I KZP 20/05

POSTANOWIENIE Z DNIA 20 LIPCA 2005 R. I KZP 20/05 Jeżeli wyrok nie został zaskarżony na niekorzyść oskarżonego w części dotyczącej winy, to sąd odwoławczy, wobec zakazu reformationis in peius, nie może ani dokonywać nowych ustaleń faktycznych, w tym przez zmianę opisu czynu, ani w tym celu uchylać wyroku i przekazywać sprawy do ponownego rozpoznania. Przewodniczący: sędzia SN R. Malarski. Sędziowie SN: J. Sobczak, E. Strużyna (sprawozdawca). Prokurator Prokuratury Krajowej: M. Staszak. Sąd Najwyższy w sprawie Mariusza K., po rozpoznaniu, przedsta- wionego na podstawie art. 441 § 1 k.p.k. przez Sąd Okręgowy w B., posta- nowieniem z dnia 7 kwietnia 2005 r., zagadnienia prawnego wymagające- go zasadniczej wykładni ustawy: „Czy uzupełnienie opisu czynu przypisanego oskarżonemu w części dys- pozytywnej wyroku, zaskarżonego jedynie na korzyść oskarżonego, o ele- ment stanowiący znamię przestępstwa, nie narusza zakazów określonych w art. 434 § 1 k.p.k. i art. 443 k.p.k. w sytuacji, gdy element ten przez sąd pierwszej instancji został ustalony jedynie w części motywacyjnej wyroku?” p o s t a n o w i ł odmówić podjęcia uchwały. 2 U Z A S A D N I E N I E Zagadnienie prawne przedstawione Sądowi Najwyższemu do roz- strzygnięcia sformułowane zostało przez Sąd Okręgowy w B. w następują- cej sytuacji procesowej. Sąd Rejonowy w B., wyrokiem z dnia 4 października 2004 r., skazał Mariusza K. za popełnienie przestępstwa określonego w art. 286 § 1 k.k. Sąd Okręgowy w B., rozpoznając sprawę z powodu apelacji wniesio- nej na korzyść oskarżonego, powziął wątpliwość, którą wyraził w sformuło- wanym zagadnieniu prawnym, przedstawionym Sądowi Najwyższemu, w trybie określonym w art. 441 § 1 k.p.k., do rozstrzygnięcia. Wątpliwość Sądu Okręgowego sprowadza się do tego, czy w postę- powaniu odwoławczym, toczącym się na skutek zaskarżenia orzeczenia wyłącznie na korzyść oskarżonego, po stwierdzeniu, że w części dyspozy- tywnej zaskarżonego wyroku zostało przypisane oskarżonemu zachowa- nie, które nie wyczerpuje wszystkich wymaganych przez prawo materialne znamion przestępstwa, ale ustalenia faktyczne zamieszczone w uzasad- nieniu wyroku wypełniają wszystkie znamiona przestępstwa, za które oskarżony został skazany, dopuszczalne jest uzupełnienie przez sąd od- woławczy opisu czynu zakwalifikowanego przez sąd pierwszej instancji ja- ko przestępstwo stanowiące podstawę skazania oskarżonego. Zdaniem Sądu Okręgowego wypowiedzi Sądu Najwyższego na ten temat nie są jednoznaczne, a zatem rozstrzygnięcie tej kontrowersyjnej kwestii jest konieczne. Prokurator Prokuratury Krajowej wniósł o odmowę podjęcia uchwały, gdyż w sformułowanym zagadnieniu prawnym nie została spełniona prze- słanka występowania istotnych wątpliwości interpretacyjnych dotyczących wykładni przepisów art. 434 §1 k.p.k. i art. 443 k.p.k. Sąd Najwyższy zważył, co następuje. 3 Wniosek złożony przez Prokuraturę Krajową o odmowę podjęcia uchwały jest trafny. Z treści art. 441 § 1 k.p.k. wynika, że zagadnienie prawne, które wyłoni się przy rozpoznawaniu środka odwoławczego i któ- rego wyjaśnienie jest niezbędne dla rozstrzygnięcia sprawy, sąd odwoław- czy może przekazać Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia tylko wtedy, gdy wymaga ono zasadniczej wykładni ustawy. Wystąpienie z pytaniem prawnym zasadne jest więc wówczas, gdy rozwiązanie zagadnienia o cha- rakterze prawnym wiąże się z istotnym problemem interpretacyjnym, a więc w sytuacji, gdy norma ze względu na wadliwą lub niejasną redakcję może być rozbieżnie interpretowana, co jest niekorzystne dla funkcjonowania prawa w praktyce. W orzecznictwie Sądu Najwyższego i piśmiennictwie zgodnie przyjmuje się, że wystąpienie w trybie art. 441 § 1 k.p.k. o roz- strzygnięcie zagadnienia przez Sąd Najwyższy jest skuteczne tylko w opi- sanej sytuacji (por. postanowienie z dnia 16 czerwca 1993 r., I KZP 14/93, Wok. 1993, z. 11, s. 9-10; postanowienie z dnia 28 lipca 1994 r., I KZP 18/94, OSNKW 1994, z. 7-8, poz. 49; postanowienie z dnia 12 marca 1996 r., I KZP 1/96, Wok. 1996, z. 7, s. 20; uchwała z dnia 19 sierpnia 1999 r., I KZP 23/99, OSNKW 1999, z. 9-10, poz. 50; postanowienie z dnia 17 maja 2000 r., I KZP 7/00, OSNKW 2000, z. 5-6, poz. 51, postanowienie z dnia 22 stycznia 2003 r., I KZP 42/02, niepubl.; R.A. Stefański w: S. Waltor red.: Rola Sądu Najwyższego w kształtowaniu jednolitości orzecznictwa w spra- wach karnych, w: Jednolitość orzecznictwa w sprawach karnych, Kraków, 1998, s. 271-282; R.A. Stefański: Instytucja pytań prawnych do Sądu Naj- wyższego w sprawach karnych, Kraków 2001, s. 254-300; R. Kmiecik, E. Skrętowicz: Proces karny. Część ogólna, Kraków 2002, s. 45-49). Zagadnienie prawne przedstawione Sądowi Najwyższemu do roz- strzygnięcia w niniejszej sprawie nie wymaga zasadniczej wykładni ustawy, gdyż interpretacja przepisów art. 434 § 1 k.p.k. i art. 443 k.p.k. nie nasuwa, w rozważanym tu zakresie, szczególnych trudności i nie powoduje rozbież- 4 ności w praktyce. Od chwili wejścia w życie obowiązującego Kodeksu po- stępowania karnego, zawierającego w przepisach art. 434 § 1 i art. 443 nowe uregulowanie instytucji tzw. bezpośredniego i pośredniego zakazu reformationis in peius, Sąd Najwyższy w przedmiocie interpretacji tych in- stytucji prezentował jednolite stanowisko. Konsekwentnie w szczególności uznawał za niedopuszczalne uzupełnianie przez sąd odwoławczy opisu czynu przypisanego oskarżonemu, przez dodawanie do tego opisu wszel- kich wymaganych przez prawo karne materialne znamion przestępstwa, których opis ten, przed zaskarżeniem orzeczenia wyłącznie na korzyść oskarżonego, nie zawierał. Sąd Najwyższy nie tylko przypominał o wymogu ujęcia w opisie czy- nu wszystkich elementów zachowania się sprawcy należących do zespołu ustawowych znamion danego typu przestępstwa (por. np. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 10 lutego 2000 r., IV KKN 726/98, LEX nr 51393), ale dobitnie wypowiadał się w kwestii charakteru uchybienia, jakim jest pomi- nięcie w opisie czynu któregokolwiek ze znamion. W wyroku z dnia 9 lipca 2002 r., III KKN 499/99 (niepubl.), Sąd Najwyższy stwierdził m.in., że rażą- cym naruszeniem prawa, nie mającym jedynie charakteru formalnego, jest sytuacja, w której element czynu stanowiący znamię przestępstwa ustalony zostaje tylko w części motywacyjnej wyroku, natomiast pozostaje poza opi- sem czynu przypisanego sprawcy w części dyspozytywnej. W innych orze- czeniach Sąd Najwyższy (por. np. wyrok z dnia 2 kwietnia 1996 r., V KKN 4/96, OSN Prok. i Pr. 1996, z. 10, poz. 14; wyrok z dnia 4 lutego 2000 r., V KKN 137/99, OSNKW 2000, z. 3-4, poz. 31; wyrok z dnia 9 listopada 2000 r., II KKN 363/00, LEX nr 50909; wyrok z dnia 6 maja 2002 r., V KKN 352/00, LEX nr 54387) wyjaśniał, że zakaz orzekania na niekorzyść oskar- żonego oznacza, iż w wypadku braku środka odwoławczego wniesionego na niekorzyść oskarżonego sytuacja jego w postępowaniu odwoławczym nie może ulec pogorszeniu w żadnym zakresie, w tym również w sferze 5 ustaleń faktycznych, powodujących, lub tylko mogących powodować, nega- tywne skutki w sytuacji prawnej oskarżonego. Stąd niedopuszczalność – w wypadku braku środka odwoławczego wniesionego na niekorzyść oskar- żonego w tym zakresie – dokonywania przez sąd odwoławczy „dookreśla- nia” znamion przestępstwa przypisanego oskarżonemu nie tylko w części dyspozytywnej ale i motywacyjnej (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 8 listopada 2001 r., IV KKN 359/97, LEX nr 51589), gdyż naruszałoby to tzw. bezpośredni zakaz reformationis in peius przewidziany w art. 434 § 1 k.p.k., ani uchylania wyroku i przekazywania sprawy sądowi pierwszej in- stancji tym w celu, co naruszałoby tzw. pośredni zakaz reformationis in pe- ius (art. 443 k.p.k.). Analiza uzasadnienia postanowienia Sądu Okręgowego, wydanego na podstawie art. 441 § 1 k.p.k., nie pozostawia wątpliwości co do tego, że Sąd ten prawidłowo interpretuje instytucje zakazu reformationis in peius przewidziane w art. 434 § 1 k.p.k. i w art. 443 k.p.k. Z uzasadnienia tego wynika ponadto, że Sąd Okręgowy w pełni akceptuje rozwiązania zawarte w obu wymienionych przepisach i podziela pogląd utrwalony w judykaturze i piśmiennictwie (ilustrowany zresztą przytoczonymi w uzasadnieniu posta- nowienia licznymi orzeczeniami Sądu Najwyższego), że zakazem reforma- tionis in peius określonym w art. 434 § 1 k.p.k. oraz w art. 443 k.p.k. objęta jest także zmiana ustaleń faktycznych prowadząca do pogorszenia sytuacji procesowej oskarżonego. Stanowisko Sądu Okręgowego uległo jednak zachwianiu na skutek błędnego odczytania motywów rozstrzygnięcia zawartego w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 2 lipca 2002 r., II KKN 270/00, LEX nr 55527. Nieu- prawniony jest bowiem wniosek, że w wyroku tym Sąd Najwyższy dopuścił, jak napisał Sąd Okręgowy, „możliwość zmiany ustaleń faktycznych polega- jącej na uzupełnieniu opisu czynu zarzuconego oskarżonemu o brakujące znamię pomimo obowiązującego zakazu orzekania na niekorzyść oskarżo- 6 nego”. Gdyby bowiem, zdaniem Sądu Okręgowego, Sąd Najwyższy także w tym wyroku opowiedział się za kontynuacją dotychczasowej, jednolitej linii orzecznictwa w przedmiocie wykładni instytucji reformationis in peius, to „nie uchylałby do ponownego rozpoznania zaskarżonych jedynie na ko- rzyść oskarżonego wyroków (...), lecz na podstawie art. 357 § 2 k.p.k. uniewinniłby oskarżonego”. Tymczasem analiza uzasadnienia cytowanego wyroku wcale nie prowadzi do wniosku, że Sąd Najwyższy opowiedział się za odmienną od wyrażanej we wszystkich innych orzeczeniach interpretacją zakazu refor- mationis in peius. Niesłuszne jest bowiem przekonanie Sądu Okręgowego, że gdyby nie zmiana stanowiska przez Sąd Najwyższy w omawianej kwe- stii w tej konkretnej sprawie, to istniały przesłanki do uniewinnienia oskar- żonego na podstawie art. 537 § 2 in fine k.p.k. Należy podkreślić, że wydanie wyroku uniewinniającego w postępo- waniu kasacyjnym dopuszczalne jest jedynie w sytuacji, gdy ustalenia po- czynione przez orzekające w sprawie sądy wskazują na to, iż skazanie jest oczywiście niesłuszne. Sąd Najwyższy nie jest bowiem uprawniony do do- konywania w postępowaniu kasacyjnym nowych, własnych ustaleń fak- tycznych. W omawianej sprawie dokonanie takich ustaleń było, w świetle zarzutów zawartych w kasacji wniesionej na korzyść oskarżonego, istotne z punktu widzenia oceny prawnej czynu zarzucanego oskarżonemu. Uza- sadnienie wyroku zawiera więc przede wszystkim wskazanie w jakim za- kresie należy, w ponownym postępowaniu merytorycznym, dokonać okre- ślonych ustaleń niemających wpływu na pogorszenie sytuacji oskarżonego, ale przeciwnie – zgodnych z kierunkiem zaskarżenia i mających na celu zweryfikowanie zarzutu podniesionego w jego interesie procesowym. Na- tomiast zwrócenie uwagi orzekającym w sprawie sądom na uchybienie (odnotowane zresztą w kasacji) polegające na zaniechaniu obowiązku do- kładnego określenia przypisanego oskarżonemu przestępstwa, przez uję- 7 cie w opisie czynu wszystkich ustawowych znamion tego przestępstwa, dokonane zostało „na marginesie” i nie miało w tej konkretnej sprawie cha- rakteru wskazania „co do dalszego postępowania” (w ujęciu art. 537 § 2 i art. 518 w zw. z art. 442 § 3 k.p.k.). Należy stwierdzić, że Sąd Najwyższy w żadnym z dotychczasowych orzeczeń nie zmienił poglądu, który skład orzekający w niniejszej sprawie w pełni podziela, iż w wypadku, gdy wyrok nie został zaskarżony na nieko- rzyść oskarżonego w części dotyczącej winy, to sąd odwoławczy, na sku- tek związania zakazem reformationis in peius, nie może ani dokonywać nowych ustaleń faktycznych (w tym także poprzez „dookreślenie” opisu czynu), ani uchylać wyroku i w tym celu przekazywać sprawy do ponowne- go rozpoznania. Stanowisko uznające za niedopuszczalne uzupełnianie opisu czynu zarzucanego oskarżonemu przez ujęcie w nim wszelkich wy- maganych przez prawo karne materialne znamion przestępstwa, których opis ten przed zaskarżeniem orzeczenia na korzyść oskarżonego nie za- wierał, Sąd Najwyższy wyraził także w innych orzeczeniach, m.in. wyda- nych później niż wyrok, który wywołał wątpliwości Sądu Okręgowego (por. np. postanowienie z dnia 26 maja 2004 r., V KK 4/04, OSNKW 2004, z. 6, poz. 66; wyrok z dnia 12 maja 2004 r., III KK 166/03, LEX nr 110535). Jest to także pogląd jednolicie prezentowany w piśmiennictwie (por. T. Grzegor- czyk: Kodeks postępowania karnego. Komentarz, Kraków 2003, s. 1112; W. Kociubiński: Możliwości reformacyjnego orzeczenia sądu odwoławcze- go – wybrane zagadnienia, PS 2001, nr 7-8, s. 87; K. Marszał: Glosa do uchwały Sądu Najwyższego z dnia 7 czerwca 2002 r., I KZP 16/02, OSP 2003, nr 2, poz. 24; S. Steinborn: Orzekanie przez sąd odwoławczy nieza- leżnie od kierunku środka odwoławczego, Gd.St.Prawn. 2003, nr 11, s. 323). Mając powyższe okoliczności na uwadze Sąd Najwyższy postanowił jak na wstępie.