I KZP 18/07

POSTANOWIENIE Z DNIA 29 SIERPNIA 2007 R. I KZP 18/07 Zmienione ustawą z dnia 17 czerwca 2004 roku (Dz. U. Nr 162, poz. 1691) przepisy Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego wprowadzające nowy model zarządzania majątkiem wspólnym i zmodyfikowane instrumenty cy- wilnoprawnej ochrony interesów małżonków, nie wprowadzają zmian, któ- re miałyby znaczenie dla odpowiedzialności karnej małżonka, dopuszcza- jącego się czynów dysponowania majątkiem wspólnym z zamiarem po- większenia swego majątku kosztem majątku drugiego małżonka. Przewodniczący: Pierwszy Prezes SN L. Gardocki (sprawozdawca). Sędziowie SN: J. Szewczyk, S. Zabłocki. Prokurator Prokuratury Krajowej: A. Herzog. Sąd Najwyższy – Izba Karna w sprawie Dariusza C., po rozpoznaniu przekazanego na podstawie art. 441 § 1 k.p.k. przez Sąd Okręgowy w K., postanowieniem z dnia 9 marca 2007 r., zagadnienia prawnego wymagają- cego zasadniczej wykładni ustawy: „Czy w świetle nowelizacji z 17 czerwca 2004 r. Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, która weszła w życie od 20 stycznia 2005 r. (Dz. U. Nr 162, poz. 1691), nastąpiła depenalizacja czynów, które wcześniej kwalifikowane były z art. 284 k.k., jeżeli chodzi o mienie objęte wspólnością ustawową?” p o s t a n o w i ł odmówić podjęcia uchwały. UZASADNIENIE 2 Przedstawione Sądowi Najwyższemu zagadnienie prawne wyłoniło się na tle następującej sytuacji procesowej. Wyrokiem Sądu Rejonowego w D. z dnia 23 października 2006 r., Dariusz C. został uniewinniony od popełnienia zarzucanego mu aktem oskarżenia czynu, polegającego na tym, że w sierpniu 2002 r. w D. dokonał przywłaszczenia na szkodę Katarzyny C. powierzonego mu mienia w po- staci samochodu osobowego marki Fiat 126p, o wartości 500 zł, stanowią- cego część majątku małżeńskiego – to jest popełnienia przestępstwa okre- ślonego w art. 284 § 2 k.k. Apelację od powyższego wyroku wniósł prokurator, zarzucając mu błąd w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę orzeczenia, mający wpływ na jego treść, polegający na uznaniu, że w zachowaniu oskarżone- go Dariusza C. brak jest znamion zarzucanego mu czynu z art. 284 § 2 k.k., podczas gdy prawidłowa ocena materiału dowodowego oraz należyta interpretacja przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego powinna do- prowadzić Sąd do uznania oskarżonego za winnego popełnienia zarzuca- nego mu aktem oskarżenia czynu. Sąd Okręgowy w K., rozpoznając apelację wniesioną przez prokura- tora, uznał, że w sprawie wyłoniło się zagadnienie prawne wymagające za- sadniczej wykładni ustawy, które sformułował w pytaniu zacytowanym na wstępie niniejszego postanowienia. Występując z pytaniem, Sąd ten stwierdził na wstępie swych rozwa- żań (inaczej niż w ich końcowym fragmencie), że nowelizacja z dnia 17 czerwca 2004 r. Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, która weszła w życie dnia 20 stycznia 2005 r. (Dz. U. Nr 162, poz. 1691), zmieniła w odniesieniu do mienia ruchomego, stanowiącego majątek wspólny, oceny karnoprawne przywłaszczenia, przerzucając skutki takich zachowań do rozliczeń mająt- kowych wywołanych różną sytuacją prawną. Jak zauważa Sąd Okręgowy, 3 w uzasadnieniu swego wyroku Sąd pierwszej instancji stanął na stanowi- sku, że na skutek powyższej nowelizacji nastąpiła depenalizacja czynu, którego popełnienie zarzucono oskarżonemu. Sąd Rejonowy swe stanowi- sko oparł na wykładni art. 37 k.r. i op., pomijając treść art. 34, art. 35 i art. 35 § 1 k.r. i op. Z racji modyfikacji zasad zarządu majątkiem wspólnym małżonków, na skutek której zaniechano podziału czynności zarządu na czynności zwykłego zarządu i czynności przekraczające taki zarząd, która to modyfikacja odzwierciedla powszechne zjawisko dokonywania czynności prawnych zarządu majątkiem wspólnym przez jednego małżonka, ochrona interesów drugiego oparta została na mechanizmach cywilnoprawnych. Na- leżą do nich sprzeciw wobec czynności zarządu zamierzonej przez mał- żonka (art. 361 k.r. i op.), ograniczenie lub pozbawienie małżonka samo- dzielnego zarządu (art. 40 k.r. i op.), sądowe ustanowienie przymusowej rozdzielności majątkowej (art. 52 k.r. i op.) oraz uzależnienie zaspokojenia wierzycieli jednego tylko małżonka z całego majątku wspólnego obojga małżonków od wyrażenia przez drugiego małżonka zgody na zaciągnięcie zobowiązania (art. 41 k.r. i op.). W końcowej części uzasadnienia swego postanowienia Sąd Okręgo- wy zajął jednak stanowisko, że odpowiedź na postawione pytanie powinna być negatywna, ale, jak twierdzi, „z szeregiem uwarunkowań, które zmie- rzają (...) do poszerzenia zasady oportunizmu, bądź depenalizacji.” Prokurator Prokuratury Krajowej pismem z dnia 25 kwietnia 2007 r. wniósł o odmowę udzielenia odpowiedzi na postawione pytanie. Stanął on na stanowisku, że kwestia prawna przedstawiona przez Sąd Okręgowy w K. nie wymaga zasadniczej wykładni ustawy, podczas gdy sąd odwoławczy jest obowiązany wskazać konkretny przepis, który budzi wątpliwości inter- pretacyjne w praktyce sądowej z powodu jego wadliwej lub niejasnej re- dakcji (por. orzeczenia Sądu Najwyższego: uchwałę z dnia 19 sierpnia 1999 r., I KZP 23/99, OSNKW 1999, z. 9-10, poz. 50; postanowienie z dnia 4 17 maja 2000 r., I KZP 7/00, OSNKW 2000, z. 5-6, poz. 51). Przytacza on ponadto pogląd sformułowany w postanowieniu Sądu Najwyższego z dnia 11 sierpnia 2000 r., I KZP 19/00, niepubl., iż interpretacja zwykła, „opera- cyjna” nie zasługuje na miano „zasadniczej” i powinna być dokonywana przez wszystkie sądy. Prokurator Prokuratury Krajowej wskazał, że zasady zarządzania ma- jątkiem wspólnym, sformułowane w art. 36 k.r. i op. nie zostały zmienione przez nowelizację art. 37 k.r. i op. W przypadku, gdy dokonywana przez małżonka czynność będzie się mieściła w katalogu przewidzianym przez art. 37 k.r. i op., wówczas zawsze, bez względu na rozmiar dokonywanej czynności jest wymagana zgoda małżonka. Aktualnie więc sama istota czynności, nie zaś wartość przedmiotu i jej proporcja do majątku małżeń- skiego, decyduje o konieczności uzyskania zgody. Z powyższego stanu prawnego, Prokurator Prokuratury Krajowej wy- wiódł wniosek, że nowelizacja Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego z dnia 17 czerwca 2004 r., w tym nowe brzmienie art. 37 tej ustawy, nie ma żad- nego wpływu na odpowiedzialność karną za zabór mienia stanowiącego wspólność majątkową. Sąd Najwyższy zważył, co następuje. Stanowisko Prokuratora Prokuratury Krajowej jest niewątpliwie za- sadne. Pytanie zadane przez Sąd Okręgowy w K. nie zawiera zagadnienia prawnego wymagającego zasadniczej wykładni ustawy (art. 441 § 1 k.p.k.). Poruszone w pytaniu zagadnienie mogło być rozwiązane przez sąd odwo- ławczy w drodze zwykłej wykładni, w sumie, zresztą, niezbyt skomplikowa- nej. Problem możliwości postawienia jednemu z małżonków zarzutu po- pełnienia przestępstwa przywłaszczenia lub kradzieży w stosunku do mie- nia stanowiącego wspólność majątkową był dotychczas rozstrzygany w orzecznictwie Sądu Najwyższego i w piśmiennictwie prawnokarnym jedno- 5 licie (zob. R.A. Stefański: Odpowiedzialność karna za zabór mienia stano- wiącego wspólność majątkową, Prok. i Pr. 1995, Nr 10 oraz powołane tam orzecznictwo i literatura). Wskazywano na to, że mienie stanowiące wspól- ną własność małżonków nie jest w pełni mieniem własnym jednego z mał- żonków; jest ono dla każdego z małżonków częściowo mieniem cudzym. Jest to kluczowy element poglądu, że możliwe jest popełnienie przestęp- stwa przywłaszczenia lub kradzieży przez jednego z małżonków w stosun- ku do mienia stanowiącego wspólność majątkową, jako że zarówno w opi- sie ustawowym przywłaszczenia, jak i kradzieży ustawodawca używa zna- mienia „cudze” (art. 284 §1 k.k.: „cudzą rzecz ruchomą lub prawo majątko- we”, art. 278 § 1 k.k.: „cudzą rzecz ruchomą”). Drugim istotnym elementem tego poglądu jest stwierdzenie odnoszące się do zamiaru sprawcy. Jest rzeczą jasną, że działanie małżonka nie ma charakteru przestępnego, na- wet jeżeli działa on bez wymaganej zgody albo wręcz wbrew woli drugiego z małżonków, ale nie ma zamiaru powiększenia swego majątku kosztem jego (tj. drugiego z małżonków) majątku (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 14 listopada 1972 r., V KRN 421/72, OSNKW 1973, z. 5, poz. 61). Brak takiego zamiaru oznacza bowiem nic innego jak brak zamiaru przy- właszczenia (ew. zaboru w celu przywłaszczenia, gdy chodzi o kradzież) mienia cudzego. Należy jednak zauważyć, że wątpliwości, które skłoniły Sąd odwo- ławczy do zadania pytania, wiążą się z istnieniem w prawie karnym reguły, iż nie jest działaniem przestępnym zachowanie się osoby, która wypełnia wprawdzie swoim zachowaniem znamiona przestępstwa, jednakże czyni to w ramach przysługujących jej uprawnień, wynikających na ogół z przepi- sów należących do innych dziedzin prawa. Działanie w ramach uprawnień jest ogólną okolicznością wyłączającą odpowiedzialność karną, opierającą się na założeniu braku sprzeczności wewnątrz danego systemu prawa. Je- żeli jakaś dziedzina prawa daje komuś prawo do zachowania się w okre- 6 ślony sposób, to czyn taki nie może być podstawą do pociągnięcia tej oso- by do odpowiedzialności karnej, mimo że wypełnia znamiona czynu zabro- nionego przez ustawę karną. Reguła ta, sformułowana w polskiej literaturze prawa karnego najdobitniej przez W. Woltera (Funkcja błędu w prawie kar- nym, Warszawa 1965, s. 174 – 175), należy obecnie do twierdzeń o cha- rakterze podręcznikowym. Chodzi tu w istocie rzeczy o tworzenie w innych dziedzinach prawa wyjątków od zasady przestępności czynów wyczerpują- cych znamiona określonego typu przestępstwa. Przykładowo, w art. 20a ustawy o Policji (Dz. U. z 2007 r. Nr 43, poz. 277 ze zm.) stwierdza się, że nie jest przestępstwem używanie przez funkcjonariuszy policji w określo- nych sytuacjach fałszywych dokumentów dla celów ukrycia swej tożsamo- ści, jak i sporządzanie takich fałszywych dokumentów. W opisanej w tym przepisie sytuacji ustawa zezwala więc na podrabianie dokumentu lub używanie dokumentu podrobionego, tworząc wyjątek od przestępności ta- kich zachowań, ustanowionej przepisem art. 270 k.k. Podobnie, wyjątek od reguły ustanowionej w art. 193 k.k. przewidziano w art. 10 ustawy z dnia 21 czerwca 2001 r. o ochronie praw lokatorów, mieszkaniowym zasobie gminy i o zmianie Kodeksu cywilnego (Dz. U. z 2005 r. Nr 31, poz. 266 ze zm.). Zgodnie z tym przepisem, w razie awarii wywołującej szkodę lub grożącej bezpośrednio powstaniem szkody, jeżeli najemca jest nieobecny lub od- mawia udostępnienia lokalu, wynajmujący ma prawo wejść do lokalu w obecności funkcjonariuszy policji lub straży miejskiej. W odniesieniu do przestępstwa przywłaszczenia lub kradzieży mienia stanowiącego małżeńską wspólność majątkową sytuacja taka zachodziła- by, gdyby znowelizowane przepisy Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego upoważniały każdego z małżonków do zachowania wyczerpującego zna- miona przestępstwa z art. 284 k.k. lub art. 278 k.k., tzn. przywłaszczenia lub zaboru w celu przywłaszczenia mienia wspólnego z zamiarem powięk- szenia swego majątku kosztem drugiego z małżonków. Nie ma jednak 7 podstaw do stawiania takiej tezy. W rzeczywistości bowiem, zmienione ustawą z dnia 17 czerwca 2004 r. o zmianie ustawy – Kodeks rodzinny i opiekuńczy oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2004 r. Nr 162, poz. 1691) przepisy Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, odnoszące się do małżeńskich ustrojów majątkowych, nie spowodowały depenalizacji czy- nów, polegających na przywłaszczeniu lub kradzieży mienia objętego mał- żeńską wspólnością ustawową. Nowe uregulowania dotyczące ustawowego ustroju majątkowego (art. 31 – 46 k.r. i op.) dokonują szeregu zmian w składzie majątku wspól- nego, a zwłaszcza w zakresie zarządu tym majątkiem, które były konieczne ze względu na przyjęcie w Polsce modelu społecznej gospodarki rynkowej. Między innymi zniesiony został podział na czynności zwykłego zarządu i czynności przekraczające zakres zwykłego zarządu; wprowadzono upraw- nienie każdego z małżonków do samodzielnego zarządzania majątkiem wspólnym. Znowelizowane przepisy nakładają też na małżonków obowią- zek udzielania sobie wzajemnie informacji o stanie majątku wspólnego, o dokonanych czynnościach zarządu i o zobowiązaniach obciążających ma- jątek wspólny. Przewidują one również możliwość sprzeciwu co do okre- ślonej czynności zamierzonej przez drugiego małżonka. W pewnym zakre- sie stworzono także odstępstwo od samodzielnego zarządu majątkiem wspólnym, polegające na wymaganiu zgody drugiego małżonka co do wy- raźnie wskazanych czynności prawnych (zob. T. Smyczyński: Reforma małżeńskiego prawa majątkowego, Mon. Prawn. 2004, Nr 18; K. Pietrzy- kowski: Nowe przepisy o małżeńskich ustrojach majątkowych, Pal. 2005, Nr 3-4). Zmienione ustawą z dnia 17 czerwca 2004 roku (Dz. U. Nr 162, poz. 1691) przepisy Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego wprowadzają no- wy model zarządzania majątkiem wspólnym i zmodyfikowane instrumenty cywilnoprawnej ochrony interesów małżonków. Nie wprowadzają jednak żadnych zmian, które miałyby znaczenie dla odpowiedzialności karnej mał- 8 żonka, dopuszczającego się czynów dysponowania majątkiem wspólnym z zamiarem powiększenia swego majątku kosztem majątku drugiego mał- żonka. Dojście do takiej konkluzji nie wymaga zasadniczej wykładni usta- wy. Dlatego Sąd Najwyższy postanowił odmówić podjęcia uchwały.