I KZP 11/05

POSTANOWIENIE Z DNIA 20 KWIETNIA 2005 R. I KZP 11/05 Orzekając o kosztach w trybie art. 626 § 2 k.p.k., sąd jest związany zasadami ich ponoszenia, określonymi w orzeczeniu kończącym postępo- wanie w sprawie (art. 626 § 1 k.p.k.). Przewodniczący: Prezes SN L. Paprzycki. Sędziowie SN: K. Cesarz (sprawozdawca), F. Tarnowski. Prokurator Prokuratury Krajowej: A. Herzog. Sąd Najwyższy w sprawie Marka B. i Sylwestra P., po rozpoznaniu, przedstawionego na podstawie art. 441 § 1 k.p.k. przez Sąd Okręgowy w O., postanowieniem z dnia 21 stycznia 2005 r., zagadnienia prawnego wymagającego zasadniczej wykładni ustawy: „Czy w postanowieniu o ustaleniu wysokości kosztów procesu, wydanym na podstawie art. 626 § 2 k.p.k., dopuszczalne jest takie skorygowanie za- sad rozłożenia kosztów ustalonych już prawomocnym orzeczeniem, aby poszanowana była dyrektywa, w myśl której każdy, kto przez swój czyn spowodował postępowanie karne, zobowiązany był jedynie do ponoszenia wydatków związanych z postępowaniem, które przez niego zostały spowo- dowane?” p o s t a n o w i ł odmówić podjęcia uchwały. 2 U Z A S A D N I E N I E Przedstawione Sądowi Najwyższemu zagadnienie prawne zostało sformułowane w następującej sytuacji procesowej: Sąd Rejonowy w O. w wyroku z dnia 16 kwietnia 2004 r., skazującym pięcioro oskarżonych, na postawie art. 627 k.p.k. zasądził od nich na rzecz Skarbu Państwa zwrot wydatków wyłożonych w procesie, przy czym okre- ślił, że Marek B. zwróci je „w 0,5 części”, zaś Sylwester P. „w 0,2 części”. W uzasadnieniu wyroku Sąd stwierdził, że obciążył oskarżonych tak- że „obowiązkiem zwrotu wydatków poniesionych przez Skarb Państwa w toku postępowania w częściach odpowiadających udziałowi tych wydatków w rozpoznaniu sprawy każdego z nich”. Sąd Okręgowy w O., wyrokiem z dnia 1 grudnia 2004 r., po rozpo- znaniu m.in. apelacji obrońcy oskarżonych kwestionującej ich winę, w któ- rej to skardze nie podważano odrębnie rozstrzygnięcia o kosztach procesu, utrzymał w mocy wyrok Sądu pierwszej instancji. Po zwrocie akt Sąd Rejonowy w postanowieniach z dnia 20 grudnia 2004 r., na podstawie art. 626 § 2 k.p.k. w zw. z art. 618 § 1 k.p.k., ustalił wysokość kosztów sądowych należnych od wymienionych skazanych, w ramach których to kosztów obciążył wydatkami: Marka B. w kwocie 15 413,98 zł a Sylwestra P. – 6 417,31 zł. Wyliczone wydatki objęły także koszty transportu i przechowania pojazdów: co do Marka B. w wysokości 14 369,78 zł, zaś co do Sylwestra P. na kwotę 5 747,91 zł. Wydatki te po- wstały na skutek wykonania postanowień z dnia 28 maja 2002 r., zapa- dłych w dochodzeniu, o zabezpieczeniu na samochodach tych oskarżo- nych grożących im kar grzywien do kwoty 40 000 zł. Zażalenia na postanowienia z dnia 20 grudnia 2004 r. wnieśli skaza- ni. Sylwester P. zaskarżył orzeczenie w części kosztów związanych z za- bezpieczeniem na mieniu grożącej grzywny, wnosząc na podstawie art. 3 624 § 1 k.p.k. o zwolnienie od kosztów w tym zakresie. Natomiast Marek B., również powołując się na art. 624 § 1 k.p.k., wnosił o zwolnienie go w całości od kosztów sądowych. W uzasadnieniu zażalenia, poza wskaza- niem na swą trudną sytuację, skazany kwestionował, analogicznie jak Syl- wester P., obciążenie go kosztami transportu i przechowania pojazdu. Rozpoznając zażalenia Sąd odwoławczy uznał, że wydatki przypisa- ne oskarżonym „są wyższe niż wynikałoby to z zasady określonej prawo- mocnym wyrokiem, albowiem ustalono je w tym wypadku przy uwzględnie- niu zasady związania kosztów z osobą faktycznie powodującą ich powsta- nie...”. Według reguły przyjętej w zaskarżonym wyroku, z globalnej kwoty 28 539,61 zł wydatków wyłożonych tymczasowo przez Skarb Państwa, od Marka B. należałoby się 14 269,805 zł („0,5 części”) zamiast ustalonej kwo- ty 15 413,98 zł, natomiast od Sylwestra P. 5 707,92 zł („0,2 części”) za- miast 6 417,31 zł. Chociaż Sąd Okręgowy, po pierwsze, uważa, że „w toku ustalania wysokości kosztów procesu nie jest dopuszczalna modyfikacja zasad ich ponoszenia, nawet gdyby w istocie doprowadziło to do ponoszenia kosztów przez osobę, która swoim zachowaniem ich nie spowodowała, a ewentual- na korekta takiego orzeczenia możliwa byłaby jedynie przez nadzwyczajne środki zaskarżenia lub w trybie postępowania wykonawczego...”, i po dru- gie, dostrzega zbieżne z tym poglądem stanowisko piśmiennictwa, że „§ 2 art. 626 k.p.k. nie upoważnia do korekty rozstrzygniętych już w orzeczeniu kończącym postępowanie zasad rozłożenia kosztów”, to jednak, zdaniem Sądu Okręgowego, w praktyce ujawniło się odmienne stanowisko. Zostało ono wyrażone w postanowieniu Sądu Najwyższego z dnia 6 marca 2002 r. (WZ 3/02, OSNKW 2002, z. 7 – 8, poz. 64) z konsekwencją w postaci „od- miennego niż w prawomocnym wyroku (...) ustalenia zasad ponoszenia kosztów”, oraz w postanowieniach ustalających wysokość kosztów proce- su, wydawanych na terenie właściwości Sądu Okręgowego w O. Wobec 4 powyższego „zachodzi wątpliwość odnośnie wykładni przepisów art. 626 § 2 k.p.k., art. 627 k.p.k. i art. 633 k.p.k.”, którą należy usunąć przez roz- strzygnięcie przekazanego zagadnienia prawnego. Prokurator Prokuratury Krajowej wniósł o podjęcie uchwały, że „w po- stanowieniu wydanym w trybie art. 626 § 2 k.p.k. nie jest dopuszczalne ko- rygowanie prawomocnego orzeczenia kończącego postępowanie w zakre- sie rozstrzygnięcia o zasadach rozłożenia kosztów procesu”. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 1. Już wyjściowy warunek przekazania zagadnienia Sądowi Najwyż- szemu w trybie art. 441 k.p.k., jakim jest jego wyłonienie się przy rozpo- znawaniu środka odwoławczego, nie został spełniony. Zważywszy na do- puszczalność rozpatrywania sprawy tylko w granicach wniesionego środka odwoławczego (art. 433 § 1 k.p.k.) oraz zasadę dwuinstancyjności postę- powania karnego (art. 426 § 1 k.pk.), stwierdzić należy, że nie było pod- staw do wykraczania poza podnoszoną w zażaleniach kwestię wysokości kosztów transportu i przechowania pojazdów. W obu środkach odwoław- czych kwestia ta wyznaczała zakres zaskarżenia orzeczeń z dnia 20 grud- nia 2004 r. Wobec uprzedniego wyczerpania toku instancji co do innych decyzji, jedynie takie rozumienie zakresu obu zażaleń jest możliwe przy zastosowaniu reguły interpretacyjnej określonej w art. 118 § 1 k.p.k. Sku- pienie się Sądu odwoławczego tylko na rozstrzygnięciach objętych do- puszczalnym zakresem zaskarżenia unaoczniłoby niemożność sprawdza- nia prawidłowości innych rozstrzygnięć, a w konsekwencji – sformułowania pytania przekazanego Sądowi Najwyższemu. Ponieważ jednak orzeczenia Sądu Rejonowego z dnia 20 grudnia 2004 r. nie zawierają w istocie uza- sadnienia, to przedwczesne jest założenie (ustalenie) Sądu odwoławczego, że niesłusznie obciążono oskarżonych całością kosztów transportu i prze- chowania pojazdów, przez co sumy wydatków należnych od każdego z oskarżonych przekroczyły kwoty wynikające z wyliczenia ich według pro- 5 porcji przyjętych w wyroku pierwszoinstancyjnym. Wydanie przez Sąd Okręgowy prawidłowego rozstrzygnięcia w niniejszej sprawie nie zależy więc od dokonania wykładni wskazanego przepisu, lecz wyłącznie od wy- kazania zasadności obciążenia oskarżonych jednym ze składników wydat- ków (zob. uchwałę SN z dnia 17 września 1997 r., I KZP 18/97, OSNKW 1997, z. 11 – 12, poz. 91). 2. W niniejszej sprawie nie zachodzi również kolejny warunek prze- kazania zagadnienia prawnego Sądowi Najwyższemu w trybie art. 441 § 1 k.p.k.. Musi ono wymagać zasadniczej wykładni ustawy. Tymczasem przedstawiony celem dokonania wykładni art. 626 § 2 k.p.k. w zw. z § 1 te- go przepisu jest jasno sformułowany i nie nastręcza trudności w ustaleniu zawartej w nim normy. Przepis ten jednoznacznie stanowi, że sąd określa, kto, w jakiej części i zakresie ponosi koszty procesu, w razie braku roz- strzygnięcia w tym przedmiocie w orzeczeniu kończącym postępowanie w sprawie. Zatem, jeżeli w orzeczeniu takim sąd wypowiedział się na przy- kład, w jakiej „części” określony uczestnik postępowania ponosi koszty pro- cesu, to § 2 art. 626 k.p.k. wyklucza nie tylko późniejsze orzekanie sądu w tej kwestii, ale także możliwość modyfikowania przyjętej zasady przez ob- ciążenie uczestnika kosztami w wysokości wyższej lub niższej niż wynika ona z tak określonej zasady. Taka zmiana byłaby niczym innym jak złama- niem przesądzonej już zasady ponoszenia kosztów. Także konieczność „dodatkowego ustalenia ich wysokości”, przewidziana w tym przepisie, nie może spowodować modyfikacji zasady rozłożenia kosztów. W toku dziele- nia dodatkowo ujawnionych kosztów sąd musi jej przestrzegać. Pogląd, że w trybie art. 626 § 2 k.p.k. nie wolno zmieniać przyjętej w orzeczeniu koń- czącym postępowanie zasady ponoszenia kosztów jest, jak słusznie zau- waża Sąd Okręgowy, powszechnie wyrażany w piśmiennictwie (zob. J. Bratoszewski w: J. Bratoszewski i inni: Kodeks postępowania karnego. Komentarz, Warszawa 2004, T. III, s. 930; P. Hofmański, E. Sadzik, K. 6 Zgryzek: Kodeks postępowania karnego. Komentarz, Warszawa 2004, T. III, s. 498; L.K. Paprzycki w: J. Grajewski i inni: Kodeks postępowania kar- nego. Komentarz, Kraków 2003, T. II, s. 728). Natomiast powołane przez Sąd Okręgowy postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 6 marca 2002 r. WZ 3/02, OSNKW 2002, z. 7 – 8, poz. 64 nie doprowadziło w rozstrzyganej wówczas sprawie do odmiennego określenia zasad ponoszenia kosztów przez oskarżonych niż w prawomocnym wyroku Wojskowego Sądu Okrę- gowego w P. Zmiana orzeczenia tego ostatniego Sądu była efektem zasto- sowania art. 633 in fine k.p.k. i sprowadzała się tylko do wyłączenia z czę- ści kosztów przypadających od oskarżonych tych wydatków, których nie spowodowali. Nie przestali oni jednak być zobowiązani do ponoszenia kosztów w proporcjach przyjętych w prawomocnym wyroku. 3. W przekazanej przez Sąd Okręgowy kwestii, w rzeczywistości nie jest sformułowany wniosek o dokonanie wykładni art. 626 § 2 k.p.k., lecz pytanie, czy rozstrzygnięcie zawarte w orzeczeniu kończącym postępowa- nie o tym, kto, w jakiej części i zakresie ponosi koszty procesu, uprawo- mocnia się, gdyż w art. 413 k.p.k. określającym części wyroku, nie ma ta- kiego elementu. Także wśród przesłanek uzupełnienia wyroku na podsta- wie art. 420 k.p.k. nie wymienia się kosztów procesu. Wreszcie, w § 1 art. 626 k.p.k. nie mówi się wprost, że są one częścią orzeczenia kończącego postępowanie, lecz że w takim orzeczeniu postępuje się w sposób wska- zany w tym przepisie. Nie ulega jednak wątpliwości, że rozstrzygnięcie o ponoszeniu kosztów procesu w orzeczeniu kończącym postępowanie jest jego częścią. Natomiast w art. 626 k.p.k. znalazło miejsce pełne unormo- wanie kwestii rozstrzygania o kosztach procesu, bez rozróżnienia rodzaju orzeczeń, w jakich rozstrzygnięcia te są zawarte. Tylko względy techniki prawodawczej zdecydowały o zamieszczeniu w tym przepisie całościowe- go uregulowania dotyczącego wszystkich orzeczeń (wyroków i postano- wień). 7 4. Warunkiem prawidłowego orzekania na podstawie art. 626 § 1 i 2 k.p.k. jest wcześniejsze uwzględnienie zasady określonej w art. 633 k.p.k., a więc ustalenie sposobu rozstrzygania o kosztach w razie występowania w sprawie więcej niż jednego oskarżonego. Zasądzenie kosztów według zasad słuszności na podstawie art. 633 k.p.k. odbywa się najpierw w myśl reguły wskazanej w końcowej części tego przepisu, to jest „mając (...) na względzie koszty związane ze sprawą każdego z nich”, a więc sąd obciąża każdego oskarżonego kosztami, które sam wywołał. Dopiero po zasądze- niu od oskarżonych kosztów związanych ze sprawą (czynem) każdego z nich, dzieli się między oskarżonych, również według zasad słuszności, te koszty, które wywołali wszyscy oskarżeni. 5. Na koniec należy zauważyć, że słowo „część”, zawarte w art. 626 § 1 k.p.k., ma tylko takie znaczenie, jakie ustawodawca nadał temu słowu także w art. 624 k.p.k. a następnie w art. art. 630, 631 i 632 pkt 2 k.p.k. „Część” wyraża zasadę proporcjonalności ponoszenia odpowiedzialności poszczególnych oskarżonych za te koszty w zależności od rozstrzygnięcia o głównym przedmiocie procesu (wyjątkiem jest art. 623 k.p.k.). Natomiast z treści wyroku i uzasadnienia Sądu Rejonowego (który niezależnie od po- działu między oskarżonych wydatków na „części”, obciążył oddzielnie każ- dego z nich stosowną opłatą i jednego oskarżonego także kosztami za- stępstwa procesowego oskarżyciela posiłkowego, a jednocześnie w tymże wyroku nie zwolnił żadnego oskarżonego od kosztów w jakiejkolwiek czę- ści) wynika, że oskarżeni zobowiązani zostali do poniesienia wszystkich wydatków wyłożonych przez Skarb Państwa i do pokrycia w przyjętych za- kresach tych wydatków, które wszyscy spowodowali. Świadczy o tym po- wołanie w podstawie prawnej orzeczenia przepisu art. 627 k.p.k. i rozłoże- nie kosztów między oskarżonych według zasady określonej w art. 633 k.p.k. 8 W podsumowaniu należy stwierdzić, że orzekając o kosztach w trybie art. 626 § 2 k.p.k., sąd jest związany zasadami ich ponoszenia, określony- mi w orzeczeniu kończącym postępowanie w sprawie (art. 626 § 1 k.p.k.).