I KZP 21/02

UCHWAŁA Z DNIA 26 WRZEŚNIA 2002 R. I KZP 21/02 W razie skazania za przestępstwa składające się na ciąg przestępstw przewidziany w art. 91 § 1 k.k., zawarta w tym przepisie dyrektywa nakazu- jąca wymierzenie jednej kary za te wszystkie przestępstwa ma odpowied- nie zastosowanie do orzekania środków karnych tego samego rodzaju. Przewodniczący: Prezes SN L. Paprzycki. Sędziowie SN: P. Kalinowski (sprawozdawca), M. Sokołowski. Zastępca Prokuratora Generalnego: R. Stefański. Sąd Najwyższy w sprawie Jerzego D., po rozpoznaniu, przekazane- go na podstawie art. 441 § 1 k.p.k. przez Sąd Okręgowy w G., postano- wieniem z dnia 24 maja 2002 r., zagadnienia prawnego wymagającego za- sadniczej wykładni ustawy: „1. Czy dyrektywa orzekania jednej kary zawarta w art. 91 § 1 k.k. odnosi się również do środków karnych? W wypadku negatywnej odpowiedzi na pierwsze pytanie: 2. Czy norma art. 90 § 2 k.k. znajduje zastosowanie do środków kar- nych orzeczonych za poszczególne czyny objęte ciągiem prze- stępstw”? u c h w a l i ł udzielić odpowiedzi j a k w y ż e j. 2 U Z A S A D N I E N I E Przedstawione Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne wyłoniło się na tle następującego układu procesowego: Sąd Rejonowy w G. wyrokiem z dnia 17 stycznia 2002 r. uznał Jerze- go Do. za winnego ciągu przestępstw, polegającego na tym, że: I. w dniu 1 sierpnia 2001 r. w G., będąc w stanie nietrzeźwości (2,01 promile), kierował pojazdem mechanicznym marki „Fiat 125p”, czym wy- czerpał znamiona czynu określonego w art. 178a § 1 k.k. II. w dniu 11 września 2001 r. w G., będąc w stanie nietrzeźwości (1,82 ‰ alkoholu w wydychanym powietrzu), kierował samochodem oso- bowym marki „Polonez”, czym wyczerpał znamiona czynu określonego w art. 178a § 1 k.k. Za opisany ciąg przestępstw na podstawie art. 178a § 1 k.k. i art. 91 § 1 k.k. sąd pierwszej instancji skazał oskarżonego na karę 2 miesięcy po- zbawienia wolności, a na podstawie art. 42 § 2 k.k. orzekł środek karny w postaci zakazu prowadzenia pojazdów mechanicznych na okres 3 lat. Na- tomiast na mocy art. 49a § 1 k.k. orzeczono od oskarżonego na rzecz Fun- dacji Mielnica w K. świadczenie pieniężne w wysokości 100 zł. Ponadto Sąd orzekł o zaliczeniu okresu tymczasowego aresztowania na poczet orzeczonej kary pozbawienia wolności i o kosztach procesu. Wyrok ten zaskarżył w części dotyczącej orzeczenia o środkach kar- nych na niekorzyść oskarżonego prokurator, zarzucając: - obrazę przepisów prawa materialnego, to jest art. 42 § 1 i 2 k.k. w zw. z art. 90 § 1 k.k., polegającą na orzeczeniu wobec Jerzego D. środka kar- nego w postaci zakazu prowadzenia pojazdów mechanicznych na okres 3 lat za oba zarzucane mu przestępstwa, zamiast wymierzenia środka karnego osobno za każde z przypisanych mu przestępstw, a następnie 3 odpowiednie zastosowanie do orzeczonych zakazów przepisów o karze łącznej; - obrazę przepisu prawa materialnego, a to art. 49 § 1 k.k., polegającą na orzeczeniu za przypisane oskarżonemu przestępstwa jednego świad- czenia pieniężnego w kwocie 100 zł na rzecz Fundacji Mielnica w K., zamiast orzeczenia za każde popełnione przestępstwo osobno świad- czenia pieniężnego na rzecz instytucji lub organizacji, której podstawo- wym zadaniem lub celem statutowym jest świadczenie pomocy ofiarom wypadków komunikacyjnych. Stawiając te zarzuty, na podstawie art. 437 § 2 k.p.k. skarżący wniósł o: - zmianę zaskarżonego wyroku i orzeczenie wobec oskarżonego Jerzego D. za czyn I środka karnego w postaci zakazu prowadzenia pojazdów mechanicznych na okres 3 lat, za czyn II zakazu prowadzenia pojazdów mechanicznych na okres 3 lat i wymierzenia łącznie środka karnego w postaci zakazu prowadzenia pojazdów mechanicznych na okres 4 lat, - zmianę zaskarżonego wyroku i orzeczenie wobec oskarżonego Jerzego D. za czyn I świadczenia pieniężnego w kwocie 300 zł, a za czyn II świadczenia pieniężnego w kwocie 300 zł na rzecz instytucji lub organi- zacji, której podstawowym zadaniem lub celem statutowym jest świad- czenie pomocy ofiarom wypadków komunikacyjnych. Sąd Okręgowy, rozpoznając apelację, powziął wątpliwość wymagają- cą zasadniczej wykładni ustawy, a to art. 91 § 1 k.k. i 90 § 2 k.k., wyrażoną w następujących pytaniach: 1. czy dyrektywa orzekania jednej kary zawarta w art. 91 § 1 k.k. odnosi się również do środków karnych? W wypadku negatywnej odpowiedzi na pierwsze pytanie: 2. czy norma art. 90 § 2 k.k. znajduje zastosowanie do środków karnych orzeczonych za poszczególne czyny objęte ciągiem przestępstw? 4 W uzasadnieniu wskazano, że „przepis art. 91 § 1 k.k., regulujący in- stytucję ciągu przestępstw stanowi, iż sąd orzeka jedną karę na podstawie przepisu, którego znamiona wyczerpują każde z przestępstw nim objętych. Przepis ten nie zawiera żadnych dyrektyw odnośnie sposobu orzekania środków karnych. Wobec powyższego można stanąć na stanowisku, iż w wypadku ciągu przestępstw sąd orzeka o środkach karnych na zasadach ogólnych, co oznacza, że orzeka je za poszczególne czyny objęte cią- giem”. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Trafnie Sąd Okręgowy występujący z pytaniem prawnym spostrzegł, że przepis art. 91 § 1 k.k. reguluje jedynie kwestie orzekania kary w sto- sunku do sprawcy skazywanego za ciąg przestępstw. Zgodnie z istnieją- cym unormowaniem, sąd orzeka jedną karę w wysokości do górnej granicy ustawowego zagrożenia zwiększonego o połowę. W sytuacji gdy na gruncie art. 32 i 39 k.k. w sposób jednoznaczny oddzielono kary od środków karnych, rozwiązanie przyjęte we wspomnia- nym przepisie art. 91 § 1 k.k. zawiera wyraźną lukę. Brak bowiem regulacji, w jaki sposób orzekać środki karne w stosunku do sprawcy skazywanego za ciąg przestępstw. Sytuacja tego rodzaju może zostać zinterpretowana dwojako: - skoro przepis art. 91 § 1 k.k. ma zasięg ograniczony wyłącznie do kar, to środki karne muszą być wymierzane na zasadach ogólnych, tj. zgod- nie z regułami wynikającymi z art. 90 § 2 k.k., albo - skoro w wyniku zastosowania instytucji ciągu przestępstw następuje zredukowanie nieraz wielu grożących kar zasadniczych, to zgodnie z dyrektywą a maiori ad minus, nic nie sprzeciwia się przyjęciu, aby po- dobnej redukcji ulegały też środki karne. Za pierwszym rozwiązaniem przemawia wykładnia gramatyczna, od- wołująca się wprost do treści, jaka ostatecznie znalazła się w przepisie, 5 który wyraźnie mówi o orzekaniu jednej kary. Drugie rozwiązanie znajdu- je oparcie w wykładni celowościowej, uzasadniającej zastosowanie ana- logii, zapobiegającej wypaczeniu sensu całej konstrukcji ciągu przestępstw, a zwłaszcza jej następstw. Zgodnie z intencją jej twórców, celem całej koncepcji było poddanie sprawcy czynów spełniających warunki określone w art. 91 § 1 k.k. jednej ocenie prawnokarnej i wyciągnięcie jednej konse- kwencji w zakresie reakcji penalnej. Przesłankami zastosowania instytucji ciągu przestępstw były występujące razem: jednolitość sposobu popełnie- nia czynów zabronionych, krótkie odstępy czasowe między nimi, brak wy- roku skazującego za któryś z tych czynów oraz tożsamość kwalifikacji prawnej. Spełnienie tych wszystkich elementów świadczyło o istnieniu szczególnej więzi między poszczególnymi zachowaniami przestępnymi, przesądzającej o odstąpieniu od typowych konsekwencji realnego zbiegu przestępstw. Łączność zachodząca między poszczególnymi przestęp- stwami należącymi do ciągu powoduje odstąpienie od konieczności orze- kania o konsekwencjach prawnych za każde przestępstwo, gdyż zachowa- nie sprawcy stanowi całość podlegającą ocenie, za czym przemawiają względy kryminalnopolityczne, procesowe i pragmatyczne (por. A. Zoll: Propozycje regulacji odpowiedzialności karnej w przypadku przestępstwa ciągłego. Prok. i Pr. 1989, z. 6, s. 100; tenże: Problemy tzw. przestępstwa ciągłego w propozycjach projektu kodeksu karnego, PS 1994, z. 3, s. 50; a także w: K. Buchała, A. Zoll i in.: Kodeks karny. Część ogólna. Komentarz, Kraków 1998, s. 570). Jako argument wskazywano też, że sąd wymierzający karę za po- szczególne przestępstwa składające się na ciąg przestępstw, nie byłby w stanie uwzględnić przy wymiarze kary jednostkowej całości działalności przestępczej sprawcy (K. Buchała, A. Zoll: op. cit.). Zakładając spójność systemową przepisów regulujących instytucję ciągu przestępstw należy, zgodnie z przedstawioną koncepcją, uznać, że 6 przewidziana w art. 91 § 1 k.k. redukcja konsekwencji karnych, wynikają- cych ze zrealizowania każdej z norm sankcjonujących, i zastosowanie ich do dwu lub więcej popełnionych przestępstw dotyczy wszystkich konse- kwencji wynikających z naruszenia tych norm. Niezależnie bowiem od kry- tycznej oceny samej koncepcji, czego wyrazem jest rezygnacja z instytucji ciągu przestępstw w projekcie nowelizacji kodeksu karnego oraz zastrze- żeń podnoszonych w związku z treścią unormowania zawartego w art. 91 § 1 k.k. (por. K. Daszkiewicz: Przestępstwo ciągłe i ciąg przestępstw. Prok. i Pr. 1997, z. 11, s. 7, tejże: Kary za przestępstwa ciągłe i ciągi przestępstw, Prok. i Pr. 2000, z. 5, s. 22), obowiązująca regulacja nie może być odczy- tywana w sposób wewnętrznie sprzeczny. Tymczasem, właśnie do takiej sytuacji prowadziłoby wymierzanie jednej kary według zasad wskazanych w przepisie art. 91 § 1 k.k., przy jednoczesnym orzekaniu środków karnych zgodnie z regułami określonymi w art. 90 § 2 k.k. Do tych ostatnich trzeba byłoby następnie stosować dyrektywy zawarte w art. 85 k.k., co prowadzi- łoby do kolizji z normą art. 91 § 1 k.k. Wobec tego, konstrukcję art. 91 § 1 k.k. należy interpretować w ten sposób, że zawarta w tym przepisie dyrektywa wymierzania jednej kary za przestępstwa składające się na ciąg przestępstw przewidziany w art. 91 § 1 k.k. - ma odpowiednie zastosowanie do orzekanych środków karnych tego samego rodzaju. Pozostaje jeszcze do rozważenia kwestia ewentualnego stosowania do środków karnych za te przestępstwa obostrzenia przewidzianego w art. 91 § 1 k.k. Brak możliwości przekroczenia górnej ustawowej granicy środ- ków karnych określonej w art. 43 § 1 k.k. w sposób generalny – jest na tyle oczywisty, że nie ma potrzeby sięgania do powszechnie akceptowanego zakazu analogii na niekorzyść oskarżonego.