I KZP 16/06

POSTANOWIENIE Z DNIA 28 WRZEŚNIA 2006 R. I KZP 16/06 Sformułowanie „wydanie postanowienia o udzieleniu warunkowego zwolnienia” użyte w § 52 ust. 1 pkt 13 rozporządzenia Ministra Sprawiedli- wości z dnia 13 stycznia 2004 r. w sprawie czynności administracyjnych związanych z wykonywaniem tymczasowego aresztowania oraz kar i środ- ków przymusu skutkujących pozbawieniem wolności oraz dokumentowa- niem tych czynności (Dz. U. Nr 15, poz. 142) oznacza wydanie postano- wienia w tym przedmiocie, podlegającego wykonaniu (art. 9 § 2 k.k.w. oraz art. 154 § 1 k.k.w. w zw. z art. 162 § 2 zd. 2 k.k.w.). Przewodniczący: Prezes SN Lech Paprzycki. Sędziowie: SN J. Grubba (sprawozdawca), SA (del. do SN) M. Gierszon. Prokurator Prokuratury Krajowej: A. Herzog. Sąd Najwyższy – Izba Karna w sprawie Piotra M., po rozpoznaniu przedstawionego na podstawie art. 441§1 k.p.k. przez Sąd Apelacyjny w B., postanowieniem z dnia 5 kwietnia 2006r. zagadnienia prawnego wyma- gającego zasadniczej wykładni ustawy: „Czy pod pojęciem „wydania postanowienia o udzieleniu warunkowe- go zwolnienia”, o jakim traktuje § 52 ust. 1 pkt 13 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 13 stycznia 2004 r. w sprawie czynności administracyj- nych związanych z wykonywaniem tymczasowego aresztowania oraz kar i środków przymusu skutkujących pozbawieniem wolności oraz dokumento- waniem tych czynności (Dz. U. Nr 15 poz. 142) rozumieć należy wydanie przez sąd pierwszej instancji nieprawomocnej decyzji procesowej w tym 2 przedmiocie, czy też decyzja o udzieleniu warunkowego zwolnienia, zgod- nie z zasadą wyrażoną w art. 9 § 2 k.k.w., powinna być prawomocna lub też nieprawomocna, ale wykonalna, z mocy szczególnego unormowania ustawowego?”. p o s t a n o w i ł odmówić podjęcia uchwały. U Z A S A D N I E N I E Piotr M. wyrokiem Sądu Okręgowego w B. z dnia 24 stycznia 2001 r. został skazany na karę 7 lat i 6 miesięcy pozbawienia wolności oraz grzywnę w wysokości 120 stawek dziennych, których wysokość określona została na kwotę po 50 zł. Orzeczenie to zostało częściowo zmienione wy- rokiem Sądu Apelacyjnego w B. z dnia 15 lutego 2002 r. Postanowieniem Sądu Okręgowego w B. z dnia 10 lutego 2003 r. grzywnę wymierzoną ska- zanemu zamieniono na 60 dni zastępczej kary pozbawienia wolności. Po- stanowieniem z dnia 21 grudnia 2005 r. Sąd Okręgowy w B., warunkowo zwolnił skazanego z odbycia pozostałej części kary pozbawienia wolności, wyznaczając okres próby do dnia 21 grudnia 2008 r. i nakładając stosowne obowiązki. Orzeczenie to zaskarżył prokurator. Sąd Apelacyjny w B. posta- nowieniem z 16 lutego 2006 r. zażalenia tego nie uwzględnił i zaskarżone postanowienie utrzymał w mocy. W dniu 16 lutego 2006 r. dyrektor Aresztu Śledczego w B. na podstawie art. 13 § 1 k.k.w. zwrócił się do Sądu Okrę- gowego o rozstrzygnięcie wątpliwości co do dnia, od którego należy liczyć początek kary zastępczej 60 dni pozbawienia wolności. Data ta nie została określona w postanowieniu o warunkowym zwolnieniu. Sąd Okręgowy w B. postanowieniem z dnia 21 lutego 2006 r. wyjaśnił, że początek wykonywa- nia kary zastępczej w niniejszej sprawie należy liczyć od dnia 16 lutego 2006 r., to jest od daty uprawomocnienia się postanowienia o warunkowym 3 zwolnieniu. Postanowienie to zaskarżył na korzyść skazanego prokurator, zarzucając obrazę § 52 ust. 1 pkt 13 rozporządzenia Ministra Sprawiedli- wości z dnia 13 stycznia 2004 r. w sprawie czynności administracyjnych związanych z wykonywaniem tymczasowego aresztowania oraz kar i środ- ków przymusu skutkujących pozbawieniem wolności oraz dokumentowa- niem tych czynności (Dz. U. Nr 15, poz. 142), przez błędne wskazanie po- czątku kary zastępczej, polegające na przyjęciu, że należy ją liczyć od daty uprawomocnienia się postanowienia o warunkowym zwolnieniu, a nie od daty jego wydania przez sąd pierwszej instancji. Wskazując na powyższe, prokurator wniósł o zmianę zaskarżonego orzeczenia i ustalenie, że począ- tek kary 60 dni pozbawienia wolności należy liczyć od dnia 21 grudnia 2005r. Sąd Apelacyjny rozpoznając wniesiony środek odwoławczy uznał, że wyłoniło się zagadnienie prawne wymagające zasadniczej wykładni usta- wy. Przedstawił je do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu w formie pyta- nia: „czy pod pojęciem „wydania postanowienia o udzieleniu warunkowego zwolnienia”, o jakim traktuje § 52 ust. 1 pkt 13 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 13 stycznia 2004 r. w sprawie czynności administracyj- nych związanych z wykonywaniem tymczasowego aresztowania oraz kar i środków przymusu skutkujących pozbawieniem wolności oraz dokumento- waniem tych czynności (Dz. U. Nr 15, poz. 142) rozumieć należy wydanie przez sąd pierwszej instancji nieprawomocnej decyzji procesowej w tym przedmiocie, czy też decyzja o udzieleniu warunkowego zwolnienia, zgod- nie z zasadą wyrażoną w art. 9 § 2 k.k.w., powinna być prawomocna lub też nieprawomocna, ale wykonalna, z mocy szczególnego unormowania ustawowego?”. Prokurator Prokuratury Krajowej w pisemnym wniosku wy- raził pogląd, że Sąd Apelacyjny zadając pytanie nie wykazał istnienia roz- bieżności w judykaturze czy doktrynie. Ograniczył się jedynie do przedsta- wienia argumentów z uzasadnienia zażalenia prokuratora, określając je 4 jednocześnie, jako nieprzekonujące. W tej sytuacji Prokurator wniósł o od- mowę podjęcia uchwały. Rozpoznając przedstawione pytanie prawne Sąd Najwyższy zważył, co następuje. Zgodnie z dyspozycją art. 441 k.p.k., sąd odwoławczy może wystąpić do Sądu Najwyższego o rozstrzygnięcie zagadnienia prawnego wówczas, gdy wyłoni się ono przy rozpoznawaniu środka odwoławczego i wymaga zasadniczej wykładni ustawy. Każdorazowo jednak u podstaw takiej decyzji sądu odwoławczego muszą leżeć wątpliwości, których sąd ten samodziel- nie nie potrafi wyjaśnić (por. m. in. postanowienie Sądu Najwyższego I KZP 24/96 z dnia 17 października 1996, OSNKW 1997, z. 1-2, poz. 7). Przesłanka ta w niniejszej sprawie nie została spełniona. Sąd Apela- cyjny, jak słusznie podniósł Prokurator Krajowy w swym wniosku, nie wskazał na istnienie w tej kwestii kontrowersji w doktrynie, czy rozbieżności w judykaturze, ani nawet w praktyce stosowania przywoływanego aktu prawnego przez pozasądowe organy postępowania wykonawczego. Moż- na wręcz odnieść wrażenie, że wątpliwości co do kierunku rozstrzygnięcia przedstawionego zagadnienia nie ma i pytający Sąd, który w uzasadnieniu swego postanowienia dość jednoznacznie wskazuje, za jakim rozumieniem dyspozycji omawianego przepisu opowiada się. Nie można także przyjąć, co oczywiste, że unormowanie zawarte w art. 441 k.p.k., pozwala na wy- stępowanie do Sądu Najwyższego przez sąd odwoławczy z pytaniem o charakterze abstrakcyjnym (tak jak jest to możliwe w oparciu o art. 60 § 1 ustawy o Sądzie Najwyższym). Kwestia, której dotyczy postawione pytanie powstała z potrzeby do- konania wykładni pojęcia „wydanie” postanowienia o udzieleniu warunko- wego zwolnienia, którym posługuje się § 52 ust. 1 pkt 13 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 13 stycznia 2004 r. w sprawie czynności administracyjnych związanych z wykonywaniem tymczasowego areszto- 5 wania oraz kar i środków przymusu skutkujących pozbawieniem wolności oraz dokumentowaniem tych czynności (Dz. U. Nr 15, poz. 142). Jak słusznie dostrzegł to Sąd zadający pytanie, pojęcie to nie może być po- strzegane w oderwaniu od uregulowań stanowiących cały system przepi- sów określających sposób wykonywania kary pozbawienia wolności, w tym, przede wszystkim tych, które zostały zawarte w kodeksie karnym wyko- nawczym. Posłużenie się określeniem „wydanie” w cytowanym rozporządzeniu, mogłoby wskazywać na to, że odnosi się ono do wszystkich pierwszych postanowień zapadłych w przedmiocie warunkowego zwolnienia, a więc orzeczeń nieprawomocnych i to zarówno wykonalnych, jak i tych, które wy- konaniu nie podlegają. Wątpliwości tych udałoby się uniknąć, gdyby w § 52 ust. 1 pkt 13 rozporządzenia posłużono się określeniem „udzielenie” wa- runkowego zwolnienia, tak jak uczyniono to w § 112 ust. 2 lit. b. Natomiast użycie obu wskazanych terminów – „wydanie postanowienia o udzieleniu warunkowego zwolnienia” w § 52 ust. 1 pkt 13 i „udzielenie warunkowego zwolnienia” w § 112 ust. 2 pkt 1 lit. b, powoduje dodatkową trudność inter- pretacyjną, można bowiem odnieść wrażenie, że intencją wydającego roz- porządzenie było wskazanie, że mamy do czynienia z różnymi stanami za- awansowania procesowego sprawy. Stwierdzić równocześnie trzeba, że w wypadku tego drugiego przepisu, biorąc pod uwagę, że dotyczy on zwol- nienia skazanego, a precyzyjniej otrzymania przez zakład karny informacji, iż skazany ma być zwolniony na podstawie decyzji o warunkowym zwol- nieniu, możliwe było tylko posłużenie się zwrotem o „udzieleniu” zwolnie- nia. Użycie zatem różnych określeń, nie przesądza o tym, że chodziło o zróżnicowanie obu sytuacji. Na tym etapie analizy aktu prawnego nie moż- na przecież odrzucić i takiego wyjaśnienia, że oba określenia odnoszą się do tej samej sytuacji procesowej, a posłużenie się różnymi zwrotami wyni- ka wyłącznie z tego, że w pierwszym wypadku akcentuje się zapadnięcie 6 orzeczenia przed sądem penitencjarnym, w drugim zaś, otrzymanie orze- czenia do wykonania przez zakład karny. Trzeba wobec tego przyjąć, że wykładnia językowa, a nawet systemowa w ramach tego rozporządzenia, nie daje możliwości usunięcia wątpliwości związanych z interpretacją wskazanego przepisu. Wątpliwości te usuwa natomiast w sposób jedno- znaczny wykładnia systemowa uwzględniająca unormowania kodeksu kar- nego wykonawczego. Zasadę odnoszącą się do omawianej sytuacji określa art. 9 k.k.w., który wskazuje, że postępowanie wykonawcze (w tym i postępowania incy- dentalne, jak to, które jest przedmiotem orzekania w niniejszej sprawie) wszczyna się bezzwłocznie, gdy orzeczenie stało się wykonalne, to zaś następuje z chwilą uprawomocnienia, chyba że ustawa stanowi inaczej. Wyjątkiem tym jest unormowanie z art. 162 § 2 k.k.w. w zw. z art. 154 § 1 k.k.w. stanowiące, że złożenie zażalenia na postanowienie o udzieleniu warunkowego zwolnienia nie wstrzymuje wykonania postanowienia jeżeli zostało ono wydane na wniosek prokuratora, albo jeżeli prokurator oświad- czył, że nie sprzeciwia się jego udzieleniu. Nie sposób przyjąć, że rozporządzenie, którego celem jest uregulo- wanie czynności administracyjnych oraz sposobu ich dokumentowania, a więc określające niejako „środki techniczne” dla wykonywania ustawy, mo- głoby powyższe zasady kształtować odmiennie. Oznaczałoby to bowiem, że Kodeks karny wykonawczy w przytoczonych przepisach reguluje jedynie sytuację osób mających do odbycia jedną karę, a omawiane rozporządze- nie, tych, którzy odbywają więcej niż jedną karę pozbawienia wolności. Brak jakichkolwiek podstaw, aby przyjąć taką interpretację za możliwą. Analizując treść tego rozporządzenia, wskazać również należy na brzmienie innych punktów w jego § 52. Punkt 1 i 11 konkretyzują kolejną zasadę uregulowaną w art. 80 § 1 k.k.w., w myśl której, jeżeli tę samą oso- bę skazano na kilka kar, wykonuje się je według kolejności uprawomocnie- 7 nia się wyroków. Podkreślić należy, że rozporządzenie służy właśnie reali- zacji tej zasady określonej w Kodeksie karnym wykonawczym i to nawet w sytuacjach, gdy rozpoczęto już wykonywanie kar w innej kolejności (§ 52 ust. 1 pkt 11 rozporządzenia). Nie ma zatem powodu, aby przyjmować, że pkt 13 tego samego paragrafu nie ma na celu wykonywanie zasad kodek- sowych, lecz tworzenie od nich wyjątków, co zresztą byłoby niedopusz- czalne. Przede wszystkim jednak należy zwrócić uwagę na to, że w sytuacji, jaka ma miejsce w niniejszej sprawie, a więc nieakceptowania przez proku- ratora orzeczenia o przedterminowym zwolnieniu, każde inne rozwiązanie (niż oparte na zasadach ustanowionych przez art. 162 § 2 k.k.w. w zw. z art. 154 § 1 k.k.w. i 80 k.k.w.) prowadziłoby do sytuacji niemożliwej do za- akceptowania (co przecież wprost wyraża § 51 ust. 2 omawianego rozpo- rządzenia), kiedy jednocześnie wykonywane byłyby dwie kary pozbawienia wolności – zasadnicza (która nadal byłaby wykonywana do czasu uprawo- mocnienia się decyzji o warunkowym zwolnieniu) i zastępcza (którą już wprowadzano by na podstawie § 52 ust. 1 pkt 13). Nie można też przyjąć, że na czas od wydania do uprawomocnienia się orzeczenia o warunkowym zwolnieniu następuje zmiana kolejności wykonywania kar. Zmiana taka bowiem, może nastąpić jedynie decyzją sędziego penitencjarnego (art. 80 § 2 k.k.w.), nie zaś z mocy rozporządzenia. Co więcej, nieracjonalności ta- kiego rozwiązania dowodzi i to, że w wypadku uchylenia postanowienia o warunkowym zwolnieniu, istniałaby potrzeba ponownej zmiany przywraca- jącej poprzednią kolejność wykonywania kar. Na koniec należy odwołać się do wykładni celowościowej. Słusznie dostrzegł Sąd Apelacyjny, że przyjęcie, iż kara zastępcza wprowadzana jest do wykonania już w chwili wydania niewykonalnego postanowienia o warunkowym zwolnieniu, powodowałaby niczym nieuzasadnione premio- wanie skazanych, którzy mają do odbycia co najmniej dwie kary, w stosun- 8 ku do tych, którzy odbywają tylko jedną karę. Dobitnie jest to widoczne na przykładzie rozpoznawanej sprawy. Skazany, gdyby miał do odbycia jedy- nie karę zasadniczą pozbawienia wolności odbywałby ją od dnia 24 marca 1999 r. do dnia 16 lutego 2006 r. (data uprawomocnienia się postanowienia o warunkowym zwolnieniu). Gdyby przyjąć interpretację § 52 ust. 1 pkt 13 omawianego rozporządzenia, która prowadziłaby do możliwości rozpoczę- cia odbywania kary zastępczej pozbawienia wolności już od dnia wydania niewykonalnego postanowienia o warunkowym zwolnieniu, to wobec ska- zanego wykonywano by karę zasadniczą od dnia 24 marca 1999 r. do dnia 21 grudnia 2005 r. (data wydania nieprawomocnego postanowienia o wa- runkowym zwolnieniu), i od tego dnia rozpocząłby on odbywanie kary za- stępczej 60 dni pozbawienia wolności, które zakończyłby z dniem 18 lutego 2006 r. Tak więc, w pierwszej sytuacji, w dniu 16 lutego 2006 r. skazany za- kończyłby odbywanie kary zasadniczej, w drugiej zaś, w tym samym czasie odbyłby nie tylko karę zasadniczą, ale także nieomal całą karę zastępczą. Faktycznie zaś, ta sama kara pozbawienia wolności (w obu wypad- kach zakończona warunkowym zwolnieniem skazanego) byłaby odbywana w jednym przypadku do dnia 16 lutego 2006 r., a w drugim tylko do dnia 21 grudnia 2005 r. Przedstawiony przykład obrazuje, że taka interpretacja prowadziłaby nie tylko do rozwiązań niecelowych, ale i poważnego naru- szenia zasady równości wobec prawa. Z powyższego wynika zatem, że sformułowanie „wydanie postano- wienia o udzieleniu warunkowego zwolnienia” użyte w § 52 ust. 1 pkt 13 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 13 stycznia 2004 r. w sprawie czynności administracyjnych związanych z wykonywaniem tym- czasowego aresztowania oraz kar i środków przymusu skutkujących po- zbawieniem wolności oraz dokumentowaniem tych czynności (Dz. U. Nr 15, poz. 142) oznacza wydanie postanowienia w tym przedmiocie podlega- 9 jącego wykonaniu (art. 9 § 2 k.k.w. oraz art. 154 § 1 k.k.w. w zw. z art. 162 § 2 zd. 2 k.k.w.). Mając na uwadze omówione względy, Sąd Najwyższy postanowił jak na wstępie.