I KZP 12/05

UCHWAŁA Z DNIA 24 MAJA 2005 R. I KZP 12/05 Ukończenie przez nieletniego, o którym mowa w art. 13 ustawy z dnia 26 października 1982 r. o postępowaniu w sprawach nieletnich (Dz. U. z 2002 r. Nr 11, poz. 109 ze zm.), 21 lat w czasie orzekania, nie stoi na prze- szkodzie wymierzeniu mu kary z nadzwyczajnym jej złagodzeniem, o ile zachodzą przesłanki określone w art. 10 tej ustawy. W braku takich pod- staw postępowanie wszczęte w związku z popełnieniem przez nieletniego czynu karalnego ulega umorzeniu. Przewodniczący: sędzia SN S. Zabłocki. Sędziowie SN: D. Rysińska (sprawozdawca), R. Sądej. Prokurator Prokuratury Krajowej: A. Herzog. Sąd Najwyższy w sprawie Andrzeja G. po rozpoznaniu, przedstawio- nego na podstawie art. 441 § 1 k.p.k. przez Sąd Okręgowy w O., postano- wieniem z dnia 28 stycznia 2005 r., zagadnienia prawnego wymagającego zasadniczej wykładni ustawy: „Czy użyty w przepisie art. 13 ustawy z dnia 26 października 1982 r. o po- stępowaniu w sprawach nieletnich (jedn. tekst: Dz. U. z 2002 r., Nr 11, poz. 109) zwrot >nieletni, który dopuścił się czynu karalnego, o którym mowa w art. 1 § 2 pkt 2 lit. a), ale w chwili orzekania ukończył lat 18<, wobec które- go sąd właściwy według przepisów kodeksu postępowania karnego rozpo- znając sprawę na podstawie art. 18 § 1 pkt 2 u.p.n., może wymierzyć karę 2 z nadzwyczajnym jej złagodzeniem, oznacza osobę, która w chwili orzeka- nia nie ukończyła lat 21?” u c h w a l i ł udzielić odpowiedzi jak wyżej. U Z A S A D N I E N I E Przedstawione Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne zrodziło się na tle następującej sytuacji procesowej. Do Wydziału II Karnego Sądu Rejonowego w K. wpłynęła sprawa Andrzeja G., urodzonego dnia 29 listopada 1980 r., w której akt oskarżenia, skierowany przez prokuratora na podstawie art. 18 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 26 października 1982 r. o postępowaniu w sprawach nieletnich, zarzucał popełnienie czynu kwalifikowanego z art. 279 § 1 k.k., polegającego na tym, że „w okresie od 20 maja do 23 maja 1994 r. w K., poprzez wypchnię- cie skrzydła okna w budynku Społecznej Szkoły Podstawowej włamał się do niej, a następnie po wybiciu szyb w drzwiach wejściowych do klas, wszedł do ich wnętrza, skąd zabrał w celu przywłaszczenia książki, pienią- dze, zegar i inne przedmioty o łącznej wartości 1 420 000 starych złotych na szkodę wymienionej szkoły”. W sprawie ustalono, że umorzone począt- kowo (z powodu niewykrycia sprawców) postępowanie w tej sprawie, zo- stało podjęte na nowo w dniu 18 listopada 2002 r., i w jego ramach, w dniu 13 listopada 2003 r., postawiono Andrzejowi G. zarzut popełnienia opisa- nego wyżej czynu. Postanowieniem z dnia 16 grudnia 2004 r. Sąd Rejonowy w K. umo- rzył postępowanie na podstawie art. 17 § 1 pkt 11 k.p.k., wyrażając pogląd, że „w niniejszej sprawie brak jest podstaw prawnych do wymierzenia kary oskarżonemu, który w czasie popełnienia zarzucanego mu czynu był osobą 3 nieletnią a w chwili orzekania jest już osobą dorosłą i ma ukończone 24 la- ta – nie podlega więc przepisom ustawy o postępowaniu w sprawach nie- letnich z dnia 26 października 1982 r.”, a ponadto „nie ma możliwości orze- czenia środków poprawczych lub wychowawczych w oparciu o powołaną ustawę, albowiem środki te mogą być stosowane tylko wobec nieletniego do ukończenia przez niego 21 roku życia”. Zdaniem Sądu Rejonowego, nieletnim w rozumieniu ustawy jest, w związku z treścią art. 1 § 2 pkt 1 w zw. z art. 1 § 1 pkt 1-3 u.p.n., osoba która nie ukończyła 21 lat. Sąd ten stwierdza więc istnienie luki prawnej, wywodząc, że choć „fakt popełnienia przestępstwa pomiędzy 13 a 17 rokiem życia (wyłączając sytuację określo- ną w art. 10 § 2 k.k.) nie jest prawnie obojętny, to brak jest podstawy do pociągnięcia sprawcy do odpowiedzialności prawnej w momencie, gdy nie jest on już nieletnim w rozumieniu ustawy o postępowaniu w sprawach nie- letnich”. Powyższe postanowienie zaskarżył prokurator, który w zażaleniu za- rzucił obrazę przepisu art. 18 § 1 i 2 u.p.n., mającą wpływ na treść orze- czenia, polegającą na błędnym przyjęciu, że przepis ten nie stanowi pod- stawy prawnej do wymierzenia Andrzejowi G. kary z uwagi na osiągnięcie przezeń w chwili orzekania 24 lat. W uzasadnieniu zażalenia prokurator podniósł m. in., że podstawę do wymierzenia oskarżonemu kary stanowi przepis art. 13 u.p.n., który nie zawiera ograniczenia w zakresie górnej granicy wieku sprawcy, do której możliwe jest pociągnięcie go do odpowie- dzialności. Na podstawie powyższego skarżący wniósł o uchylenie zaskar- żonego postanowienia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. Rozpoznając złożone zażalenie, Sąd Okręgowy w O. powziął wątpli- wość co do interpretacji przepisu art. 13 u.p.n., wyrażoną w prezentowa- nym na wstępie zagadnieniu. Dokonując, w uzasadnieniu jego analizy przez pryzmat przepisów art. 18 § 1 pkt 2 oraz art. 1 § 1 pkt 3, art. 73 § 1 i art. 94 u.p.n. Sąd Okręgowy deklaruje, że skłania się do stanowiska sądu 4 pierwszej instancji co do istnienia w stanie prawnym luki, uzasadniającej umorzenie postępowania. Zajmując stanowisko w omawianej kwestii, Prokurator Prokuratury Krajowej wniósł o podjęcie przez Sąd Najwyższy uchwały, że „nieletni, któ- ry dopuścił się czynu karalnego, o którym mowa w art. 1 § 1 pkt 2 lit. a u.p.n., ale w chwili orzekania ukończył lat 18 i wobec którego sądem wła- ściwym na podstawie art. 18 § 1 pkt 2 u.p.n. jest sąd właściwy według przepisów k.p.k. podlega odpowiedzialności za czyn karalny także po ukończeniu lat 21”. Sąd Najwyższy zważył, co następuje. Sposób sformułowania przedstawionego do rozstrzygnięcia zagad- nienia prawnego świadczy, że zasadniczej wykładni ustawy wymaga, zda- niem Sądu Okręgowego, wyrażenie „nieletni”, zawarte w przepisie art. 13 ustawy z dnia 26 października 1982 r. o postępowaniu w sprawach nielet- nich (Dz. U. z 2002 r., Nr 11, poz. 109 ze zm.), który to przepis statuuje materialno-prawne podstawy wymierzenia osobie o tym statusie kary za popełnienie czynu karalnego w postaci przestępstwa lub przestępstwa skarbowego. Przyjęcie powyższego za wyłączny punkt odniesienia musia- łoby powodować odmowę podjęcia przez Sąd Najwyższy uchwały, ponie- waż ustawa, we wskazanym zakresie, nie wymaga wykładni o „zasadni- czym” – jak stanowi przepis art. 441 § 1 k.p.k. – charakterze. Z uzasadnie- nia przedstawionego zagadnienia wynika jednak, że wątpliwości pytające- go sądu dotyczą rozumienia zawartego w art. 13 u.p.n. wyrażenia „nieletni” na tle innych unormowań ustawy, zwłaszcza na tle art. 1 § 1 pkt 3, art. 73 § 1 i art. 94 u.p.n., w czym sąd ten – w kontekście określonych przepisem art. 13 u.p.n. przesłanek wymierzenia kary – upatruje ograniczenia podmio- towego zakresu stosowania art. 13 u.p.n. tylko w stosunku do osób, które w dacie orzekania nie ukończyły 21 lat. Z tego powodu, a także mając na uwadze, iż pojęcie nieletniego w ustawie o postępowaniu w sprawach nie- 5 letnich jest niejednolite, Sąd Najwyższy uznał za uzasadnione odniesienie się do przedstawionych w pytaniu wątpliwości interpretacyjnych. I tak: 1. W przepisie art. 1 § 2 pkt 1 ustawy z dnia 26 października 1982 r. o postępowaniu w sprawach nieletnich wspólną nazwą „nieletni” określono osoby, wobec których – w zależności od ich wieku – mogą być podejmo- wane różne czynności (mające swe źródło w rożnych zachowaniach tych osób) wskazane w art. 1 § 1 pkt 1-3 u.p.n. Każdemu z wymienionych tu ro- dzajów postępowań przyporządkowano inny wiek osób, wobec których przepisy ustawy mogą mieć zastosowanie. Tego rodzaju zróżnicowanie świadczy o tym, że niezależnie od wspólnej nazwy nadanej osobom podle- gającym omawianej ustawie, niezależnie też od tego, że zakresy stosowa- nia jej przepisów często się ze sobą pokrywają, nic nie upoważnia do „mie- szania” (łączenia) tych zakresów z pominięciem – jak uczynił to Sąd Rejo- nowy a w ślad za nim sąd odwoławczy – leżących u ich podstaw różnic do- tyczących przedmiotu postępowań, którymi objęte są kolejne kategorie nie- letnich. Pominięcie tych właśnie założeń doprowadziło sądy do wyrażenia nieuprawnionego poglądu, że nieletnim, w rozumieniu ustawy, jest osoba, która nie ukończyła 21 lat. Stwierdzenie to wszak jest prawdziwe tylko w stosunku do osoby, względem której są wykonywane już orzeczone środki wychowawcze lub poprawcze (pkt 3 § 1 art. 1 u.p.n.), nie jest zaś prawdzi- we co do osoby, wobec której postępowanie nie weszło jeszcze na etap wykonania orzeczenia, lecz przepisy ustawy mają do niej zastosowanie w związku z koniecznością podjęcia działań zmierzających do zapobiegania i zwalczania demoralizacji; w tym wypadku nieletnim jest osoba, która nie ukończyła lat 18 (pkt 1 § 1 art. 1 u.p.n.), a nie lat 21. Podobnie nie sposób podzielić słuszności przytaczanej tezy wobec osoby, co do której przepisy u.p.n. mają zastosowanie w związku z popełnieniem czynu karalnego (pkt 2 § 1 art. 1 u.p.n.). Skoro jedynym warunkiem stosowania ustawy jest po- pełnienie takiego czynu między 13 a 17 rokiem życia, to niezależnie od 6 momentu podejmowania w związku z tym decyzji wobec takiej osoby (a co za tym idzie od jej aktualnego wieku), niezależnie też od rodzaju środków (kary), jakie w ogóle można wobec niej zastosować, pozostaje ona „nielet- nim” i podlega jej przepisom. 2. Dokonując analizy unormowania art. 13 u.p.n. w myśl zasad wy- kładni językowej należy mieć na uwadze zarówno to, że przepis ten odnosi się do postępowania o czyn karalny (określony w art. 1 § 2 pkt 2 lit. a u.p.n.), jak i to, iż dotyczy on postępowania w fazie wydawania orzeczenia w stosunku do nieletniego, nie zaś na etapie wykonywania już zapadłego orzeczenia o zastosowaniu wobec niego środka poprawczego. Jeśli więc w przepisie posłużono się określeniem „nieletni”, to przytaczane brzmienie przepisu w zestawieniu z treścią unormowania art. 1 § 1 pkt 2 u.p.n. pro- wadzi do prostego wniosku co do znaczenia przytaczanego zwrotu, a więc, że chodzi w nim o osobę, która dopuściła się czynu karalnego w postaci przestępstwa lub przestępstwa skarbowego po ukończeniu lat 13 i przed ukończeniem lat 17. Uwzględnienie powyższego nie daje podstaw do in- terpretacji, iżby podmiotowy zakres stosowania art. 13 u.p.n. – w związku z rozumieniem pojęcia „nieletni” na gruncie tego przepisu – miał być w jaki- kolwiek sposób modyfikowany wiekiem tej osoby, w tym wiekiem 21 lat ukończonych w chwili orzekania. Modyfikację taką wprowadzono natomiast w samej treści art. 13 u.p.n. Nie można mieć jednak wątpliwości, że przepis ten wskazuje na jed- no tylko ograniczenie jego stosowania w zakresie podmiotowym i ograni- czenie to dotyczy jedynie dolnej granicy wieku nieletniego, a mianowicie ukończenia przezeń – w momencie orzekania – 18 roku życia. Ustawo- dawca nie ustanowił natomiast żadnych ograniczeń czy modyfikacji w sto- sowaniu art. 13 u.p.n. w zależności od górnej granicy wieku w chwili roz- strzygania, jak wyraźnie to uczynił (w zgodzie z treścią art. 1 § 1 pkt 3 u.p.n.) w przepisie art. 73 u.p.n., czy też w art. 94 u.p.n. Przekonuje to, że 7 orzeczenie kary na podstawie art. 13 u.p.n. – przy spełnieniu przesłanek jej wymierzenia – jest możliwe wobec każdej osoby między 13 a 17 rokiem życia w chwili popełnienia czynu karalnego i w wieku co najmniej 18 lat w chwili orzekania; nie jest zatem limitowane wiekiem, do jakiego możliwe jest wymierzenie takiej kary. 3. Należy zwrócić uwagę, że gdy chodzi o reakcję na popełnienie czynu karalnego przepisy ustawy o postępowaniu w sprawach nieletnich są skorelowane ze stosownymi unormowaniami Kodeksu karnego (art. 10) i Kodeksu karnego skarbowego (art. 5). Odpowiedzialność karną lub karno- skarbową ponosi bowiem osoba, która popełniła czyn zabroniony po ukoń- czeniu 17 lat. Jednak, o ile osoba taka popełniła przestępstwo lub prze- stępstwo skarbowe przed ukończeniem lat 18 a przemawiają za tym oko- liczności wymienione w art. 10 § 4 k.k. i art. 5 § 2 k.k.s., możliwe jest sto- sowanie wobec niej, w miejsce wymierzenia kary, środków przewidzianych w u.p.n. Zauważyć trzeba, że choć w zakresie wykonywania tak orzeczo- nych środków zastosowanie mają przepisy u.p.n. i wówczas osoba ta jest „nieletnim” (por. art. 1 § 1 pkt 3 a także m.in. art. 69 § 1, art. 73 § 1, art. 94 u.p.n.), na etapie ich orzekania osobie tej, co oczywiste, status nieletniego nie przysługuje (por. także postanowienie SN z dnia 28 listopada 1989 r., V KZP 22/89, OSNKW 1990, z. 1-3, poz. 6). Z kolei w art. 10 § 2 k.k. przewidziano możliwość pociągnięcia do od- powiedzialności karnej osoby będącej nieletnim. Dotyczy ona takiej osoby, która ukończyła lat 15 w chwili popełnienia jednego z taksatywnie wymie- nionych, najpoważniejszych czynów zabronionych, jeżeli przemawiają za tym okoliczności sprawy oraz stopień rozwoju sprawcy, jego właściwości i warunki osobiste, a także bezskuteczność stosowanych dotychczas środ- ków wychowawczych lub poprawczych. Nie ulega wątpliwości, że niezależ- nie od wieku takiej osoby w dacie orzekania, nie traci ona statusu nielet- niego w rozumieniu u.p.n., oraz iż ocena konkretnych okoliczności faktycz- 8 nych (por. np. art. 18 § 2 pkt. 1 lit. a u.p.n.) może doprowadzić do zastoso- wania wobec niej, zamiast kary, środków wychowawczych lub popraw- czych, orzekanych i wykonywanych w zgodzie z przepisami ustawy o po- stępowaniu w sprawach nieletnich. 4. W powyższym kontekście, obejmującym styk przepisów tej ustawy, Kodeksu karnego i Kodeksu karnego skarbowego w zakresie orzekania kary oraz środków poprawczych i wychowawczych, a także wykonywania tych orzeczeń, widać szczególnie wyraźnie, że treść uregulowań art. 73 § 1 i art. 94 u.p.n. nie może mieć znaczenia dla interpretacji unormowania art. 13 u.p.n. w sugerowanym w uzasadnieniu pytania prawnego kierunku, wy- nikającym z uwzględnienia ograniczeń przewidzianych w tych przepisach. Gdyby bowiem przyjąć – zgodnie ze stawianą w zagadnieniu tezą – że osiągnięcie przez nieletniego wieku 21 lat miałoby stać na przeszkodzie wymierzeniu mu kary na podstawie art. 13 u.p.n., to analogicznie należało- by uznać, iż nie można jej orzec wobec nieletniego odpowiadającego w warunkach art. 10 § 2 k.k. W obu sytuacjach chodzi wszak o nieletniego, w obu też z nich chodzi o zbliżone przesłanki orzeczenia kary w miejsce środka poprawczego lub wychowawczego (por. też art. 5 u.p.n.). Podobnie, skoro w art. 1 § 2 pkt 2 lit. a u.p.n. nie rozróżnia się rodzajów czynów o znamionach przestępstw popełnionych przez nieletnich, do których przepi- sy tej ustawy mają zastosowanie, to przyjęcie wskazanego założenia mu- siałoby prowadzić do wniosku, że mimo popełnienia jednego z najcięż- szych, wymienionych w art. 10 § 2 k.k. czynów (np. zabójstwa kwalifikowa- nego) przez nieletniego, który lat 15 nie ukończył (a jest wysoce zdemorali- zowany) – zastosowanie wobec niego konstrukcji art. 13 u.p.n., w warun- kach tym przepisem przewidzianych, nie byłoby możliwe tylko dlatego, że na przykład ukrywał się on do ukończenia 21 roku życia i wcześniej nie zdołano orzec w jego sprawie. Nie trzeba szerzej uzasadniać, że takie wnioskowanie byłoby w oczywisty sposób nieuprawnione. Nadmienić tylko 9 należy, że jakkolwiek omawiana ustawa oparta jest na modelu wychowaw- czym, charakteryzującym się znaczną elastycznością w doborze właściwe- go sposobu postępowania wobec nieletnich (z możliwością rezygnacji z ingerencji sądowej), to w zakresie przeciwdziałania przestępczości zacho- wano w niej (także w części dotyczącej postępowania wykonawczego) sze- reg elementów o charakterze jurydycznym (karnistycznym), zobowiązują- cych organa do określonego postępowania (szerzej A. Marek: Prawo kar- ne, Warszawa 2000, s. 368-371; P. Górecki: Ustawa o postępowaniu w sprawach nieletnich-po nowelizacji, Prok. i Pr. 2001, Nr 5, s. 34-52; R. Kmiecik, T. Bojarski (red.): Naczelne zasady karno-procesowe w postępo- waniu w sprawach nieletnich w: Postępowanie z nieletnimi, Lublin 1988, s. 110-111; M. Lubelski: Niektóre zagadnienia z pogranicza ustawy o postę- powaniu w sprawie nieletnich i kodeksu karnego, tamże, s. 98-99). Jako oczywistość należy też potraktować stwierdzenie, że art. 13 u.p.n. oraz art. 73 i art. 94 u.p.n. dotyczą innych zakresów regulacji ustawą (środków zapobiegania i zwalczania demoralizacji i przestępczości nielet- nich – Dział II ustawy, oraz postępowania wykonawczego – Dział IV), cha- rakteryzujących się własną specyfiką – choć realizujących ten sam cel ustawy i jej zasadnicze złożenia. Dość również powiedzieć, że w art. 13 u.p.n. (także w art. 10 § 3 k.k.) oraz w art. 94 u.p.n. zawarto zupełnie inne, wynikające z innych przesłanek, uregulowania odnośnie co do granic wy- miaru kary, która jest orzekana w wypadku niecelowości (nieadekwatności) stosowania środka poprawczego (także orzekanego warunkowo), bądź wy- konania orzeczenia o umieszczeniu w zakładzie poprawczym. W przepisie art. 13 u.p.n. (także w art. 10 § 3 k.k.) źródeł tych należy upatrywać zwłaszcza w ocenie zmniejszonego, z uwagi na wiek, stopnia winy nielet- niego w czasie popełnienia czynu zabronionego (przy uwzględnieniu cha- rakteru przestępstw, za jakie ponosi on odpowiedzialność na podstawie art. 10 § 2 k.k.), gdy regulacja art. 94 u.p.n. wynika przede wszystkim z ograni- 10 czeń wieku, do jakiego wykonuje się środki poprawcze. Nie przekonują za- tem, szerzej nieumotywowane, głosy w piśmiennictwie (B. Stańdo- Kawecka, Odpowiedzialność nieletnich na tle nowej kodyfikacji karnej, Prok. i Pr. 1998, Nr 7-8, s. 38), lansujące możliwość uznania, że wymiar kary orzekanej na podstawie art. 13 u.p.n. jest ograniczony nie tylko obo- wiązkiem jej nadzwyczajnego złagodzenia, ale również zakazem jej wymia- ru na czas wykraczający poza granicę osiągnięcia przez nieletniego wieku 21 lat, jak o tym mowa w art. 94 u.p.n. 5. Dla wyniku rozważań nie ma oczywiście znaczenia, czy w wypad- ku, o którym mowa w art. 13 u.p.n., sprawę rozpoznaje sąd rodzinny, czy też sąd właściwy według przepisów Kodeksu postępowania karnego, jak stanowi o tym art. 18 § 1 pkt 2 u.p.n. Ten ostatni przepis ma charakter wy- łącznie proceduralny, decydujący o kompetencji danego sądu do rozstrzy- gania sprawy w zależności od wieku nieletniego w momencie wszczęcia przeciw niemu postępowania (vide postanowienie SN z dnia 18 lipca 2001 r., IV KKN 205/01, OSNKW 2001, z. 9-10, poz. 77). Zarówno zatem w kompetencji sądu „karnego”, jak i sądu „rodzinnego” leży możliwość wymie- rzenia nieletniemu kary wówczas, gdy w chwili orzekania ukończył on 18 (i więcej) lat i spełnione zostały pozostałe materialno-prawne przesłanki jej orzeczenia określone w art. 13 u.p.n., a także w art. 2, art. 3 i art. 5 u.p.n. (por. także wyrok SN z dnia 3 września 1998 r., V KKN 301/98, Prok. i Pr. 1999, z. 5, poz. 18), przy czym należy podkreślić, że orzeczenie kary jest fakultatywne i w gestii każdego z wymienionych sądów leży także stoso- wanie środków wychowawczych oraz poprawczych. Jedynie na marginesie można podnieść, że wymierzenie kary na podstawie art. 94 u.p.n. zostało zastrzeżone do wyłącznej kompetencji sądu „rodzinnego”. 6. O ile, zarówno w wypadku określonym w art. 13, jak i w art. 94 u.p.n., przesłanką wymierzenia kary są względy celowościowe, wynikające zwłaszcza z aktualnego wieku nieletniego i aktualnej oceny jego sytuacji 11 (postawy), o tyle art. 13 u.p.n. wymaga ponadto stwierdzenia, że w ogóle istnieją podstawy do orzeczenia wobec nieletniego umieszczenia w zakła- dzie poprawczym; karę można bowiem orzec wyłącznie w zastępstwie tego środka. Rozważając podstawy tego orzeczenia, sąd obowiązany jest zatem mieć na uwadze przede wszystkim wskazania jakie płyną z treści art. 10 u.p.n., wyznaczającego warunki, których spełnienie jest konieczne dla za- stosowania środka poprawczego. Warunki te, to wysoki stopień demorali- zacji nieletniego, charakter i okoliczności czynu oraz dotychczasowa nie- skuteczność lub brak rokowań co do skuteczności stosowania innych środ- ków (por. także m.in. wyrok SN z dnia 23 marca 1984, IV KR 60/84, OSNPG 1984, Nr 11, poz. 106). Oczywiste jest przy tym, że ponieważ wy- dawane po osiągnięciu przez nieletniego 18 lat orzeczenie dotyczy czynu karalnego popełnionego przed ukończeniem przezeń 17 roku życia, ocena podstaw stosowania środka poprawczego musi być kompleksowa i uwzględniać także realia aktualne na datę rozważanego czynu. Stwierdze- nia więc wymaga, czy byłyby również podstawy do umieszczenia nieletnie- go w zakładzie poprawczym, gdyby orzekanie w stosunku do niego miało miejsce przed ukończeniem przezeń 18 lat. Z powyższego punktu widzenia, dla ustaleń co do istnienia podstaw do orzeczenia umieszczenia w zakładzie poprawczym, nie są istotne ogra- niczenia płynące z faktu, że środki poprawcze mogą być wykonywane je- dynie do ukończenia przez nieletniego 21 lat. Okoliczność, że z uwagi na osiągnięty wiek nie jest już możliwe wykonanie – a wobec tego również orzeczenie – umieszczenia w zakładzie poprawczym nie oznacza przecież, iż ocena przesłanek leżących u podstaw takiej decyzji traci na znaczeniu. Przeciwnie, stwierdzenie istnienia warunków stosowania tego środka przemawia za wymierzeniem w jego miejsce kary w myśl reguł określonych przepisem art. 13 u.p.n., przy czym jest oczywiste, że rozważanie w oma- 12 wianej sytuacji kwestii niecelowości stosowania środków poprawczych sta- je się bezprzedmiotowe. Inna natomiast konkluzja rysuje się wówczas, gdy dokonana pod wskazanym kątem ocena prowadzi do wnioskowania o braku merytorycz- nych podstaw do umieszczenia nieletniego w zakładzie poprawczym. Zau- ważyć trzeba, że niespełnienie tej przesłanki stanowi nie tylko przeszkodę do wymierzenia nieletniemu kary, ale również oznacza, iż w ogóle brak jest jakichkolwiek podstaw do prowadzenia wobec niego postępowania, gdyż stosowanie przewidzianych ustawą środków nie dość, że jest już niecelo- we, to nie jest możliwe. Stwierdzenie zaś braku podstaw do ingerencji są- dowej prowadzi do wniosku, że postępowanie, wszczęte w związku z po- pełnieniem przez nieletniego czynu karalnego, winno (w każdym jego sta- dium) ulec umorzeniu. Dodać tylko trzeba, że w wypadku, gdy sądem orze- kającym w sprawie jest sąd „rodzinny”, rozstrzygnięcie takie znajduje pod- stawę w art. 21 § 2 u.p.n., jako że przepis ten nakazuje umorzenie postę- powania w każdej sytuacji, gdy jego prowadzenie wobec nieletniego staje się zbyteczne. Natomiast, gdy sprawę rozpoznaje, na podstawie art. 18 § 1 pkt 2 u.p.n., sąd właściwy według przepisów Kodeksu postępowania kar- nego, podstawę tę – wobec stwierdzenia przeszkody do prowadzenia wo- bec nieletniego postępowania karnego – stanowi odpowiednio przepis art. 17 § 1 pkt 11 k.p.k. 7. Przeprowadzone rozważania prowadzą do konkluzji, że osoba, która popełniła czyn karalny o znamionach przestępstwa lub przestępstwa skarbowego między 13 a 17 rokiem życia, ale w czasie orzekania ukończy- ła 18 lat, nie traci statusu nieletniego, w rozumieniu art. 13 ustawy z dnia 26 października 1982 r. o postępowaniu w sprawach nieletnich wraz z osiągnięciem w tej dacie wieku 21 lat. Okoliczność ta nie stoi zatem na przeszkodzie wymierzeniu takiemu nieletniemu kary z nadzwyczajnym jej złagodzeniem, o ile zachodzą przesłanki orzeczenia umieszczenia go w 13 zakładzie poprawczym, określone w art. 10 tej ustawy. W braku takich pod- staw wszczęte postępowanie ulega umorzeniu.