2006 r., SNO 40/06, w której wskazano, że wyrażenie zgody na pociągnięcie sędziego do odpowiedzialności karnej nie powoduje automatycznie zezwolenia na zatrzymanie sędziego lub 3 tymczasowe aresztowanie, gdyż wymaga to odrębnej decyzji sądu dys- cyplinarnego (OSNSD 2006, poz. 14). Prokurator Prokuratury Krajowej, odnosząc się do wystąpienia Pierw- szego Prezesa Sądu Najwyższego, złożył wniosek o podjęcie uchwały o treści: „Zezwolenie na zatrzymanie lub tymczasowe aresztowanie sędzie- go, o którym mowa w art. 181 Konstytucji RP, wymaga odrębnej decyzji sądu dyscyplinarnego, o ile zezwolenie takie nie zostało wyraźnie objęte wcześniejszą zgodą sądu dyscyplinarnego na pociągnięcie sędziego do odpowiedzialności karnej sądowej”. Sąd Najwyższy w powiększonym składzie rozważył, co następuje. Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego wniosek o rozstrzygnięcie roz- bieżności w wykładni prawa sporządził w dniu 12 kwietnia 2007 r. Prokura- tor Prokuratury Krajowej swoje stanowisko przedstawił w dniu 1 czerwca 2007 r. Już po sporządzeniu tych wystąpień doszło do istotnych zmian przepisów prawa regulujących kwestię uchylania immunitetu sędziowskie- go – w punktach 29 i 30 artykułu 1 ustawy z dnia 29 czerwca 2007 r. o zmianie ustawy Prawo o ustroju sądów powszechnych oraz niektórych in- nych ustaw, która w życie weszła w dniu 31 sierpnia 2007 r. (Dz. U. Nr 136, poz. 959), znowelizowano treść art. 80 u.s.p. Obecne brzmienie art. 80 § 2h, art. 80a § 1, art. 80a § 4, art. 80b, art. 80c i art. 80d u.s.p. wprost prze- sądza o konieczności uzyskania przez prokuratora odrębnego od „zezwo- lenia na pociągnięcie sędziego do odpowiedzialności karnej”, „zezwolenia na tymczasowe aresztowanie sędziego” bądź „zezwolenia na zatrzymanie sędziego”. Nie ma potrzeby prowadzenia w tym miejscu bliższej analizy obowiązujących obecnie rozwiązań, gdyż nie one są przedmiotem rozwa- żań. Należy jednak zauważyć, że wskazana nowelizacja art. 80 u.s.p. jed- noznacznie koresponduje ze stanowiskiem wyrażonym w drugiej ze wska- zanych uchwał Sądu Najwyższego – Sądu Dyscyplinarnego. Trzeba też dodać, że nowelizacja ta nie czyni bezprzedmiotowym wniosku Pierwszego 4 Prezesa Sądu Najwyższego, już choćby z uwagi na toczące się w różnych stadiach postępowania o uchylenie immunitetu sędziowskiego. Przechodząc zatem do meritum zagadnienia wprost stwierdzić nale- ży, że powiększony skład Sądu Najwyższego opowiada się za taką wy- kładnią art. 181 Konstytucji oraz 80 § 1 u.s.p. (w brzmieniu całego artykułu sprzed 31 sierpnia 2007 r.), której dokonał Sąd Najwyższy – Sąd Dyscypli- narny w uchwale z dnia 12 września 2006 r. i którą też poparł Prokurator Prokuratury Krajowej. Zasadniczym argumentem przemawiającym za takim rozstrzygnięciem jest ten odwołujący się do treści art. 181 Konstytucji. To już ustawa zasadnicza, statuując w tym przepisie immunitet sędziowski w randze gwarancji konstytucyjnej, dokonała wyraźnego rozróżnienia dwóch elementów tej instytucji – zakazu „pociągnięcia do odpowiedzialności kar- nej” oraz zakazu „pozbawienia wolności” sędziego, oczywiście w obu przy- padkach „bez uprzedniej zgody sądu określonego w ustawie”. Nie była zasadna argumentacja przedstawiona w uzasadnieniu uchwały Sądu Najwyższego – Sądu Dyscyplinarnego z dnia 5 lipca 2002 r., wychodząca z założenia, że gramatyczna wykładnia treści art. 181 Konsty- tucji nie pozwala na wyprowadzenie jednoznacznych norm prawnych co do tego, czy konieczne jest uzyskanie odrębnie zgody na pociągnięcie do od- powiedzialności karnej oraz zgody na tymczasowe aresztowanie sędziego, czy też ta pierwsza „otwiera drogę do stosowania wszystkich instytucji Ko- deksu postępowania karnego, w tym również tymczasowego aresztowa- nia”. Założenie to, które pozwoliło wówczas przejść Sądowi Najwyższemu – Sądowi Dyscyplinarnemu do rozważań na gruncie wykładni celowościo- wej, było nietrafne i spotkało się z przekonującą krytyką w piśmiennictwie (A. Bojańczyk: Glosa do uchwały z dnia 5 lipca 2002 r. SNO 22/02, PS 2003, Nr 7-8, s. 186-200, wraz z szeroko tam przytoczoną literaturą przedmiotu). Argumenty podniesione przez glosatora podzielił też Sąd Najwyższy – Sąd Dyscyplinarny w uchwale z dnia 12 września 2006 r. 5 Podstawowe znaczenie miał argument odwołujący się do gramatycz- nej wykładni pierwszego zdania art. 181 Konstytucji, który stanowi: „sędzia nie może być, bez uprzedniej zgody sądu określonego w ustawie, pocią- gnięty do odpowiedzialności karnej ani pozbawiony wolności”. Istotnie jest tak, że rezultat wykładni powszechnie uznawanej i przyjmowanej za pod- stawową, właśnie gramatycznej, prowadzi do wniosków jednoznacznych. Wszak, co nie wymaga bliższego przekonywania, między treścią zwrotów „pociągnięcie do odpowiedzialności karnej” (pomimo całej swej nieostro- ści), a „pozbawienie wolności” nie zachodzi stosunek pochłaniania drugie- go przez pierwszy. „Pozbawieniem wolności” jest przecież nie tylko tym- czasowe aresztowanie czy zatrzymanie przewidziane w rozdziale 27 Ko- deksu postępowania karnego, ale także każde inne rzeczywiste pozbawie- nie wolności w oparciu o przepisy prawa, jak choćby art. 287 § 2 k.p.k., art. 15 ust. 4 ustawy z dnia 6 kwietnia 1990 r. o Policji (Dz. U. z 2007r., Nr 43, poz. 277) czy art. 40 ustawy z dnia 26 października 1982 r. o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi (Dz. U. z 2007 r., Nr 70, poz. 473). Z drugiej strony „pociągnięcie do odpowiedzialności karnej” wcale nie musi się łączyć z „pozbawieniem wolności”. Skoro zatem art. 181 Konstytucji, przez posłużenie się spójnikiem „ani”, połączył dwie równorzędne części zdania, to jedynie z naruszeniem wykładni gramatycznej można byłoby twierdzić, że przepis ten pozwala na ograniczenie konieczności uzyskania „zgody sądu” tylko do zgody na „po- ciągnięcie do odpowiedzialności karnej”, a nie wymaga już takiej zgody na „pozbawienie wolności”. Nie ma argumentów pozwalających na przełama- nie wykładni gramatycznej, a na pewno wystarczającym nie byłby ten doty- czący braku zharmonizowania art. 181 Konstytucji z art. 80 u.s.p. w brzmieniu sprzed dnia 31 sierpnia 2007 r. Już sama hierarchia aktów prawnych – „ustawa zasadnicza” i „ustawa” – wyraźnie sprzeciwia się in- terpretacji preferującej zapis ustawy, kosztem zapisu konstytucyjnego, tym 6 bardziej że w grę wchodziły przecież przepisy gwarancyjne. W tej sytuacji, przy wykorzystaniu także wykładni systemowej, należy przyjąć, że również przed dniem 31 sierpnia 2007 r. przepis art. 80 § 1 u.s.p. wymagał odręb- nego zezwolenia sądu dyscyplinarnego na pociągnięcie sędziego do od- powiedzialności karnej oraz na zastosowanie wobec niego tymczasowego aresztowania bądź zatrzymania. Kierując się przedstawioną powyżej argumentacją, Sąd Najwyższy w powiększonym składzie, rozstrzygając przedstawione przez Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego rozbieżności w wykładni prawa, uchwalił jak na wstępie.