I KZP 15/2001

UCHWAŁA Z DNIA 24 LIPCA 2001 R. I KZP 15/2001 Dopuszczalna jest kasacja strony od wyroku sądu odwoławczego, którym orzeczono w przedmiocie odszkodowania i zadośćuczynienia na podstawie ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orze- czeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego (Dz. U. Nr 34, poz. 149 z późn. zm.), choćby nie podnoszono w niej zarzutu opartego na uchybieniu wy- mienionym w art. 439 § 1 k.p.k., gdyż nie dotyczą jej ograniczenia wnosze- nia kasacji określone w art. 523 § 2 i 3 k.p.k. Przewodniczący: sędzia SN T. Grzegorczyk (sprawozdawca). Sędziowie SN: J. Skwierawski, J. Sobczak. Prokurator Prokuratury Krajowej: R. Stefański. Sąd Najwyższy w sprawie Bogdana J. i Anny A., po rozpoznaniu w dniu 24 lipca 2001 r., przekazanego na podstawie art. 441 § 1 w zw. z art. 518 k.p.k. przez Sąd Najwyższy działający jako sąd odwoławczy, postanowie- niem z dnia 7 maja 2001 r., poszerzonemu składowi Sądu Najwyższego zagadnienia prawnego wymagającego zasadniczej wykładni ustawy, a mianowicie: Czy strona może wnieść kasację od wyroku sądu odwoławczego, którym orzeczono w przedmiocie odszkodowania i zadośćuczynienia na podstawie ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego (Dz. U. Nr 34, poz.149 ze zm.), jeśli nie podnosi zarzu- tu opartego na uchybieniu wymienionym w art. 439 § 1 k.p.k. ? uchwalił udzielić odpowiedzi jak wyżej. 2 U Z A S A D N I E N I E Pytanie prawne „Czy strona może wnieść kasację od wyroku sądu odwoławczego, którym orzeczono w przedmiocie odszkodowania i za- dośćuczynienia na podstawie ustawy z dnia 23 lutego 1991r. (...), jeżeli nie podnosi zarzutu opartego na uchybieniu wymienionym w art.439 § 1 k.p.k.”, zrodziło się w trakcie postępowania zażaleniowego przed Sądem Najwyż- szym. Sąd ten rozpoznawał jednoosobowo zażalenie pełnomocnika strony na zarządzenie Przewodniczącego Wydziału Sądu Apelacyjnego w Lubli- nie z dnia 11 grudnia 2000 r., którym odmówiono przyjęcia kasacji od wy- roku tegoż sądu z dnia 5 października 2000 r., mocą którego utrzymano w mocy wyrok Sądu Okręgowego w L. o oddaleniu wniosku Bogdana J. i An- ny A. o odszkodowanie i zadośćuczynienie z tytułu niesłusznego areszto- wania i pobytu w łagrze sowieckim Witolda J. w latach 1945-1948. Jako powód odmowy przyjęcia kasacji podano, że po 1 września 2000r., z uwagi na brzmienie art. 523 § 2 k.p.k., nadane nowelą do k.p.k. z dnia 20 lipca 2000r., kasacja od powyższego wyroku, jeżeli nie podnosi zarzutów z art.439 § 1 k.p.k., nie przysługuje. W zażaleniu skarżący podniósł, że skar- ga kasacyjna jest dopuszczalna, gdyż de facto została „wniesiona na ko- rzyść człowieka skazanego na pozbawienie wolności (już nieżyjącego)”. Przy rozpoznawaniu tego zażalenia Sąd Najwyższy uznał, iż wyłoniło się zagadnienie prawne wymagające zasadniczej wykładni ustawy, i prze- kazał je poszerzonemu składowi Sądu Najwyższego. W ocenie pytającego na tle znowelizowanego art. 523 k.p.k. odnoszącego się do kwestii do- puszczalności kasacji rysuje się kilka możliwych, rozbieżnych interpretacji, co uzasadnia potrzebę wydania przez Sąd Najwyższy rozstrzygnięcia w trybie art. 441 k.p.k. W uzasadnieniu postanowienia o wystąpieniu z pytaniem prawnym wskazano, że możliwe są przynajmniej trzy różne podejścia do powyższe- 3 go przepisu. Po pierwsze interpretacja wskazana w zaskarżonym zarzą- dzeniu zakładająca, iż art. 523 w § 2 i 3 k.p.k. doprecyzowuje normę zawar- tą w art. 519 k.p.k. w tym sensie, iż wskazuje na wyroki, jakie mogą być - przy zachowaniu innych wymogów formalnych – zaskarżone przez strony; w tym wypadku strony mogą skarżyć kasacją, i to z zachowaniem określo- nego jej kierunku, jedynie wyroki określone w § 2 i 3 art. 523 k.p.k., chyba że podnoszą zarzuty z art. 439 § 1 k.p.k. Po wtóre jednak możliwe jest uznanie, że art. 519 k.p.k, w powiązaniu z art. 520 § 1 k.p.k., określają re- gułę, zgodnie z którą strony mogą wnieść kasację od wszelkich wyroków, a art. 523 w § 2 i 3 określa jedynie wyjątki od niej, w ten sposób, że jeżeli ka- sację składa się od wyroku skazującego oskarżonego za przestępstwo lub przestępstwo skarbowe, to na korzyść oskarżonego – o ile nie podnosi za- rzutów z art. 439 § 1 k.p.k. – może być ona wniesiona tylko w razie skaza- nia na karę pozbawienia wolności bez warunkowego zawieszenia jej wyko- nania tej kary (art. 523 § 2), i analogicznie, gdy kasacja dotyczy wyroku uniewinniającego lub umarzającego postępowanie, to – jeżeli nie odwołuje się do uchybień z art.439 § 1 k.p.k. – może być wniesiona wyłącznie na niekorzyść oskarżonego i tylko, gdy podstawą umorzenia była niepoczytal- ność sprawcy albo okoliczności wskazane w art.17 § 1 pkt 3 i 4 k.p.k. (art. 523 § 3). Przy tej interpretacji rygorom art.523 § 2 i 3 k.p.k., jak wskazano w uzasadnieniu pytania prawnego, nie podlegałaby w ogóle wyroki inne niż tam określone, w tym i w sprawach o odszkodowanie za niesłuszne skaza- nie, jak i np. o warunkowym umorzeniu postępowania. Występujący z pyta- niem dostrzega też i trzecią możliwość interpretacyjną, opartą na założe- niu, że przepisy art. 523 w § 2 i 3 k.p.k. odnoszą się jedynie do wyroków rozstrzygających w przedmiocie odpowiedzialności karnej oskarżonego, nie mają zaś zastosowania, gdy przedmiotem postępowania karnego zakoń- czonego prawomocnym wyrokiem sądu odwoławczego jest inna kwestia. W tym układzie wyrok w kwestii odszkodowania wydany w oparciu o prze- 4 pisy ustawy z 1991 r., a także na podstawie przepisu 552 k.p.k. mógłby być zaskarżony kasacją, ale nie dotyczyłoby to już wyroku warunkowo umarzającego postępowanie. W związku z przedstawionym pytaniem Prokurator Krajowy wniósł o udzielenie odpowiedzi na nie przez przyjęcie, że: „Strona nie jest upraw- niona do wniesienia kasacji od wyroku sądu odwoławczego, którym orze- czono w przedmiocie odszkodowania i zadośćuczynienia na postawie ustawy z 23 lutego 1991r. (...), jeżeli nie podnosi zarzutu opartego na uchybieniu wymienionym w art. 439 § 1 k.p.k.” Rozpoznając przedstawione zagadnienie prawne Sąd Najwyższy zważył, co następuje. Przede wszystkim stwierdzić trzeba, że w sprawie niniejszej spełnio- ne są wymogi art. 441 k.p.k., co uzasadnia udzielenie odpowiedzi, gdyż wyłoniło się rzeczywiście zagadnienie prawne wymagające zasadniczej wykładni ustawy, pojawił się bowiem problem prawny na tle konkretnej sprawy dotyczący przepisu, który – jak wykazano w uzasadnieniu posta- nowienia o wystąpieniu z pytaniem – może być rozbieżnie interpretowany, co nie sprzyja prawidłowości praktyki sądowej. Przechodząc do merytorycznych rozważań trzeba podkreślić, że no- welizacja art. 523 k.p.k., dokonana ustawą z dnia 20 lipca 2000 r. o zmia- nie ustawy – Kodeks postępowania karnego, ustawy – Przepisy wprowa- dzające kodeks postępowania karnego oraz ustawy – Kodeks arny skar- bowy (Dz. U. Nr 62, poz.717), miała w odniesieniu do tej normy ograniczyć zakres przedmiotowy kasacji. W uzasadnieniu rządowego projektu tej ustawy podkreślając, że zakłada on zmiany wiążące się z „ potrzebą ogra- niczenia zakresu przedmiotowego dopuszczalności kasacji dla stron” , wskazano, iż projekt „wychodzi z założenia, że kryterium właściwym dla tego ograniczenia jest kryterium odwołujące się do surowości kary wymie- rzonej prawomocnym wyrokiem”, stąd też „ wydaje się słuszne aby – wo- 5 bec koniecznych przedmiotowych ograniczeń (...) – pozostawić prawo do kasacyjnej kontroli wyroków w tych sprawach, w których skazanie jest naj- bardziej dolegliwe”, dlatego „proponuje się aby kasacja na korzyść przysłu- giwała stronom tylko w razie skazania oskarżonego na karę pozbawienia wolności bez warunkowego zawieszenia jej wykonania”. Wprawdzie zgo- dzić się należy, że przy interpretacji przepisów prawa decyduje nie intencja ustawodawcy, ale rzeczywista treść uchwalonego przepisu (tak też słusz- nie np. S.Zabłocki. Nowela k.p.k. z dnia 20 lipca 2000r. Komentarz, War- szawa 2000, s. 153 i 158), niemniej bez wątpienia w jej interpretacji nie można zupełnie pomijać ratio legis danej normy prawnej. Z obecnego art. 523 § 2 k.p.k. wyraźnie wynika, że „kasację na korzyść można wnieść je- dynie w razie skazania skazanego za przestępstwo lub przestępstwo skar- bowe na karę pozbawienia wolności bez warunkowego zawieszenia jej wy- konania”. Rodzi się jednak pytanie, jaki jest stosunek tego przepisu do art.519 i 520 § 1 k.p.k. Pierwszy z tych przepisów zakłada, że od prawo- mocnego wyroku sądu odwoławczego kończącego postępowanie może być wniesiona kasacja, ten drugi zaś, że do wniesienia kasacji uprawnione są strony. W pytaniu prawnym wskazano na możliwość potraktowania art. 523 § 2 k.p.k. jako wyjątku od reguł wynikających z art.519 i 520 § 1 k.p.k. Pogląd taki pojawił się też w piśmiennictwie prawniczym, z tym że na gruncie art.523 § 3 k.p.k. i z sugestią, „iż ograniczenie przewidziane w art. 523 § 3 k.p.k. stanowi bardziej wyjątek od reguły określonej w art.519 k.p.k. (...) niż wyjątek od reguły określonej w art.523 § 1 k.p.k.” (zob. np. S. Zabłocki. Nowela, op.cit.,s.157). W doktrynie przeważa jednak, słuszne w ocenie Sądu Najwyższego stanowisko, że przepis art.523 § 2 k.p.k. (podobnie jak i § 3 art.523 k.p.k.) oznacza jedynie ograniczenie zakresu podmiotowo- przedmiotowego kasacji stron, określonego przez art.519 i 520 k.p.k., a nie wyjątek od reguł wynikających z art. 519 i 520 § 1 k.p.k. (zob. m. in. P. 6 Hofmański, E. Sadzik, K. Zgryzek. Kodeks postępowania karnego. Komen- tarz. Suplement do t. II, Warszawa 2000, s.103-104; J. Grajewski. Przebieg procesu karnego, Warszawa 2001, s.298; T. Grzegorczyk, J. Tylman. Pol- skie postępowanie karne, wyd. III, Warszawa 2001, s. 859; W. Grzeszczyk. Kasacja w sprawach karnych, Warszawa 2001, s. 82-83). O ile „wyjątek” oznaczałby odstępstwo od reguły, z obowiązkiem ścisłego interpretowania go, to „ograniczenie” oznacza jedynie zakreślenie pewnych granic, zakre- su działania (por. Słownik języka polskiego pod red. M. Szymczaka, War- szawa 1988 - 1989, t. II, s.495 i t. III. s.803) - w tym wypadku zresztą w sposób względny, z uwagi na treść § 4 art.523 k.p.k. - co pozwala przy jego interpretacji stosować dopuszczalne sposoby wykładni. Zauważyć zresztą należy, że w tymże § 4 art. 523 k.p.k., podobnie jak w § 3 art.520 k.p.k., użyto wyraźnie określenia „ ograniczenie”. Nie można zatem, w żadnej mierze, przyjąć jako możliwej interpreta- cji opartej na potraktowaniu art. 523 § 2 (i 3) k.p.k., jako wyjątków od reguły wyrażonej w art. 519 i 520 § 1 k.p.k. Jak wskazano w uzasadnieniu pytania prawnego, wyjątki te należałoby wówczas odczytywać w ten sposób, że strona może wprawdzie wnieść kasację od każdego prawomocnego wyro- ku sądu odwoławczego kończącego postępowanie, ale gdy „kasacja doty- czy wyroku skazującego oskarżonego za przestępstwo lub przestępstwo skarbowe, to na korzyść oskarżonego może być ona wniesiona (...) wy- łącznie w razie wymierzenia kary pozbawienia wolności bez warunkowego zawieszenia jej wykonania” i dalej, iż gdy „kasacja dotyczy wyroku unie- winniającego lub umarzającego postępowanie, to może być wniesiona wy- łącznie na niekorzyść skazanego i tylko wtedy gdy podstawą umorzenia postępowania jest art. 17 § 1 pkt 3 lub 4 k.p.k., względnie gdy umorzenie nastąpiło z powodu niepoczytalności sprawcy”. Tym samym jednak a con- trario sąd ten dopuszcza po pierwsze kasację na niekorzyść od wyroku skazującego, gdy wymierzono nim inne kary niż opisane w § 2 art. 523 7 k.p.k., gdyż zakłada, że jedynie przy skazaniu opisanym w tym przepisie kasacja mogłaby być wnoszona tylko na korzyść, przy innych zaś już także w innym kierunku, po wtóre dopuszcza też kasację na korzyść przy innych wyrokach skazujących, skoro przyjmuje, że „tylko przy skazaniu za prze- stępstwo” służy kasacja może być wniesiona na korzyść jedynie przy ska- zaniu na określoną karę, a więc gdy skazanie nie dotyczy przestępstwa lecz np. wykroczenia, to wyjątek opisany w § 2 art. 523 już by nie działał, po trzecie także i przy wyroku warunkowo umarzającym, jako że nie wspomina się o nim w art.523 § 2 i 3 k.p.k. Rzecz w tym, że byłoby to wów- czas sprzeczne z wyraźnym brzmieniem art.523 § 2 i 3 k.p.k., skoro pierw- szy z nich stwierdza, iż „kasację na korzyść można wnieść jedynie w razie skazania za przestępstwo lub przestępstwo skarbowe na karę pozbawienia wolności (...) ” – i w żadnym innym wypadku, zaś drugi, że „kasację na nie- korzyść można wnieść jedynie w razie uniewinnienia oskarżonego lub umorzenia postępowania (...) – i znów w żadnym innym wypadku”. Trakto- wanie zatem ograniczeń przewidzianych w art.523 § 2 i 3 k.p.k. jako wyjąt- ków od reguł wyrażonych w art. 519 i 520 § 1 k.p.k. pozostawałoby w cał- kowitej sprzeczności z wyraźną treścią omawianych przepisów. W istocie swej przepisy te, podobnie jak § 2 art. 520 k.p.k., stanowią – względne przy tym, z uwagi na treść art.523 § 4 pkt 1 k.p.k. – ograniczenia przedmiotowe reguł kasacji, określonych w art.519 zd. I i art. 520 § 1 k.p.k. Te ostatnie zakładają, iż strony mogą wnosić kasację jedynie od prawomocnego wyro- ku sądu odwoławczego kończącego postępowanie, po czym ogranicza się: po pierwsze (podmiotowo) stronę, która nie występowała z apelacją (art. 520 § 2), po wtóre (przedmiotowo) kasację na korzyść (art.523 § 2) i kasa- cję na niekorzyść oskarżonego (art.523 § 3), przy czym wszystkie te ogra- niczenia mają charakter względny, nie dotyczą bowiem sytuacji, gdy stro- na podnosi zarzuty oparte na uchybieniach, o jakich mowa w art. 439 § 2 k.p.k. (art.520 § 3 i art. 523 § 4 pkt 1 k.p.k.). Bez wątpienia byłoby lepiej, 8 gdyby ustawodawca pomieścił wszystkie ograniczenia w jednym miejscu, ale fakt że tego nie uczynił, nie oznacza jeszcze, przede wszystkim z uwagi na wyraźne ich brzmienie, iżby należało traktować je jako wyjątki od tego, co zawarto w art. 519 i 520 § 1, a nie jedynie jako względne ograniczenia reguł opisanych w tych ostatnich przepisach. W konsekwencji zatem należy przyjąć, że w świetle art. 519 zd. I i art. 523 § 2 k.p.k. kasację na korzyść oskarżonego można obecnie wnieść tyl- ko w razie skazania oskarżonego za przestępstwo lub przestępstwo skar- bowe ma karę pozbawienia wolności bez warunkowego zawieszenia jej wykonania, a więc z wyłączeniem możliwości jej wywodzenia od wyroków skazujących na inne kary lub za inne niż przestępstwo czyny, jak też od wyroków o umorzeniu lub warunkowym umorzeniu postępowania karnego. Ten kierunek interpretacji zaprezentowano już w orzecznictwie Sądu Naj- wyższego, przyjmując słusznie niedopuszczalność kasacji na korzyść oskarżonego (po 1 września 2000 r.) m.in. przy warunkowym umorzeniu postępowania (post. SN z 7 marca 2001 r., II KKN 6/01, niepubl.), przy umorzeniu bezwarunkowym (post. SN z 31 stycznia 2001 r., V KZ 131/ 2000, niepubl.), czy w sprawach o wykroczenia (post. SN z 2 lutego 2001 r., V KKN 550/2000 i z 3 kwietnia 2001r., IV KZ 22/01, niepubl.). Powstaje wszak w tym miejscu kolejna kwestia, podniesiona w uza- sadnieniu pytania prawnego, a związana z odmiennym przedmiotem po- stępowania odszkodowawczego, przewidzianego w ustawie z 1991r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego. W orzecz- nictwie i doktrynie przyjmuje się, że głównym przedmiotem postępowania karnego jest zasadniczo kwestia odpowiedzialności karnej (prawnej) oskar- żonego ale też, że przedmiot taki stanowi także kwestia odszkodowania i zadośćuczynienia należnego skazanemu za niesłuszne skazanie, areszto- wanie czy zatrzymanie, czyli roszczeń cywilnych dochodzonych w procesie 9 karnym od Skarbu Państwa, a więc kwestia odpowiedzialności cywilnej Skarbu Państwa za niesłuszne skazanie lub pozbawienie wolności (zob. np. uzasadnienie uchwały Pełnego Składu Izby Karnej SN z 1 grudnia 1999 r. I KZP 29/99, OSNKW 2000, nr 102, poz.1, s. 6-7; zob. też W. Daszkiewicz. Prawo karne procesowe. Zagadnienia ogólne, t.I, Poznań 1999. s.19-20; T. Grzegorczyk, J. Tylman; Polskie postępowanie karne, op.cit,.s, 49 i 889; A. Bulsiewicz, M. Jeż-Ludwichowska, D. Kala, D. Osow- ska. Przebieg procesu karnego, Toruń 1999, s.287). Odnieść to należy za- równo do postępowania uregulowanego w rozdziale 58 k.p.k. jak i do po- stępowania przewidzianego w art. 8 ustawy z 1991r. o uznaniu za nieważ- ne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych. Mimo, iż postępo- wania te związane są z uprzednim uchyleniem orzeczenia skazującego lub uniewinnieniem oskarżonego, czy też unieważnieniem poprzedniego orze- czenia ze skutkiem uniewinnienia, to nie można ich traktować jako ciąg dalszy procesu karnego, stanowią bowiem odrębne postępowanie karne, postępowanie prowadzone w trybie k.p.k. po uprawomocnieniu się stosow- nego orzeczenia dającego podstawę do dochodzenia roszczeń, a więc po- stępowanie karne o odmiennym przedmiocie (zob. A. Bulsiewicz i inni. Przebieg procesu, op.cit.,s.287). Pytanie zatem, czy w związku z odmien- nością kwestii, stanowiącej tu przedmiot procesu, nie należy przyjąć, iż ograniczenia z art. 523 § 2 k.p.k. są tu nieaktualne, gdyż odnoszą się one jedynie do postępowania karnego w swym zasadniczym nurcie (w kwestii odpowiedzialności karnej sprawcy) ? W art. 8 ust.3 ustawy z 1991r. stwierdza się, że w przewidzianym tą ustawą postępowaniu o odszkodowanie i zadośćuczynienie mają „odpo- wiednie zastosowanie” przepisy k.p.k. o odszkodowaniu za niesłuszne ska- zanie, tymczasowe aresztowanie lub zatrzymanie – z wyłączeniem jedynie przepisu o podstawach odszkodowania, które ustawa ta normuje odrębnie, tj. aktualnie art.552 k.p.k. – czyli obecnego rozdziału 58 k.p.k. (zob. art. 4 10 ustawy Przepisy wprowadzających k.p.k. z 1997r.). Stosowanie „odpo- wiednie” oznacza bez wątpienia stosowanie uwzględniające specyfikę da- nego postępowania. W przepisie art. 523 § 2 (i § 3) nie mówi się wyraźnie o kasacji „na korzyść oskarżonego”, czy kasacji „na niekorzyść oskarżonego”, ale o ka- sacji „na korzyść” i „na niekorzyść”, lecz dalsze sformułowania, a to , że tę pierwszą można wnieść „jedynie w razie skazania oskarżonego”, zaś tę drugą „ jedynie w razie uniewinnienia oskarżonego lub umorzenia postę- powania” z określonych przyczyn wskazują , iż chodzi odpowiednio o kasa- cję „na korzyść oskarżonego” i na jego niekorzyść. Tymczasem w postę- powaniu odszkodowawczym nie występuje już oskarżony, któremu zarzuca się popełnienie czynu zabronionego i który się przed tym broni, lecz osoba ongiś oskarżona (lub jej następcy prawni), która obecnie domaga się od- szkodowania i zadośćuczynienia, i która jest tu stroną aktywną, a nie pa- sywną (bierną), gdyż winna wykazać istnienie zarówno podstaw swego roszczenia, jak i jego wysokość. Odnosi się to w pierwszym rzędzie do po- stępowania unormowanego w rozdziale 58 k.p.k. Charakterystyczne jed- nak, że przepisach tych nie ma nigdzie wyraźnego nakazu „odpowiednie- go” stosowania wcześniejszych przepisów k.p.k. Jest jednak oczywiste, że rozprawa przed sądem pierwszej i drugiej instancji w tej kwestii toczy się z „odpowiednim” – a nie wprost – stosowaniem przepisów k.p.k. o rozprawie dotyczącej rozprawy o przestępstwo. Przepisy tego rozdziału operują wprawdzie określeniem „oskarżony”, a czynią to nie tylko w – niestosowa- nym na gruncie ustawy z 1991 r. art. 552 § 1 k.p.k., – ale też i – w sto- sowanym tu – art. 553 § 3 k.p.k., ale wiąże się to z potrzeba wskazania komu przysługuje roszczenie wobec Skarbu Państwa oraz wobec kogo, z czyjej „winy”, można miarkować odszkodowanie. Z chwilą jednak, gdy uprawniony, w zasadzie były oskarżony (ewentualnie podmiot będący stro- ną zastępczą lub nową), wystąpi z wnioskiem o odszkodowanie i zadośću- 11 czynienie staje się on stroną postępowania karnego w przedmiocie tego odszkodowania jako wnioskodawca, a nie jako oskarżony. Zakłada się jed- nocześnie, że przepisy kodeksu postępowania cywilnego stosuje się tu tyl- ko w kwestiach nie uregulowanych w k.p.k. (art. 558 k.p.k.). Do zagadnień takich nie należy jednak kwestia kasacji, gdyż jest ona unormowana w ko- deksie postępowania karnego. Zatem nie mają w tym wypadku zastosowa- nia przepisy o kasacji w sprawach cywilnych (art. 392-393 19 k.p.c.). Skoro zaś przepisy rozdziału 58 k.p.k. same nie formułują odrębnych reguł wno- szenia kasacji, mają tu także „odpowiednie” zastosowanie przepisy roz- działu 55 k.p.k. o kasacji. Nie powinno budzić wątpliwości, że to „odpowiednie” zastosowanie obejmuje tu, w istotnym dla rozstrzygania pytania prawnego zakresie, przepisy art. 519, 520 i art. 523 § 1 (tekst do średnika) k.p.k. Trudno już jednak odnosić do kasacji dotyczącej wyroków odszkodowawczym wyda- wanych w trybie określonym w rozdziale 58 k.p.k. końcowego fragmentu art. 523 § 1, z którego wynika, iż kasacja nie może być wniesiona wyłącz- nie z powodu niewspółmierności kary, jako że wyroki odszkodowawcze o karze nie rozstrzygają. Nie można zaś w żadnej mierze odnieść do zaskar- żania kasacją tych wyroków ograniczeń przedmiotowych wskazanych w art. 523 § 2 i 3 k.p.k. Z przepisów tych wyraźnie wynika, że ograniczają one jedynie zaskarżanie wyroków dotyczących odpowiedzialności karnej oskar- żonego – szeroko przy tym rozumianej, obejmującej bowiem też orzekanie przez sąd o odpowiedzialności za wykroczenie w trybie przepisów k.p.k. – a więc, że odnosić się mogą jedynie do postępowania którego przedmio- tem jest kwestia takiej odpowiedzialności. Przedmiotem postępowania kar- nego określonego w rozdziale 58 k.p.k. jest jednak zupełnie inna kwestia. Wprawdzie w art.523 § 2 i 3 k.p.k. użyto wyrazu „jedynie” stwierdzając, że kasacja na korzyść służy „jedynie” przy wyroku skazującym za określony czyn i w określony sposób, a na niekorzyść „jedynie” od wyroku uniewinnia- 12 jącego i umarzającego postępowanie z wyraźnie wskazanych przyczyn, ale oznacza to tylko, że nie przysługuje ona w razie skazania za inny niż wska- zane w § 2 art.523 czyn lub na inne kary ani w razie umorzenia z innych niż opisane w § 3 art.523 powodów, jako też od innych wyroków, którymi – tak jak wskazanymi w tych przepisach – rozstrzygnięto o odpowiedzialności karnej sprawcy. Zresztą, jeżeli sięgnie się do uzasadnienia projektu noweli do k.p.k. z 20 lipca 2000 r., którą wprowadzono powyższe ograniczenia, i które wcześniej cytowano, to wynika z nich, że chodziło o ograniczenie przedmiotowe kasacji w postępowaniu karnym odnośnie odpowiedzialności karnej sprawcy. Mówi się tu przecież o potrzebie wyeliminowania kasacji, które pod pozorem obrazy prawa „w istocie zmierzają do przyjęcia mniej korzystnej dla oskarżonego kwalifikacji prawnej i wymierzenia mu surow- szej kary” oraz o pozostawieniu „prawa do kasacyjnej kontroli wyroków w tych sprawach, w których skazanie jest najbardziej dolegliwe (zob. S. Za- błocki. Nowela, op. cit., s. 152). Te kwestie w ogóle nie występują w postę- powaniu karnym o odszkodowanie i zadośćuczynienie. Zatem należy przy- jąć, iż ograniczenia przedmiotowe kasacji, o jakich mowa w art. 523 § 2 i 3 k.p.k., dotyczą jedynie możliwości występowania z tą skargą w postępowa- niu karnym, które toczyło się w swym zasadniczym przedmiocie, a więc w przedmiocie odpowiedzialności karnej oskarżonego. Inne rozumienie tych norm oznaczałoby w istocie ich stosowanie „wprost” a nie tylko „odpowied- nio” do tych postępowań karnych, których przedmiot procesu jest inny i w których w ogóle nie ma oskarżonego jako strony lub innych postępowań, odnoszących się do innej niż karna odpowiedzialności, a w których też „odpowiednio” tylko stosuje się przepisy kodeksu postępowania karnego. Wyeliminowało by to np. kasację z tzw. postępowania lustracyjnego, gdyż ustawa z 1997 r. o ujawnieniu pracy lub służby w organach bezpieczeń- stwa państwa lub współpracy z nimi w latach 1944-1990 osób pełniących funkcje publiczne (Dz. U. z 1999 r., Nr 42, poz. 428 z późn. zm.) przewiduje 13 wprawdzie, że „od orzeczenia sądu wydanego w drugiej instancji przysłu- guje kasacja” (art.24 ust.5 zd. I), co jest w istocie odpowiednikiem art.519 i 520 § 1 k.p.k., ale też na tym kończy się tu regulacja prawna skargi kasa- cyjnej, a z art.19 tej ustawy wynika, że postępowaniu kasacyjnym, stosuje się odpowiednio przepisy k.p.k.. Gdyby zatem miał tu obowiązywać art. 523 § 2 k.p.k., to – ponieważ nigdy nie dochodzi w tym postępowaniu do ska- zania na karę pozbawienia wolności ani jakąkolwiek karę – prawo do kasa- cji przewidziane tą ustawą zostałoby praktycznie zupełnie wyeliminowane, gdyż osoba poddana tzw. postępowaniu lustracyjnemu mogłaby wnieść kasację tylko przy powołaniu się na uchybienia z art.439 § 1 k.p.k. (art.523 § 4 pkt 1 k.p.k.). Eliminacja nastąpiłaby przy tym wbrew samej ustawie lu- stracyjnej i wbrew intencji ustawodawcy wyrażonej w uzasadnieniu do no- weli k.p.k. z 20 lipca 2000 r., wprowadzającej ograniczenia przedmiotowe kasacji w k.p.k. Ustawa z 1991r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Pań- stwa Polskiego, nakazując w swym art. 8 ust. 3 „odpowiednie” stosowanie przepisów rozdziału 58 k.p.k. dotyczącego odszkodowania i zadośćuczy- nienia za niesłuszne skazanie, sama także nie przewiduje własnych roz- wiązań odnośnie kasacji. Stosowanie w postępowaniu odszkodowawczym, przewidzianym w tej ustawie „odpowiednio” przepisów rozdziału 58 k.p.k. o odszkodowaniu za niesłuszne skazanie, a poprzez nie także przepisów k.p.k. o możliwości zaskarżania kasacją prawomocnych wyroków sądów odwoławczych w sprawach odszkodowań z tej ustawy, oznaczać zatem musi takie stosowanie tych ostatnich, jak w postępowaniu odszkodowaw- czym prowadzonym w trybie przepisów kodeksu postępowania karnego, o czym była szeroko wyżej mowa. Jak bowiem trafnie zauważono w uzasad- nieniu postanowieniu SN z 23 stycznia 2001 r. (III KZ 158/2000, OSN wyd. Prok. i Prawo 2001, nr 6, poz. 10): „Jest zrozumiałe, że tam, gdzie ustawo- 14 dawca nie określa podstaw kasacyjnych w sposób inny niż przewiduje to art. 523 § 1 k.p.k. warunkiem dopuszczalności kasacji jest powołanie pod- staw, o których mowa w tym przepisie. Nie jest natomiast wymagane speł- nienie warunku dopuszczalności kasacji określonego w art.523 § 2 k.p.k. z tej prostej przyczyny, że przekreśliłoby to możliwość korzystania z wyraźnie przewidzianego przez ustawodawcę prawa do kasacji”. Orzeczeniem tym utrzymano wprawdzie w mocy zarządzenie o odmowie przyjęcia kasacji od prawomocnego wyroku sądu odwoławczego odmawiającego odszkodowa- nia, wskazując w nieopublikowanym już dalszym fragmencie uzasadnienia, że „ponieważ (...) ani z przepisów ustawy z dnia 23 lutego 1991 r., ani z przepisów rozdziału 58 k.p.k. nie wynika, aby w przypadku osób, które ubiegają się o odszkodowanie w trybie tej ustawy możliwe było wniesienie kasacji bez spełnienia warunku, o którym mowa w art. 523 § 2 k.p.k. nale- żało zażalenia nie uwzględnić”, gdyż „ograniczenia przewidzianego tym przepisie nie stosuje się jedynie do kasacji strony wniesionej z powodu uchybień wskazanych w art. 439 k.p.k.” ale skoro zasadnie przyjęto, że ograniczenia z art. 523 § 2 k.p.k. nie dotyczą kasacji od wyroku w kwestii odszkodowania wydanego w trybie ustawy z 1991r. to sięganie po § 4 art.523 k.p.k. było niezrozumiałe. Dlatego też nie można się zgodzić z roz- strzygnięciem zawartym w tym postanowieniu. W istocie swej SN bowiem zastosował tu „wprost”, a nie tylko „odpowiednio” przepisy k.p.k. i ograni- czenia przewidziane w art.523 § 2. Ustawodawca, jako racjonalny normodawca, dokonując nowelizacji k.p.k. ustawą z 20 lipca 2000 r. był świadomy tego, że przepisy procedury karnej mają odpowiednie zastosowanie do szeregu ustaw szczególnych i że tym samym zmiany tej procedury wpływają na inne postępowania. Ze świadomością tą dokonał nowelizacji k.p.k. z intencją ograniczenia zakresu spraw, w jakich skarga kasacyjna może być wniesiona, i wyartykułował tę intencję wyraźnie. Ograniczenia te dotyczą jedynie zaskarżania przez stro- 15 ny wyroków rozstrzygających w przedmiocie szeroko rozumianej odpowie- dzialności karnej, nie dotyczą zatem postępowań, w których sąd karny wy- rokiem rozstrzyga inne kwestie, tj. których przedmiotem nie jest w ogóle kwestia odpowiedzialności karnej. W konsekwencji należy przyjąć, że w pełni dopuszczalna jest kasacja strony od wyroku sądu odwoławczego, którym orzeczono w przedmiocie odszkodowania i zadośćuczynienia na podstawie ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjo- nowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego, choćby nie podnosiła ona zarzutu opartego na uchybieniach określonych w art. 439 § 1 k.p.k., gdyż nie odnoszą się do niej ograniczenia, o jakich mo- wa w art. 523 § 2 (i § 3) k.p.k. To samo odnieść należy do wyroku w tym samym przedmiocie, wydanego w trybie przepisów rozdziału 58 k.p.k. Od- mienne stanowisko pozostawałoby w sprzeczności z wyraźnym brzmie- niem art. 523 § 2 (i 3) k.p.k. Wprawdzie powyższe prowadzi do sytuacji, w której niekiedy samo orzeczenie będące podstawą do odszkodowania nie podlega zaskarżeniu kasacją stron, np. unieważnienie wyroku w trybie art. 3 ustawy z 1991 r., czy w trybie art. 102 k.p.k., ale dzieje się tak z uwagi na inne ograniczenie skargi kasacyjnej stron, wiążące się z ich uprawnieniem do zaskarżania jedynie wyroków sądów odwoławczych, a nie postanowień (art. 519 k.p.k.), a wskazane wyżej decyzje procesowe przybierają właśnie tę ostatnią postać. Kasacja jest jednak nadzwyczajnym środkiem zaskar- żenia, jej występowanie w porządku prawnym nie wynika więc z gwarancji zawartych w Konstytucji RP i możliwe są różne ograniczenia stron w jej wnoszeniu. Wprawdzie byłoby najlepiej gdyby zachowana została pełna symetria tych ograniczeń, ale istotniejsze – by były one wyraźnie określone przez ustawodawcę. W wypadku art. 523 § 2 i 3 k.p.k. ten wymóg został spełniony w sposób zgodny z intencją, która ograniczeniom tym przyświe- cała. Ponadto, jak wskazano wcześniej, postępowanie w przedmiocie od- 16 szkodowania i zadośćuczynienia nie jest kontynuacją poprzedniego postę- powania, orzeczenie odnośnie którego unieważniono lecz odrębnym po- stępowaniem prowadzonym w trybie kodeksu postępowania karnego. Mając to wszystko na uwadze udzielono odpowiedzi jak w uchwale.