I KZP 12/05

UCHWAŁA  Z  DNIA  24  MAJA  2005  R. 
I  KZP  12/05 
 
 
Ukończenie przez nieletniego, o którym mowa w art. 13 ustawy z dnia 
26 października 1982 r. o postępowaniu w sprawach nieletnich (Dz. U. z 
2002 r. Nr 11, poz. 109 ze zm.), 21 lat w czasie orzekania, nie stoi na prze-
szkodzie wymierzeniu mu kary z nadzwyczajnym jej złagodzeniem, o ile 
zachodzą przesłanki określone w art. 10 tej ustawy. W braku takich pod-
staw postępowanie wszczęte w związku z popełnieniem przez nieletniego 
czynu karalnego ulega umorzeniu. 
 
Przewodniczący: sędzia SN S. Zabłocki. 
Sędziowie SN: D. Rysińska (sprawozdawca), R. Sądej. 
Prokurator Prokuratury Krajowej: A. Herzog. 
 
Sąd Najwyższy w sprawie Andrzeja G. po rozpoznaniu, przedstawio-
nego na podstawie art. 441 § 1 k.p.k. przez Sąd Okręgowy w O., postano-
wieniem z dnia 28 stycznia 2005 r., zagadnienia prawnego wymagającego 
zasadniczej wykładni ustawy: 
 
„Czy użyty w przepisie art. 13 ustawy z dnia 26 października 1982 r. o po-
stępowaniu w sprawach nieletnich (jedn. tekst: Dz. U. z 2002 r., Nr 11, poz. 
109) zwrot >nieletni, który dopuścił się czynu karalnego, o którym mowa w 
art. 1 § 2 pkt 2 lit. a), ale w chwili orzekania ukończył lat 18<, wobec które-
go sąd właściwy według przepisów kodeksu postępowania karnego rozpo-
znając sprawę na podstawie art. 18 § 1 pkt 2 u.p.n., może wymierzyć karę 

 
2 
z nadzwyczajnym jej złagodzeniem, oznacza osobę, która w chwili orzeka-
nia nie ukończyła lat 21?” 
 
u c h w a l i ł   udzielić odpowiedzi jak wyżej. 
 
 
U Z A S A D N I E N I E 
 
Przedstawione Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie 
prawne zrodziło się na tle następującej sytuacji procesowej. 
Do Wydziału II Karnego Sądu Rejonowego w K. wpłynęła sprawa 
Andrzeja G., urodzonego dnia 29 listopada 1980 r., w której akt oskarżenia, 
skierowany przez prokuratora na podstawie art. 18 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 
26 października 1982 r. o postępowaniu w sprawach nieletnich, zarzucał 
popełnienie czynu kwalifikowanego z art. 279 § 1 k.k., polegającego na 
tym, że „w okresie od 20 maja do 23 maja 1994 r. w K., poprzez wypchnię-
cie skrzydła okna w budynku Społecznej Szkoły Podstawowej włamał się 
do niej, a następnie po wybiciu szyb w drzwiach wejściowych do klas, 
wszedł do ich wnętrza, skąd zabrał w celu przywłaszczenia książki, pienią-
dze, zegar i inne przedmioty o łącznej wartości 1 420 000 starych złotych 
na szkodę wymienionej szkoły”. W sprawie ustalono, że umorzone począt-
kowo (z powodu niewykrycia sprawców) postępowanie w tej sprawie, zo-
stało podjęte na nowo w dniu 18 listopada 2002 r., i w jego ramach, w dniu 
13 listopada 2003 r., postawiono Andrzejowi G. zarzut popełnienia opisa-
nego wyżej czynu. 
Postanowieniem z dnia 16 grudnia 2004 r. Sąd Rejonowy w K. umo-
rzył postępowanie na podstawie art. 17 § 1 pkt 11 k.p.k., wyrażając pogląd, 
że „w niniejszej sprawie brak jest podstaw prawnych do wymierzenia kary 
oskarżonemu, który w czasie popełnienia zarzucanego mu czynu był osobą 

 
3 
nieletnią a w chwili orzekania jest już osobą dorosłą i ma ukończone 24 la-
ta – nie podlega więc przepisom ustawy o postępowaniu w sprawach nie-
letnich z dnia 26 października 1982 r.”, a ponadto „nie ma możliwości orze-
czenia środków poprawczych lub wychowawczych w oparciu o powołaną 
ustawę, albowiem środki te mogą być stosowane tylko wobec nieletniego 
do ukończenia przez niego 21 roku życia”. Zdaniem Sądu Rejonowego, 
nieletnim w rozumieniu ustawy jest, w związku z treścią art. 1 § 2 pkt 1 w 
zw. z art. 1 § 1 pkt 1-3 u.p.n., osoba która nie ukończyła 21 lat. Sąd ten 
stwierdza więc istnienie luki prawnej, wywodząc, że choć „fakt popełnienia 
przestępstwa pomiędzy 13 a 17 rokiem życia (wyłączając sytuację określo-
ną w art. 10 § 2 k.k.) nie jest prawnie obojętny, to brak jest podstawy do 
pociągnięcia sprawcy do odpowiedzialności prawnej w momencie, gdy nie 
jest on już nieletnim w rozumieniu ustawy o postępowaniu w sprawach nie-
letnich”. 
Powyższe postanowienie zaskarżył prokurator, który w zażaleniu za-
rzucił obrazę przepisu art. 18 § 1 i 2 u.p.n., mającą wpływ na treść orze-
czenia, polegającą na błędnym przyjęciu, że przepis ten nie stanowi pod-
stawy prawnej do wymierzenia Andrzejowi G. kary z uwagi na osiągnięcie 
przezeń w chwili orzekania 24 lat. W uzasadnieniu zażalenia prokurator 
podniósł m. in., że podstawę do wymierzenia oskarżonemu kary stanowi 
przepis art. 13 u.p.n., który nie zawiera ograniczenia w zakresie górnej 
granicy wieku sprawcy, do której możliwe jest pociągnięcie go do odpowie-
dzialności. Na podstawie powyższego skarżący wniósł o uchylenie zaskar-
żonego postanowienia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. 
Rozpoznając złożone zażalenie, Sąd Okręgowy w O. powziął wątpli-
wość co do interpretacji przepisu art. 13 u.p.n., wyrażoną w prezentowa-
nym na wstępie zagadnieniu. Dokonując, w uzasadnieniu jego analizy 
przez pryzmat przepisów art. 18 § 1 pkt 2 oraz art. 1 § 1 pkt 3, art. 73 § 1 i 
art. 94 u.p.n. Sąd Okręgowy deklaruje, że skłania się do stanowiska sądu 

 
4 
pierwszej instancji co do istnienia w stanie prawnym luki, uzasadniającej 
umorzenie postępowania. 
Zajmując stanowisko w omawianej kwestii, Prokurator Prokuratury 
Krajowej wniósł o podjęcie przez Sąd Najwyższy uchwały, że „nieletni, któ-
ry dopuścił się czynu karalnego, o którym mowa w art. 1 § 1 pkt 2 lit. a 
u.p.n., ale w chwili orzekania ukończył lat 18 i wobec którego sądem wła-
ściwym na podstawie art. 18 § 1 pkt 2 u.p.n. jest sąd właściwy według 
przepisów k.p.k. podlega odpowiedzialności za czyn karalny także po 
ukończeniu lat 21”. 
Sąd Najwyższy zważył, co następuje. 
Sposób sformułowania przedstawionego do rozstrzygnięcia zagad-
nienia prawnego świadczy, że zasadniczej wykładni ustawy wymaga, zda-
niem Sądu Okręgowego, wyrażenie „nieletni”, zawarte w przepisie art. 13 
ustawy z dnia 26 października 1982 r. o postępowaniu w sprawach nielet-
nich (Dz. U. z 2002 r., Nr 11, poz. 109 ze zm.), który to przepis statuuje 
materialno-prawne podstawy wymierzenia osobie o tym statusie kary za 
popełnienie czynu karalnego w postaci przestępstwa lub przestępstwa 
skarbowego. Przyjęcie powyższego za wyłączny punkt odniesienia musia-
łoby powodować odmowę podjęcia przez Sąd Najwyższy uchwały, ponie-
waż ustawa, we wskazanym zakresie, nie wymaga wykładni o „zasadni-
czym” – jak stanowi przepis art. 441 § 1 k.p.k. – charakterze. Z uzasadnie-
nia przedstawionego zagadnienia wynika jednak, że wątpliwości pytające-
go sądu dotyczą rozumienia zawartego w art. 13 u.p.n. wyrażenia „nieletni” 
na tle innych unormowań ustawy, zwłaszcza na tle art. 1 § 1 pkt 3, art. 73 § 
1 i art. 94 u.p.n., w czym sąd ten – w kontekście określonych przepisem 
art. 13 u.p.n. przesłanek wymierzenia kary – upatruje ograniczenia podmio-
towego zakresu stosowania art. 13 u.p.n. tylko w stosunku do osób, które w 
dacie orzekania nie ukończyły 21 lat. Z tego powodu, a także mając na 
uwadze, iż pojęcie nieletniego w ustawie o postępowaniu w sprawach nie-

 
5 
letnich jest niejednolite, Sąd Najwyższy uznał za uzasadnione odniesienie 
się do przedstawionych w pytaniu wątpliwości interpretacyjnych. I tak: 
1. W przepisie art. 1 § 2 pkt 1 ustawy z dnia 26 października 1982 r. o 
postępowaniu w sprawach nieletnich wspólną nazwą „nieletni” określono 
osoby, wobec których – w zależności od ich wieku – mogą być podejmo-
wane różne czynności (mające swe źródło w rożnych zachowaniach tych 
osób) wskazane w art. 1 § 1 pkt 1-3 u.p.n. Każdemu z wymienionych tu ro-
dzajów postępowań przyporządkowano inny wiek osób, wobec których 
przepisy ustawy mogą mieć zastosowanie. Tego rodzaju zróżnicowanie 
świadczy o tym, że niezależnie od wspólnej nazwy nadanej osobom podle-
gającym omawianej ustawie, niezależnie też od tego, że zakresy stosowa-
nia jej przepisów często się ze sobą pokrywają, nic nie upoważnia do „mie-
szania” (łączenia) tych zakresów z pominięciem – jak uczynił to Sąd Rejo-
nowy a w ślad za nim sąd odwoławczy – leżących u ich podstaw różnic do-
tyczących przedmiotu postępowań, którymi objęte są kolejne kategorie nie-
letnich. Pominięcie tych właśnie założeń doprowadziło sądy do wyrażenia 
nieuprawnionego poglądu, że nieletnim, w rozumieniu ustawy, jest osoba, 
która nie ukończyła 21 lat. Stwierdzenie to wszak jest prawdziwe tylko w 
stosunku do osoby, względem której są wykonywane już orzeczone środki 
wychowawcze lub poprawcze (pkt 3 § 1 art. 1 u.p.n.), nie jest zaś prawdzi-
we co do osoby, wobec której postępowanie nie weszło jeszcze na etap 
wykonania orzeczenia, lecz przepisy ustawy mają do niej zastosowanie w 
związku z koniecznością podjęcia działań zmierzających do zapobiegania i 
zwalczania demoralizacji; w tym wypadku nieletnim jest osoba, która nie 
ukończyła lat 18 (pkt 1 § 1 art. 1 u.p.n.), a nie lat 21. Podobnie nie sposób 
podzielić słuszności przytaczanej tezy wobec osoby, co do której przepisy 
u.p.n. mają zastosowanie w związku z popełnieniem czynu karalnego (pkt 
2 § 1 art. 1 u.p.n.). Skoro jedynym warunkiem stosowania ustawy jest po-
pełnienie takiego czynu między 13 a 17 rokiem życia, to niezależnie od 

 
6 
momentu podejmowania w związku z tym decyzji wobec takiej osoby (a co 
za tym idzie od jej aktualnego wieku), niezależnie też od rodzaju środków 
(kary), jakie w ogóle można wobec niej zastosować, pozostaje ona „nielet-
nim” i podlega jej przepisom.  
2. Dokonując analizy unormowania art. 13 u.p.n. w myśl zasad wy-
kładni językowej należy mieć na uwadze zarówno to, że przepis ten odnosi 
się do postępowania o czyn karalny (określony w art. 1 § 2 pkt 2 lit. a 
u.p.n.), jak i to, iż dotyczy on postępowania w fazie wydawania orzeczenia 
w stosunku do nieletniego, nie zaś na etapie wykonywania już zapadłego 
orzeczenia o zastosowaniu wobec niego środka poprawczego. Jeśli więc w 
przepisie posłużono się określeniem „nieletni”, to przytaczane brzmienie 
przepisu w zestawieniu z treścią unormowania art. 1 § 1 pkt 2 u.p.n. pro-
wadzi do prostego wniosku co do znaczenia przytaczanego zwrotu, a więc, 
że chodzi w nim o osobę, która dopuściła się czynu karalnego w postaci 
przestępstwa lub przestępstwa skarbowego po ukończeniu lat 13 i przed 
ukończeniem lat 17. Uwzględnienie powyższego nie daje podstaw do in-
terpretacji, iżby podmiotowy zakres stosowania art. 13 u.p.n. – w związku z 
rozumieniem pojęcia „nieletni” na gruncie tego przepisu – miał być w jaki-
kolwiek sposób modyfikowany wiekiem tej osoby, w tym wiekiem 21 lat 
ukończonych w chwili orzekania. 
Modyfikację taką wprowadzono natomiast w samej treści art. 13 
u.p.n. Nie można mieć jednak wątpliwości, że przepis ten wskazuje na jed-
no tylko ograniczenie jego stosowania w zakresie podmiotowym i ograni-
czenie to dotyczy jedynie dolnej granicy wieku nieletniego, a mianowicie 
ukończenia przezeń – w momencie orzekania – 18 roku życia. Ustawo-
dawca nie ustanowił natomiast żadnych ograniczeń czy modyfikacji w sto-
sowaniu art. 13 u.p.n. w zależności od górnej granicy wieku w chwili roz-
strzygania, jak wyraźnie to uczynił (w zgodzie z treścią art. 1 § 1 pkt 3 
u.p.n.) w przepisie art. 73 u.p.n., czy też w art. 94 u.p.n. Przekonuje to, że 

 
7 
orzeczenie kary na podstawie art. 13 u.p.n. – przy spełnieniu przesłanek jej 
wymierzenia – jest możliwe wobec każdej osoby między 13 a 17 rokiem 
życia w chwili popełnienia czynu karalnego i w wieku co najmniej 18 lat w 
chwili orzekania; nie jest zatem limitowane wiekiem, do jakiego możliwe 
jest wymierzenie takiej kary. 
3. Należy zwrócić uwagę, że gdy chodzi o reakcję na popełnienie 
czynu karalnego przepisy ustawy o postępowaniu w sprawach nieletnich są 
skorelowane ze stosownymi unormowaniami Kodeksu karnego (art. 10) i 
Kodeksu karnego skarbowego (art. 5). Odpowiedzialność karną lub karno-
skarbową ponosi bowiem osoba, która popełniła czyn zabroniony po ukoń-
czeniu 17 lat. Jednak, o ile osoba taka popełniła przestępstwo lub prze-
stępstwo skarbowe przed ukończeniem lat 18 a przemawiają za tym oko-
liczności wymienione w art. 10 § 4 k.k. i art. 5 § 2 k.k.s., możliwe jest sto-
sowanie wobec niej, w miejsce wymierzenia kary, środków przewidzianych 
w u.p.n. Zauważyć trzeba, że choć w zakresie wykonywania tak orzeczo-
nych środków zastosowanie mają przepisy u.p.n. i wówczas osoba ta jest 
„nieletnim” (por. art. 1 § 1 pkt 3 a także m.in. art. 69 § 1, art. 73 § 1, art. 94 
u.p.n.), na etapie ich orzekania osobie tej, co oczywiste, status nieletniego 
nie przysługuje (por. także postanowienie SN z dnia 28 listopada 1989 r., V 
KZP 22/89, OSNKW 1990, z. 1-3, poz. 6).   
Z kolei w art. 10 § 2 k.k. przewidziano możliwość pociągnięcia do od-
powiedzialności karnej osoby będącej nieletnim. Dotyczy ona takiej osoby, 
która ukończyła lat 15 w chwili popełnienia jednego z taksatywnie wymie-
nionych, najpoważniejszych czynów zabronionych, jeżeli przemawiają za 
tym okoliczności sprawy oraz stopień rozwoju sprawcy, jego właściwości i 
warunki osobiste, a także bezskuteczność stosowanych dotychczas środ-
ków wychowawczych lub poprawczych. Nie ulega wątpliwości, że niezależ-
nie od wieku takiej osoby w dacie orzekania, nie traci ona statusu nielet-
niego w rozumieniu u.p.n., oraz iż ocena konkretnych okoliczności faktycz-

 
8 
nych (por. np. art. 18 § 2 pkt. 1 lit. a u.p.n.) może doprowadzić do zastoso-
wania wobec niej, zamiast kary, środków wychowawczych lub popraw-
czych, orzekanych i wykonywanych w zgodzie z przepisami ustawy o po-
stępowaniu w sprawach nieletnich. 
4. W powyższym kontekście, obejmującym styk przepisów tej ustawy, 
Kodeksu karnego i Kodeksu karnego skarbowego w zakresie orzekania 
kary oraz środków poprawczych i wychowawczych, a także wykonywania 
tych orzeczeń, widać szczególnie wyraźnie, że treść uregulowań art. 73 § 1 
i art. 94 u.p.n. nie może mieć znaczenia dla interpretacji unormowania art. 
13 u.p.n. w sugerowanym w uzasadnieniu pytania prawnego kierunku, wy-
nikającym z uwzględnienia ograniczeń przewidzianych w tych przepisach. 
Gdyby bowiem przyjąć – zgodnie ze stawianą w zagadnieniu tezą – 
że osiągnięcie przez nieletniego wieku 21 lat miałoby stać na przeszkodzie 
wymierzeniu mu kary na podstawie art. 13 u.p.n., to analogicznie należało-
by uznać, iż nie można jej orzec wobec nieletniego odpowiadającego w 
warunkach art. 10 § 2 k.k. W obu sytuacjach chodzi wszak o nieletniego, w 
obu też z nich chodzi o zbliżone przesłanki orzeczenia kary w miejsce 
środka poprawczego lub wychowawczego (por. też art. 5 u.p.n.). Podobnie, 
skoro w art. 1 § 2 pkt 2 lit. a u.p.n. nie rozróżnia się rodzajów czynów o 
znamionach przestępstw popełnionych przez nieletnich, do których przepi-
sy tej ustawy mają zastosowanie, to przyjęcie wskazanego założenia mu-
siałoby prowadzić do wniosku, że mimo popełnienia jednego z najcięż-
szych, wymienionych w art. 10 § 2 k.k. czynów (np. zabójstwa kwalifikowa-
nego) przez nieletniego, który lat 15 nie ukończył (a jest wysoce zdemorali-
zowany) – zastosowanie wobec niego konstrukcji art. 13 u.p.n., w warun-
kach tym przepisem przewidzianych, nie byłoby możliwe tylko dlatego, że 
na przykład ukrywał się on do ukończenia 21 roku życia i wcześniej nie 
zdołano orzec w jego sprawie. Nie trzeba szerzej uzasadniać, że takie 
wnioskowanie byłoby w oczywisty sposób nieuprawnione. Nadmienić tylko 

 
9 
należy, że jakkolwiek omawiana ustawa oparta jest na modelu wychowaw-
czym, charakteryzującym się znaczną elastycznością w doborze właściwe-
go sposobu postępowania wobec nieletnich (z możliwością rezygnacji z 
ingerencji sądowej), to w zakresie przeciwdziałania przestępczości zacho-
wano w niej (także w części dotyczącej postępowania wykonawczego) sze-
reg elementów o charakterze jurydycznym (karnistycznym), zobowiązują-
cych organa do określonego postępowania (szerzej A. Marek: Prawo kar-
ne, Warszawa 2000, s. 368-371; P. Górecki: Ustawa o postępowaniu w 
sprawach nieletnich-po nowelizacji, Prok. i Pr. 2001, Nr 5, s. 34-52; R. 
Kmiecik, T. Bojarski (red.): Naczelne zasady karno-procesowe w postępo-
waniu w sprawach nieletnich w: Postępowanie z nieletnimi, Lublin 1988, s. 
110-111; M. Lubelski: Niektóre zagadnienia z pogranicza ustawy o postę-
powaniu w sprawie nieletnich i kodeksu karnego, tamże, s. 98-99). 
Jako oczywistość należy też potraktować stwierdzenie, że art. 13 
u.p.n. oraz art. 73 i art. 94 u.p.n. dotyczą innych zakresów regulacji ustawą 
(środków zapobiegania i zwalczania demoralizacji i przestępczości nielet-
nich – Dział II ustawy, oraz postępowania wykonawczego – Dział IV), cha-
rakteryzujących się własną specyfiką – choć realizujących ten sam cel 
ustawy i jej zasadnicze złożenia. Dość również powiedzieć, że w art. 13 
u.p.n. (także w art. 10 § 3 k.k.) oraz w art. 94 u.p.n. zawarto zupełnie inne, 
wynikające z innych przesłanek, uregulowania odnośnie co do granic wy-
miaru kary, która jest orzekana w wypadku niecelowości (nieadekwatności) 
stosowania środka poprawczego (także orzekanego warunkowo), bądź wy-
konania orzeczenia o umieszczeniu w zakładzie poprawczym. W przepisie 
art. 13 u.p.n. (także w art. 10 § 3 k.k.) źródeł tych należy upatrywać 
zwłaszcza w ocenie zmniejszonego, z uwagi na wiek, stopnia winy nielet-
niego w czasie popełnienia czynu zabronionego (przy uwzględnieniu cha-
rakteru przestępstw, za jakie ponosi on odpowiedzialność na podstawie art. 
10 § 2 k.k.), gdy regulacja art. 94 u.p.n. wynika przede wszystkim z ograni-

 
10 
czeń wieku, do jakiego wykonuje się środki poprawcze. Nie przekonują za-
tem, szerzej nieumotywowane, głosy w piśmiennictwie (B. Stańdo-
Kawecka, Odpowiedzialność nieletnich na tle nowej kodyfikacji karnej, 
Prok. i Pr. 1998, Nr 7-8, s. 38), lansujące możliwość uznania, że wymiar 
kary orzekanej na podstawie art. 13 u.p.n. jest ograniczony nie tylko obo-
wiązkiem jej nadzwyczajnego złagodzenia, ale również zakazem jej wymia-
ru na czas wykraczający poza granicę osiągnięcia przez nieletniego wieku 
21 lat, jak o tym mowa w art. 94 u.p.n. 
5. Dla wyniku rozważań nie ma oczywiście znaczenia, czy w wypad-
ku, o którym mowa w art. 13 u.p.n., sprawę rozpoznaje sąd rodzinny, czy 
też sąd właściwy według przepisów Kodeksu postępowania karnego, jak 
stanowi o tym art. 18 § 1 pkt 2 u.p.n. Ten ostatni przepis ma charakter wy-
łącznie proceduralny, decydujący o kompetencji danego sądu do rozstrzy-
gania sprawy w zależności od wieku nieletniego w momencie wszczęcia 
przeciw niemu postępowania (vide postanowienie SN z dnia 18 lipca 2001 
r., IV KKN 205/01, OSNKW 2001, z. 9-10, poz. 77). Zarówno zatem w 
kompetencji sądu „karnego”, jak i sądu „rodzinnego” leży możliwość wymie-
rzenia nieletniemu kary wówczas, gdy w chwili orzekania ukończył on 18 (i 
więcej) lat i spełnione zostały pozostałe materialno-prawne przesłanki jej 
orzeczenia określone w art. 13 u.p.n., a także w art. 2, art. 3 i art. 5 u.p.n. 
(por. także wyrok SN z dnia 3 września 1998 r., V KKN 301/98, Prok. i Pr. 
1999, z. 5, poz. 18), przy czym należy podkreślić, że orzeczenie kary jest 
fakultatywne i w gestii każdego z wymienionych sądów leży także stoso-
wanie środków wychowawczych oraz poprawczych. Jedynie na marginesie 
można podnieść, że wymierzenie kary na podstawie art. 94 u.p.n. zostało 
zastrzeżone do wyłącznej kompetencji sądu „rodzinnego”. 
6. O ile, zarówno w wypadku określonym w art. 13, jak i w art. 94 
u.p.n., przesłanką wymierzenia kary są względy celowościowe, wynikające 
zwłaszcza z aktualnego wieku nieletniego i aktualnej oceny jego sytuacji 

 
11 
(postawy), o tyle art. 13 u.p.n. wymaga ponadto stwierdzenia, że w ogóle 
istnieją podstawy do orzeczenia wobec nieletniego umieszczenia w zakła-
dzie poprawczym; karę można bowiem orzec wyłącznie w zastępstwie tego 
środka. Rozważając podstawy tego orzeczenia, sąd obowiązany jest zatem 
mieć na uwadze przede wszystkim wskazania jakie płyną z treści art. 10 
u.p.n., wyznaczającego warunki, których spełnienie jest konieczne dla za-
stosowania środka poprawczego. Warunki te, to wysoki stopień demorali-
zacji nieletniego, charakter i okoliczności czynu oraz dotychczasowa nie-
skuteczność lub brak rokowań co do skuteczności stosowania innych środ-
ków (por. także m.in. wyrok SN z dnia 23 marca 1984, IV KR 60/84, 
OSNPG 1984, Nr 11, poz. 106). Oczywiste jest przy tym, że ponieważ wy-
dawane po osiągnięciu przez nieletniego 18 lat orzeczenie dotyczy czynu 
karalnego popełnionego przed ukończeniem przezeń 17 roku życia, ocena 
podstaw stosowania środka poprawczego musi być kompleksowa i 
uwzględniać także realia aktualne na datę rozważanego czynu. Stwierdze-
nia więc wymaga, czy byłyby również podstawy do umieszczenia nieletnie-
go w zakładzie poprawczym, gdyby orzekanie w stosunku do niego miało 
miejsce przed ukończeniem przezeń 18 lat. 
Z powyższego punktu widzenia, dla ustaleń co do istnienia podstaw 
do orzeczenia umieszczenia w zakładzie poprawczym, nie są istotne ogra-
niczenia płynące z faktu, że środki poprawcze mogą być wykonywane je-
dynie do ukończenia przez nieletniego 21 lat. Okoliczność, że z uwagi na 
osiągnięty wiek nie jest już możliwe wykonanie – a wobec tego również 
orzeczenie – umieszczenia w zakładzie poprawczym nie oznacza przecież, 
iż ocena przesłanek leżących u podstaw takiej decyzji traci na znaczeniu. 
Przeciwnie, stwierdzenie istnienia warunków stosowania tego środka 
przemawia za wymierzeniem w jego miejsce kary w myśl reguł określonych 
przepisem art. 13 u.p.n., przy czym jest oczywiste, że rozważanie w oma-

 
12 
wianej sytuacji kwestii niecelowości stosowania środków poprawczych sta-
je się bezprzedmiotowe. 
Inna natomiast konkluzja rysuje się wówczas, gdy dokonana pod 
wskazanym kątem ocena prowadzi do wnioskowania o braku merytorycz-
nych podstaw do umieszczenia nieletniego w zakładzie poprawczym. Zau-
ważyć trzeba, że niespełnienie tej przesłanki stanowi nie tylko przeszkodę 
do wymierzenia nieletniemu kary, ale również oznacza, iż w ogóle brak jest 
jakichkolwiek podstaw do prowadzenia wobec niego postępowania, gdyż 
stosowanie przewidzianych ustawą środków nie dość, że jest już niecelo-
we, to nie jest możliwe. Stwierdzenie zaś braku podstaw do ingerencji są-
dowej prowadzi do wniosku, że postępowanie, wszczęte w związku z po-
pełnieniem przez nieletniego czynu karalnego, winno (w każdym jego sta-
dium) ulec umorzeniu. Dodać tylko trzeba, że w wypadku, gdy sądem orze-
kającym w sprawie jest sąd „rodzinny”, rozstrzygnięcie takie znajduje pod-
stawę w art. 21 § 2 u.p.n., jako że przepis ten nakazuje umorzenie postę-
powania w każdej sytuacji, gdy jego prowadzenie wobec nieletniego staje 
się zbyteczne. Natomiast, gdy sprawę rozpoznaje, na podstawie art. 18 § 1 
pkt 2 u.p.n., sąd właściwy według przepisów Kodeksu postępowania kar-
nego, podstawę tę – wobec stwierdzenia przeszkody do prowadzenia wo-
bec nieletniego postępowania karnego – stanowi odpowiednio przepis art. 
17 § 1 pkt 11 k.p.k. 
7. Przeprowadzone rozważania prowadzą do konkluzji, że osoba, 
która popełniła czyn karalny o znamionach przestępstwa lub przestępstwa 
skarbowego między 13 a 17 rokiem życia, ale w czasie orzekania ukończy-
ła 18 lat, nie traci statusu nieletniego, w rozumieniu art. 13 ustawy z dnia 
26 października 1982 r. o postępowaniu w sprawach nieletnich wraz z 
osiągnięciem w tej dacie wieku 21 lat. Okoliczność ta nie stoi zatem na 
przeszkodzie wymierzeniu takiemu nieletniemu kary z nadzwyczajnym jej 
złagodzeniem, o ile zachodzą przesłanki orzeczenia umieszczenia go w 

 
13 
zakładzie poprawczym, określone w art. 10 tej ustawy. W braku takich pod-
staw wszczęte postępowanie ulega umorzeniu.