I GSK 916/20

I GSK 916/20 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2020-09-10
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2020-06-24
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Małgorzata Grzelak
Piotr Kraczowski /sprawozdawca/
Piotr Pietrasz /przewodniczący/
Symbol z opisem
6550
Hasła tematyczne
Inne
Sygn. powiązane
I GSK 816/20 - Wyrok NSA z 2024-05-08
I SA/Go 19/20 - Wyrok WSA w Gorzowie Wlkp. z 2020-03-12
I SA/Ke 674/16 - Wyrok WSA w Kielcach z 2017-02-09
Skarżony organ
Dyrektor Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa
Treść wyniku
Uchylono zaskarżony wyrok i oddalono skargi
Powołane przepisy
Dz.U. 2020 poz 256
art. 107 par 3
Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - t.j.
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Piotr Pietrasz Sędzia NSA Małgorzata Grzelak Sędzia del. WSA Piotr Kraczowski (spr.) Protokolant Jerzy Stelmaszuk po rozpoznaniu w dniu 10 września 2020 r. na rozprawie w Izbie Gospodarczej skarg kasacyjnych Dyrektora Świętokrzyskiego Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w Kielcach oraz Prokuratora Okręgowego w Kielcach od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach z dnia 9 lutego 2017 r. sygn. akt I SA/Ke 674/16 w sprawie ze skarg (...) na decyzje Dyrektora Świętokrzyskiego Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w Kielcach z dnia (...) nr (...), (...) nr (....), (...) nr (...) w przedmiocie stwierdzenia wydania decyzji o przyznaniu płatności z naruszeniem prawa 1. uchyla zaskarżony wyrok, 2. oddala skargi, 3. zasądza od (...) na rzecz Dyrektora Świętokrzyskiego Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w Kielcach 580 (pięćset osiemdziesiąt) złotych tytułem kosztów postępowania.
Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach (dalej: WSA) wyrokiem z 9 lutego 2017 r., sygn. akt I SA/Ke 674/16, w wyniku rozpoznania skarg R.Ś. (dalej: skarżący) na decyzje Dyrektora Świętokrzyskiego Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w Kielcach (dalej: Dyrektor ARiMR) z [...] września 2016 r.: nr [...] w przedmiocie stwierdzenia wydania decyzji o przyznaniu płatności bezpośrednich do gruntów rolnych na 2006 r., nr [...] w przedmiocie stwierdzenia wydania decyzji o przyznaniu płatności bezpośrednich do gruntów rolnych na 2007 r. i nr [...] w przedmiocie stwierdzenie wydania decyzji o przyznaniu płatności bezpośrednich do gruntów rolnych na 2008 r. – z naruszeniem prawa, uchylił zaskarżone decyzje i poprzedzające je decyzje organu I instancji.
WSA orzekał w następującym stanie sprawy.
Decyzjami z [...] października 2006 r., z 29 lutego 2008 r. i z 19 listopada 2008 r. Kierownik BP ARiMR w Kielcach przyznał skarżącemu płatności na: 2006 r., 2007 r. i 2008 r. z tytułu jednolitej i uzupełniającej płatności obszarowej.
W 2009 r. Prokuratura Okręgowa w Krakowie zażądała od ARiMR wydruków ortofotomap i informacji na temat daty ich wykonania, a w 2010 r. uzyskano z Komendy Wojewódzkiej Policji w Krakowie materiały wskazujące, że skarżący nie był uprawniony do ubiegania się na lata 2006-2008 o płatności do działki ewidencyjnej 3/4, z uwagi na to, że faktycznym użytkownikiem tej działki był J.J.
Kierownik BP ARiMR w Kielcach wznowił z urzędu postępowania w sprawach zakończonych ww. decyzjami ostatecznymi. Do postępowania zgłosił udział Prokurator Prokuratury Okręgowej w Krakowie.
Kierownik BP ARiMR w Kielcach decyzjami z [...] kwietnia 2016 r. stwierdził, że decyzje z: [...] października 2006 r., [...] lutego 2008 r. i [...] listopada 2008 r. zostały wydane z naruszeniem prawa. Następnie decyzje te zostały utrzymane w mocy przez Dyrektora ARiMR decyzjami z [...] września 2016 r.
W ich uzasadnieniu organ wskazał, że przyczyną wznowienia postępowania, na podstawie art. 145 § 1 pkt 5 kpa, było przyznanie skarżącemu płatności do powierzchni gruntu rolnego niebędącego w jego posiadaniu, co zostało ujawnione po wydaniu decyzji o przyznaniu płatności na lata 2006-2008. W związku z tym, że uchylenie decyzji z przyczyn określonych w art. 145 § 1 pkt 5 kpa nie może nastąpić, jeżeli od dnia doręczenia lub ogłoszenia decyzji upłynęło pięć lat, organ – zgodnie z art. 151 § 2 kpa – ograniczył się do stwierdzenia wydania ww. decyzji z naruszeniem prawa.
Organ wyjaśnił, że zgodnie z przepisami dotyczącymi spornych płatności, przysługują one osobie, która jest posiadaniu faktycznym gruntu, które polega na użytkowaniu gruntu rolnego i utrzymywaniu go w dobrej kulturze rolnej. Organ wskazał, że z zebranych w sprawie dowodów wynika, że skarżący nie był posiadaczem działki rolnej A o powierzchni 12,54 ha położonej na działce 3/4.
Następnie organ wskazał, że skarżący twierdzi, iż sporne grunty w latach 2006-2008 były w jego władaniu i decydował, co i kiedy będzie na nich uprawiane. Prowadzenie prac polowych zlecał rolnikowi J. J., który wykonywał prace w zamian za wynagrodzenie w postaci zebranych z pola plonów. Odnosząc się do powyższego organ powołał się na zeznania J.J. składane w prokuraturze 3 września 2010 r., na rozprawie w Sądzie Okręgowym w Krakowie 3 stycznia 2013 r. i przed prokuratorem 16 stycznia 2009 r. Przy czym zaznaczył, że przepisy nie wykluczają wnioskodawcy ubiegającemu się o płatności zlecania innym osobom prowadzenia prac na gruntach będących w jego posiadaniu, gdyż sam fakt użytkowania gruntów rolnych nie decyduje o uprawnieniach do przyznania płatności. Organ wskazał na cechy umowy użyczenia i stwierdził, że J.J. od 2006 r. bezpłatnie użytkował grunty rolne położone na działce 3/4 i ponosił wszelkie koszty prowadzonej na tych gruntach uprawy. Użyczenie gruntów nie wyklucza zaś określenia co na gruntach ma być uprawiane.
W efekcie organ uznał, że to J.J. użytkował grunty położone na działce 3/4 użyczonej mu przez skarżącego, a warunkiem tego użyczenia było nieubieganie się przez J. J. o przyznanie płatności do tych gruntów. Organ dodał, że zebrane przez J. J. plony były składowane w jego gospodarstwie i o ich wykorzystaniu lub sprzedaży decydował sam oraz ponosił koszty prowadzenia upraw na gruntach. Nawet gdy w 2008 r., z powodu gradobicia plony nie przyniosły zysków, wszelkie straty pokrył J.J. Potwierdza to, że skarżący nie ponosił żadnych kosztów działalności rolniczej prowadzonej przez J.J. Organ podkreślił, że płatności do gruntów rolnych są dofinansowaniem do produkcji rolnej mającym pomóc rolnikom przy produkcji rolnej pokrywając część ponoszonych kosztów. Dlatego też skarżącemu nie przysługują płatności do gruntów rolnych, gdyż nie był ich faktycznym użytkowaniem, nie ponosił kosztów związanych z prowadzeniem działalności rolniczej, jak też nie czerpał zysków z plonów zebranych z tych działek, co świadczy o braku posiadania tych działek w latach 2006-2008.
Organ wskazał, że podczas rozprawy 12 marca 2013 r. małżonkowie J. i E. J. potwierdzili, że użytkowali wskazane działki na podstawie ustnego porozumienia zlecenia uprawy, a skarżący miał wpływ na uprawę na działkach. Jednak rozbieżności w zeznaniach J.J. organ rozstrzygnął w ten sposób, że te ostatnie uznał za niewiarygodne. W decyzji za 2006 r. uzasadnił to podnosząc, że rozprawa była wadliwa, a sposób jej przeprowadzenia rażąco naruszył prawo przewidziane w art. 28 i 95 kpa ze względu na to, że świadków przesłuchiwano naraz i w obecności dwóch stron odrębnych postępowań. Mogło mieć to wpływ na treść składanych wyjaśnień. Potwierdzają to ustalenia Prokuratury Okręgowej zawarte w postanowieniu o umorzeniu śledztwa z 26 sierpnia 2014 r., w którym na podstawie analizy protokołów przesłuchań świadków J., E, i J. J. stwierdzono, że J.J. zeznał nieprawdę m.in. twierdząc, że A.Ś. i R.Ś. mieli wpływ na to co się sieje i kwestie dotyczące rodzaju upraw uzgadniano zwykle na początku roku. W toku śledztwa ustalono m.in., że J.J. około połowy każdego roku w latach 2006-2008 informował skarżącego, jakie rodzaju uprawy prowadzi na własny rachunek i koszt.
Ponadto organ I instancji na skutek wydania decyzji kasacyjnych podjął próbę przeprowadzenie konfrontacji w celu wyjaśnienia rozbieżności w zeznaniach świadków. J.J. nie stawił się na przesłuchanie i poinformował, że zamierza skorzystać z prawa odmowy składania zeznań. Mając powyższe na uwadze organ I instancji prowadził postępowania wyjaśniające badając dowody ze sprawy karnej, przesłuchał 14 stycznia 2016 r. skarżącego. W ponownie prowadzonych postępowania za lata 2007 i 2008 stwierdził brak potrzeby wzywania świadków J. i E. J., ponieważ zebrał i zbadał materiał dowodowy na podstawie, którego można było ocenić istotne okoliczności w sprawie, bez konieczności wzywania ww. świadków. W takim stanie faktycznym, organ jednoznacznie stwierdził, że skarżący oddał w użytkowanie J. J. grunty w latach 2006-2008 r., a sam miał na celu jedynie pobieranie dopłat bezpośrednich, które mu nie przysługują.
Skargi na decyzje Dyrektora ARiMR z [...] września 2016 r. (sygn. akt I SA/Ke 674/16, I SA/Ke 675/16, I SA/Ke 676/16) WSA połączył do wspólnego rozpoznania i rozstrzygnięcia pod wspólną sygn. akt I SA/Ke 674/16. Na rozprawie udział w sprawie zgłosił prokurator.
Zaskarżonym wyrokiem WSA uchylił decyzje obu instancji.
W motywach wyroku WSA stwierdził, że organ prawidłowo wznowił postępowanie, z uwagi na fakt wystąpienia podstawy do jego wznowienia z art. 145 § 1 pkt 5 kpa. Przy czym zaznaczył, że organ zobowiązany był ustalić zakres władztwa (zakres decyzyjny) skarżącego nad działką, do której otrzymał płatności, w tym relacje łączące beneficjenta z J.J.
Zdaniem WSA zgromadzony w sprawie materiał dowodowy, na podstawie którego organ stwierdził, że skarżący w latach 2006-2008, nie był faktycznym posiadaczem działki, do której otrzymał płatności bezpośrednie nie jest wystarczający i występują w nim rozbieżności, które nie zostały przez organ w przekonujący sposób wyjaśnione. Rozbieżności te dotyczą zeznań J. J. W świetle zeznań rolnika złożonych w Prokuraturze Okręgowej w Krakowie 3 września 2010 r. i na rozprawie w Sądzie Okręgowym w Krakowie 3 stycznia 2013 r. to J.J. faktycznie posiadał i użytkował przedmiotowe grunty. Natomiast zgodnie z zeznaniami J.J. złożonymi 12 marca 2013 r. podczas rozprawy administracyjnej przeprowadzonej w Małopolskim OR ARiMR, rolnik użytkował wskazane działki na podstawie ustnego zlecenia, udzielonego mu przez skarżącego, który miał wpływ na uprawę na działkach. Rozbieżności te stwierdził już Dyrektor ARiMR w decyzjach kasacyjnych z [...] kwietnia 2015 r. i zlecił wówczas organowi I instancji ich wyjaśnienie przez ponowne przesłuchanie świadków J. i E. J. oraz strony.
WSA stwierdził, że powyższych rozbieżności, mających zasadniczy wpływ na wynik postępowania dowodowego, nie usuwa ocena zeznań J.J. złożonych na rozprawie administracyjnej jako niewiarygodnych. Zdaniem WSA przy tym ocena ta przekracza granice swobody określone art. 80 kpa. Stanowisko swoje, w sprawie dotyczącej 2006 r., organ uzasadnia wadliwością rozprawy. Z kolei w sprawach dotyczących 2007 i 2008 r. odmawiając wiarygodności zeznaniom złożonym przez rolnika na rozprawie administracyjnej, organ wskazał, że uczynił to z nieznanych przyczyn (być może z uwagi na obecność strony w postępowaniu). Dodatkowo organy wskazały na ustalenia śledztwa, według których J.J. zeznał nieprawdę m.in. twierdząc, że A. i R. Ś. mieli wpływ na to co się sieje i że kwestie upraw uzgadniano zwykle na początku roku. W ocenie WSA takie uzasadnienie zaskarżonych decyzji nie spełnia wymogów o jakich mowa w art. 107 § 3 kpa.
W rezultacie WSA, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) w zw. z art. 135 ustawy z 30 dnia sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r. poz. 718 ze zm.; dalej: ppsa), uchylił decyzje organów obu instancji.
Skargi kasacyjne od wyroku wywiódł Dyrektor ARiMR i Prokurator Okręgowy w Krakowie, którzy wnieśli o uchylenie wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania WSA.
NSA postanowieniem z 6 grudnia 2019 r. sygn. akt I GSK 1513/18 odrzucił skargi kasacyjne z powodu nieprawidłowego podpisania uzasadnienia wyroku. Oznaczało to, że w istocie uzasadnienie wyroku nie zostało sporządzone i nie nabrało mocy jurysdykcyjnej. W rezultacie nie doszło do doręczenia wyroku wraz z uzasadnieniem, a zatem nie rozpoczął się bieg termin do wniesienia skarg kasacyjnych. Tak więc skargi kasacyjne złożone przedwcześnie są niedopuszczalne.
WSA doręczył stronom prawidłowo podpisane uzasadnienie wyroku.
Od wyroku ponownie skargi kasacyjne wywiedli Dyrektor ARiMR i Prokurator Okręgowy w Krakowie, którzy wnieśli o jego uchylenie w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania WSA. Dyrektor ARiMR wniósł także o zasądzenie od skarżącego na jego rzecz kosztów postępowania z uwzględnieniem kosztów zastępstwa procesowego wg norm przepisanych.
Dyrektor ARiMR – na podstawie art. 174 pkt 2 ppsa – wyrokowi zarzucił naruszenie przepisów postępowania mających istotny wpływ na wynik sprawy; tj.:
- w odniesieniu do sprawy o przyznanie płatności na 2006 r. – art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) ppsa w zw. z art. 7, art. 77, art. 80 oraz art. 107 § 3 kpa polegające na uwzględnieniu skarg poprzez nieuzasadnione przyjęcie, że organy zaniechały podjęcia czynności procesowych zmierzających do zebrania materiału dowodowego, nie podjęły działań niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy w kontekście ustalenia istnienia przesłanki wznowieniowej – braku faktycznego posiadania gruntów przez beneficjenta;
- w odniesieniu do sprawy o przyznanie płatności na 2007 i 2008 r. – art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) ppsa w zw. z art. 3 ust. 2 pkt 1, 2 i 3 i ust. 3 ustawy z dnia 26 stycznia 2007 r. o płatnościach w ramach systemów wsparcia bezpośredniego (Dz. U. z 2013 r. poz. 1164 ze zm.; dalej: ustawa z 2007 r.) w zw. z art. 80 i art. 107 § 3 kpa polegające na uwzględnieniu skarg poprzez nieuzasadnione przyjęcie, że reguły określone w art. 3 ustawy z 2007 r. nie wyłączają zadań organu prowadzącego postępowanie w zakresie obowiązku zgromadzenia materiału dowodowego i że to organ, który odmawia płatności wnioskodawcy, zarzucając brak faktycznego posiadania gruntów winien wykazać ten fakt, a także że organy nie zrealizowały zasady praworządności sformułowanej w art. 3 ust. 2 pkt 1 ustawy z 2007 r., gdyż materiał dowodowy na którym organy oparły rozstrzygnięcie budzi wątpliwości, jest niewystarczający i nieprzekonywujący w zakresie przesłanki wznowieniowej – braku posiadania gruntów przez beneficjenta, a nadto poprzez nieuzasadnione przyjęcie, że ocena zeznań J. J. przekracza granice swobody oceny dowodów określonej treścią art. 80 kpa, że organ nie wyjaśnił rozbieżności w jego zeznaniach, a w końcu, poprzez przyjęcie, że w uzasadnieniu decyzji nie wskazano faktów, które organ uznał za nieuzasadnione, na których oparł ustalenia oraz przyczyn z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności.
Prokurator – w oparciu o art. 174 pkt 1 i 2 ppsa – wyrokowi zarzucił:
1) naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy, a to art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) ppsa w zw. z art. 145 § 1 pkt 5 i art. 146 § 1 i art. 151 kpa w zw. z art. 7 i art. 77 § 1 kpa (w zakresie objętym ustawą z dnia 18 grudnia 2003 r. o płatnościach bezpośrednich do gruntów rolnych i oddzielnej płatności z tytułu cukru – Dz. U. z 2004 r. Nr 6, poz. 40 ze zm.; dalej: ustawa z 2003 r.) oraz art. 3 ust. 2 pkt 1 i 2 ustawy z 2007 r. oraz art. 80 i art. 107 § 3 kpa, poprzez uwzględnienie skarg i uchylenie decyzji, w wyniku błędnego stwierdzenia, że:
a. organy nie wykazały zaistnienia przesłanki do wznowienia postępowania administracyjnego i stwierdzenia wydania pierwotnej decyzji z naruszeniem prawa w postaci ujawnienia się w toku śledztwa o sygn. VI Ds. 49/08 Prokuratury Okręgowej w Krakowie istotnych dla sprawy nowych okoliczności nieznanych organowi, który wydał decyzję – a wskazujących, że skarżący nie spełniał w ogóle kryteriów do ubiegania się o przyznanie płatności do gruntów rolnych zawartych w art. 2 ust. 1 i 2 ustawy z 2003 r. oraz art. 7 ust. 1 i 2 ustawy z 2007 r. oraz w zw. z art. 143b i art. 143c i art. 2a rozporządzenia Rady (WE) nr 1782/2003 z dnia 29 września 2003 r., bowiem skarżący nie był faktycznym posiadaczem zgłoszonych działek, jak też nie prowadził na nich działalności rolniczej i utrzymywał ich w dobrej kulturze rolnej – mimo, że zgromadzone i opisane w decyzji dowody jednoznacznie na to wskazują;
b. organy nie zgromadziły pełnego i możliwego do uzyskania materiału dowodowego oraz nie dokonały oceny zeznań J.J. na podstawie całokształtu materiału dowodowego zgodnie z zasadami swobodnej oceny dowodów, mimo iż prawidłowa ocena zgromadzonego materiału dowodowego oraz treści uzasadnienia zaskarżonych decyzji prowadzi do wniosku, że zgromadzony materiał dowodowy jest pełny i nie jest możliwe jego poszerzenie, jak też jest wystraczający do podjęcia rozstrzygnięcia, a sposób dokonania jego oceny w ww. decyzjach jest w pełni słuszny oraz prawidłowy, bowiem w sposób niebudzący wątpliwości wynika z niego, jak też sporządzonych uzasadnień zaskarżonych decyzji, że skarżący nie był uprawniony do uzyskania płatności do gruntów rolnych za lata 2006-2008;
2) rażące naruszenie prawa materialnego, tj. art. 2 ust. 1 ustawy z 2003 r. i art. 7 ust. 1 ustawy z 2007 r. poprzez błędną ich wykładnię polegającą na przyjęciu interpretacji prawa skarżącego sprowadzającego się do twierdzenia, że "rolnik wnioskujący o płatność obszarową nie jest zobowiązany do bezpośredniej pracy na gruntach, tzn. nie musi stosownych czynności agrotechnicznych wykonywać osobiście. W zależności od możliwości władanie gruntem może polegać także na zlecaniu osobom trzecim dokonania stosownych zabiegów, jednak istotne jest to by rolnik posiadał decyzyjność jak, gdzie i kiedy dany grunt użytkować. Istotą przedmiotowych płatności jest więc to, że są one przyznawane osobie, która rzeczywiście użytkuje grunty, tzn. decyduje, jakie rośliny uprawiać, jakich dokonywać zabiegów agrotechnicznych, zbiera plony, utrzymuje te grunty zgodnie z normami dobrej kultury rolnej", przy braku jednoznacznego wskazania, iż winny to być co najwyżej czynności indywidualnie zlecane na koszt i ryzyko zleceniodawcy, a nie w ramach umowy dzierżawy, jak to miało miejsce w niniejszym przypadku;
3) rażące naruszenie prawa materialnego, a to art. 233 § 1 kk w zw. z art. 83 § 1 i art. 95 § 1 kpa, poprzez nietrafne przyjęcie poglądu prawnego, że J.J. podczas rozprawy administracyjnej w Małopolskim OR ARiMR w Krakowie 12 marca 2013 r. złożył zeznania, podczas gdy czynność powyższa dotknięta była wadą procesową niedająca podstaw do przyjęcia takiego poglądu prawnego, gdyż Kodeks postępowania administracyjnego nie przewidywał "zbiorowego" przesłuchiwania świadków tak jak było w tym przypadku, a to przesłuchania J. i E. J.;
4) rażące naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy, a to art. 132 i art. 138 w zw. z art. 141 § 4 ppsa, poprzez błędne uzasadnienie wyroku, gdyż nie zawiera stanowiska co do stanu faktycznego przyjętego za podstawę zaskarżonego rozstrzygnięcia, przesłanek i podstawy prawnej rozstrzygnięcia w postaci uchylenia decyzji obu instancji, co miało wpływ na treść wyroku poprzez pominięcie tych kluczowych aspektów w pisemnym uzasadnieniu wyroku i niewyczerpanie przesłanek ustawowych określonych w art. 134 § 1 w zw. z art. 141 § 4 ppsa w zakresie prawidłowego sporządzenia uzasadnienia wyroku w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy, gdyż taka treść pisemnego uzasadnienia wyroku nie zawiera stanowiska co do stanu faktycznego przyjętego za podstawę rozstrzygnięcia, nie daje obiektywnej możliwości stronom postępowania sporządzenia i wypowiedzenia właściwych podstaw prawnych w zakresie zarzutów skargi kasacyjnej, a strona nie ma obowiązku domyślania się jaka podstawę prawną wydania wyroku przyjął w sprawie WSA;
5) rażące naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy, a to art. 132 i art. 138 w zw. z art. 141 § 4 ppsa, poprzez nie wyrzeczenie w formule sentencji wydanego wyroku oddzielnych rozstrzygnięć co do każdej z trzech oddzielnych spraw połączonych do wspólnego rozpoznania i rozstrzygnięcia o sygn. akt I SA/Ke 675/16, I SA/Ke 675/16 i I SA/Ke 676/16 oraz rozstrzygnięcia pod wspólna sygn. I SA/Ke 674/16 i nie zawarcia w pisemnym uzasadnieniu wyroku oddzielnych rozstrzygnięć co do każdej z połączonych trzech ww. spraw pod jedną sygn. I SA/Ke 674/16, mimo odmiennego stanu prawnego dotyczącego tych spraw;
6) rażące naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy, a to art. 132 i art. 138 i art. 141 § 4 ppsa, poprzez zawarcie sprzecznego przedmiotu zaskarżenia, co do każdej z opisanych trzech oddzielnych spraw, w części wstępnej wyroku o sygn. akt I SA/Ke 674/16 (tzw. komparycji), i wskazania sprzecznej tożsamości przedmiotowej ww. spraw w pisemnym uzasadnieniu wyroku;
7) rażące naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy, a to art. 132 i art. 138 w zw. z art. 141 § 4 ppsa, wewnętrzną sprzeczność tez WSA w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku polegającą na:
a. wewnętrznej sprzeczności, co do twierdzeń WSA związanych z treścią decyzji wydanych przez Kierownika BP ARiMR w Kielcach z [...] kwietnia 2016 r. z jednej strony wskazywanych jako wydanych bez stwierdzenia ich wydania z naruszeniem prawa, a z drugiej stronnych wskazywanych, że były to decyzje wydane z naruszeniem prawa (...), które to wewnętrzne sprzeczności pisemnego uzasadnienia wyroku jednoznacznie wskazują na niewyczerpanie przesłanek ustawowych określonych w art. 134 § 1 w zw. z art. 141 § 4 ppsa w zakresie prawidłowego sporządzenia uzasadnienia wyroku, gdyż taka treść nie daje możliwości zarówno stronom postępowania, jak i – w razie ewentualnej kontroli instancyjnej – NSA prześledzeniu toku rozumowania sądu i poznania racji, które stały za rozstrzygnięciem, w tym wypadku o wadliwości zaskarżonej decyzji;
b. wewnętrznej sprzeczności twierdzeń WSA w przedmiocie istnienia bądź nieistnienia przesłanek wznowienia postępowania określonych w art. 145 § 1 pkt 5 kpa albowiem WSA:
- na stronie 12 wskazuje, że "zasadniczą podstawę prawną rozstrzygnięć w rozpoznawanej sprawie stanowi art. 145 § 1 pkt 5 kpa (...) Okoliczność ta istniała przy tym w dacie wydania decyzji w 2006 r. oraz miała istotny wpływ na rozstrzygnięcie w sprawy".
- na stronie 17 wskazuje "zaskarżone decyzje (...), gdyż organ nie przeprowadził wystarczającego postępowania wyjaśniającego, czy rzeczywiście wystąpiła w sprawie wskazana przyczyna wznowienia".
które to wewnętrzne sprzeczności pisemnego uzasadnienia wyroku jednoznacznie wskazują na niewyczerpanie przesłanek ustawowych określonych w art. 134 § 1 w zw. z art. 141 § 4 ppsa w zakresie prawidłowego sporządzenia uzasadnienia wyroku, gdyż taka treść nie daje możliwości zarówno stronom postępowania, jak i – w razie ewentualnej kontroli instancyjnej – NSA prześledzeniu toku rozumowania sądu i poznania racji, które stały za rozstrzygnięciem, w tym wypadku o wadliwości zaskarżonej decyzji;
8) rażące naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy, a to art. 101 § 1 pkt 2 i art. 134 § 1 w zw. z art. 141 § 4 ppsa, poprzez;
a. pominięcie zwięzłego przedstawienia stanowiska Dyrektora ARiMR będącego odpowiedzią na wniesione skargi do sprowadzenia zwięzłego stanowiska do lakonicznego stwierdzenia, że "w odpowiedziach na skargi Dyrektor Agencji podtrzymał argumentację przedstawioną w uzasadnieniach zaskarżonych decyzji i wniósł o oddalenie skarg" oraz pominięcia istotnych elementów w zakresie pisemnej odpowiedzi na skargę i nie ustosunkowania się do nich przez WSA w pisemnym uzasadnieniu wyroku, w zakresie;
- wadliwości przeprowadzenia przesłuchania w charakterze świadków J. i E. J. na rozprawie administracyjnej w przeprowadzonej 12 marca 2013 r.;
- wskazania przez organ braku faktycznego posiadania użytkowania działki nr 3/4 przez skarżącego w latach 2006-2008, a nadto braku jakiegokolwiek władztwa skarżącego wskazującego realne, rzeczywiste bieżące zarządzanie ww. nieruchomością jak producent rolny i posiadacz oraz faktyczny użytkownik;
b. pominięcie zwięzłego przedstawienia stanowiska prokuratora jakie ustnie przedstawił podczas rozprawy przed WSA 9 lutego 2017 r. w przedmiocie:
- na rozprawie z 12 marca 2013 r. nie doszło do złożenia zeznań przez J. i E. J., bowiem one dotknięte wadą procesową, gdyż Kodeks postępowania administracyjnego nie przewiduje "zbiorowego" przesłuchiwania świadków;
- z zeznań J. J. i członków jego rodziny złożonych w toku postępowania karnego i zaliczonych w poczet materiału dowodowego postępowań administracyjnych jednoznacznie wynika, że nie wykonywał on żadnej pracy zleconej na rzecz skarżącego;
- ujawnienia okoliczności wyłączających Dyrektora Małopolskiego OR ARiMR, gdyż razem studiował z A. Ś. synem skarżącego;
- wykazania braku faktycznego posiadania i użytkowania działki 3/4 przez skarżącego w latach 2005-2008 i wskazania dowodów, że to J.J. jeszcze w 2005 r. był posiadaczem i faktycznym użytkownikiem tej nieruchomości i nie utracił faktycznego posiadania władztwa nad ww. nieruchomością użytkując ją jako producent rolny na własny koszt, rachunek i dla siebie decydując o wszystkich zabiegach agrotechnicznych w sposób władczy w tym również w zakresie dokonania zbioru plonów i ich niezależnej sprzedaży innym podmiotom, bądź przeznaczenia części zbiorów kukurydzy na potrzeby własnego rodzinnego gospodarstwa rolnego w B.;
- wskazywania braku jakiegokolwiek władztwa skarżącego wskazującego na realne, rzeczywiste, bieżące zarządzanie ww. nieruchomością jako producent rolny i posiadacz oraz faktyczny użytkownik;
- wskazywania, że art. 33 ust. 1 lit. a) i b) Traktatu ustanawiającego Wspólnotę Europejską celami wspólnej są m.in. zapewnienie w ten sposób odpowiedniego poziomu życia ludności wiejskiej, zwłaszcza przez podniesienie indywidualnego dochodu osób pracujących w rolnictwie, które jednoznacznie rozstrzygały, w pryzmacie okoliczności i zeznań świadka J. J. i innych członków jego rodziny, że skarżący nie był faktycznym posiadaczem oraz użytkownikiem działki 3/4 w latach 2006-2008;
przy czym bez własnej winy prokurator nie mógł wnieść w terminie 30 dni o uzupełnienie protokołu rozprawy, gdyż nie wiedział o tym, że jego stanowisko w wyjątkowo i bardzo skrótowym zakresie wskazane, a z drugiej strony powyższe spowodowało, że WSA nie odniósł się w pisemnych motywach uzasadnienia wyroku do twierdzeń prokuratora, co miało wpływ na treść wyroku poprzez pominięcie tych kluczowych aspektów i nie wyczerpania przesłanek ustawowych określonych w art. 134 § 1 i art. 141 § 4 ppsa w zakresie prawidłowego sporządzenia uzasadnienia wyroku w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy.
Obaj skarżący kasacyjnie w motywach skargi kasacyjnej powołali się na wyrok NSA z 27 czerwca 2019 r. sygn. akt I GSK 589/19 dotyczący utrzymania w mocy wyroku WSA w Krakowie z 10 kwietnia 2018 r sygn. akt I SA/Kr 49/18, którym oddalono skargi na decyzje organów dotyczące ustalenia kwoty nienależnie pobranych płatności w ramach systemów wsparcia bezpośredniego przez R.Ś. w stosunku właśnie do działek 3/4 położonych w R.
W odpowiedziach na skargi kasacyjne pełnomocnik skarżącego wniosła o ich oddalenie i zasądzenie od organu na rzecz skarżącego kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego wg norm przepisanych.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.
Skargi kasacyjne zawierają usprawiedliwione podstawy, choć nie wszystkie zarzuty okazały się trafne.
W myśl art. 183 § 1 ppsa Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, z urzędu biorąc pod rozwagę jedynie nieważność postępowania, z przyczyn określonych w § 2, które w sprawie nie wystąpiły.
Kontrola instancyjna zaskarżonego wyroku ogranicza się zatem do oceny, czy narusza on przepisy wskazane w zarzutach skarg kasacyjnych.
W pierwszym rzędzie odnieść się należy do zarzutów najdalej idących sformułowanych w punktach 4-8 petitum skargi kasacyjnej Prokuratora, a dotyczących naruszenia art. 141 § 4 ppsa powiązanego z przepisami art. 101 § 1 pkt 2, art. 132, art. 134 § 1 i art. 138 ppsa, sprowadzających się do nieprawidłowego uzasadnienia zaskarżonego wyroku.
W motywach skargi kasacyjnej podano, że braki uzasadnienia wyroku dotyczą następujących kwestii: braku stanowiska co do stanu faktycznego przyjętego za podstawę rozstrzygnięcia oraz przesłanek i podstawy prawnej rozstrzygnięcia; nie wyrzeczenie w formule sentencji wyroku oddzielnych rozstrzygnięć co do każdej z trzech oddzielnych spraw połączonych do wspólnego rozpoznania i rozstrzygnięcia; zawarcia sprzecznego przedmiotu zaskarżenia, co do każdej z trzech oddzielnych spraw; wewnętrzną sprzeczność tez uzasadnienia wyroku oraz pominięcia zwięzłego przedstawienia stanowiska Dyrektora ARiMR będącego odpowiedzią na wniesione skargi, a także stanowiska prokuratora, jakie ustnie przedstawił podczas rozprawy przed WSA 9 lutego 2017 r.
Odnosząc się do powyższych zarzutów wskazać należy, że w myśl art. 141 § 4 ppsa uzasadnienie wyroku powinno zawierać zwięzłe przedstawienie stanu sprawy, zarzutów podniesionych w skardze, stanowisk pozostałych stron, podstawę prawną rozstrzygnięcia oraz jej wyjaśnienie. Jeżeli w wyniku uwzględnienia skargi sprawa ma być ponownie rozpatrzona przez organ administracji, uzasadnienie powinno ponadto zawierać wskazania co do dalszego postępowania.
Z regulacji tej wynika, że wadliwość uzasadnienia wyroku może stanowić przedmiot skutecznego zarzutu kasacyjnego, jeżeli uzasadnienie orzeczenia wojewódzkiego sądu administracyjnego nie zawiera stanowiska co do stanu faktycznego przyjętego za podstawę zaskarżonego rozstrzygnięcia (por. uchwała siedmiu sędziów NSA z 15 lutego 2010 r., II FPS 8/09, dostępna na stronie: www.orzeczenia.nsa.gov.pl; pozostałe cytowane orzeczenia tamże). W orzecznictwie prezentowany jest też pogląd, że wadliwość uzasadnienia wyroku może stanowić podstawę zarzutu kasacyjnego z art. 141 § 4 ppsa, w sytuacji gdy sporządzone jest ono w taki sposób, że niemożliwa jest kontrola instancyjna zaskarżonego wyroku. Treść uzasadnienia powinna umożliwić, jak trafnie wskazuje Prokurator, zarówno stronom postępowania, jak i – w razie kontroli instancyjnej – Naczelnemu Sądowi Administracyjnemu, prześledzenie toku rozumowania sądu i poznanie racji, które stały za rozstrzygnięciem o zgodności bądź niezgodności z prawem zaskarżonego aktu. Przy czym – co istotne – brak odniesienia się przez sąd administracyjny do wszystkich zarzutów ma znaczenie kasacyjne jedynie wtedy, gdy uniemożliwia kontrolę orzeczenia. Tak więc brak powołania lub zajęcia stanowiska przez sąd pierwszej instancji w stosunku do zarzutów, wprawdzie podniesionych w skardze, ale nie mających znaczenia dla rozstrzygnięcia, nie może być traktowany jako uchybienie określone w art. 174 pkt 2 ppsa (por. wyrok NSA z 30 stycznia 2018 r., I OSK 670/16). W orzecznictwie wskazuje się także, że fakt nieodniesienia się przez sąd pierwszej instancji do wszystkich zarzutów skargi nie przesądza per se, że doszło do naruszenia art. 141 § 4 oraz art. 3 § 1 ppsa (por. wyroki NSA: z 5 czerwca 2017 r., I FSK 1694/15; z 13 grudnia 2018 r., I GSK 1045/16).
Z podanych względów zarzut naruszenia art. 141 § 4 ppsa, nie zasługiwał na uwzględnienie. Konstrukcja uzasadnienia zaskarżonego wyroku jest prawidłowa, gdyż pozwala ustalić przesłanki, jakimi kierował się WSA podejmując zaskarżone orzeczenie oraz dokonać kontroli rozstrzygnięcia. Z wywodów WSA zawartych w uzasadnieniu wyroku wynika, jaki był tok rozumowania sądu oraz istota norm prawnych, których prawidłowość interpretacji i zastosowania przez organ stanowiła przedmiot jego kontroli. To zaś, czy WSA prawidłowo je zinterpretował i zastosował nie może być kwestionowane w ramach zarzutu naruszenia art. 141 § 4 ppsa. Zauważyć też należy, że sposób uzasadnienie zaskarżonego wyroku pozwalał Prokuratorowi na sformułowanie zarzutów merytorycznych, a więc nie jest tak – jak zarzuca – że uzasadnienie wyroku uniemożliwiło mu sporządzenie kasacyjnych podstaw prawnych. Dodatkowym potwierdzeniem tego, że WSA nie naruszył art. 141 § 4 ppsa, jest treść skargi kasacyjnej Dyrektora ARiMR, który nie stawia tego rodzaju zarzutu i podniósł w środku odwoławczym inne wadliwości zaskarżonego wyroku.
Nie jest także trafny zarzut, że WSA formułując sentencję wyroku wydanego w trzech połączonych sprawach miał obowiązek orzekać osobno względem każdej z tych spraw. WSA prawidłowo wskazał na podstawę prawną połączenia, tj. art. 111 § 2 ppsa oraz przywołał i dokonał omówienia podstaw prawnych rozstrzygnięcia z uwzględnieniem właściwego stanu prawnego. Zarówno sentencja jak i uzasadnienie wyroku spełniają wymogi art. 138 i art. 141 § 4 ppsa.
Bez znaczenia dla istoty sprawy pozostaję także nieścisłości we wskazaniu zaskarżonych decyzji, ponieważ przedmiot zaskarżenia został jednoznacznie wskazany w zaskarżonym wyroku a same decyzje zostały opisane w sposób niebudzący wątpliwości.
Nie jest także trafny zarzut dotyczący rozbieżności twierdzeń WSA co do istnienia lub nieistnienia przesłanek wznowienia. Wskazać należy, że w pierwsza część motywów wyroku (str. 12) dotyczy prawidłowości samego wznowienia postępowania na podstawie art. 145 § 1 pkt 5 kpa. Pamiętać należy, że samo wydanie postanowienia o wznowieniu postępowania nie przesądza jeszcze o treści wydawanej w dalszej kolejności decyzji. To zaś, czy z tego powodu należało podważyć prawidłowość wydania istniejących w obrocie prawnym ostatecznych decyzji było przedmiotem merytorycznego badania, które według WSA wymagało uzupełniających wyjaśnień poprzez przeprowadzenie przez organ dodatkowych dowodów. Stąd też stwierdzenia WSA na stronie 17 motywów zaskarżonego wyroku.
Nie miało także istotnego znaczenia dla wyniku sprawy skrótowe opisanie przez WSA treści odpowiedzi organu na skargi oraz protokołu z rozprawy. Wszystkie bowiem okoliczności w nich podniesione były albo znane z uzasadnienia zaskarżonych decyzji, bądź też pozostawały bez istotnego znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy. Poza tym przypomnieć należy, że art. 101 § 1 pkt 2 ppsa wskazuje przykładowe czynności, które odzwierciedlają przebieg posiedzenia i powinny być zawarte w protokole. Przepis ten nie może być jednak rozumiany w taki sposób, że protokół rozprawy powinien odzwierciedlać wszystkie oświadczenia i twierdzenia stron w ich dosłownym i szczegółowym brzmieniu, a zwłaszcza ich wywody prawne. Wystarczy, jeżeli protokół zawiera istotne wnioski i twierdzenia związane z przedmiotem postępowania, mające znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy. Strony lub uczestnicy postępowania mogą składać do akt pisma procesowe, w tym załączniki do protokołu, będące odzwierciedleniem wypowiedzi strony na rozprawie. Zamieszczone w protokole wnioski i twierdzenia stron mogą stanowić przedmiot rozważań sądu w ustnych, jak i pisemnych motywach rozstrzygnięcia. Za dopuszczalne należy także uznać odniesienie się w tych motywach do twierdzeń stron zawartych w ustnych wypowiedziach, które nie zostały zaprotokołowane. (por. Dauter B., Kabat A., Niezgódka-Medek M., Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz. LEX/el. 2019 do art. 101 ppsa).
Resumując Naczelny Sąd Administracyjny za nieusprawiedliwione uznał zarzuty skargi kasacyjnej Prokuratora zawarte w punktach 4-8. Oznacza to, że zaskarżony wyrok poddawał się kontroli instancyjnej.
W drugiej kolejności należało rozpoznać wspólnie zarzuty obu skargi kasacyjnych dotyczące naruszenia przez WSA przepisów postępowania. I tak wskazanych przez Dyrektora ARiMR – w odniesieniu do płatności na 2006 r. – przepisów: art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) ppsa w zw. z art. 7, 77, 80 oraz art. 107 § 3 kpa i – w odniesieniu do płatności na 2007 i 2008 r. – art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) ppsa w zw. z art. 3 ust. 2 pkt 1-3 i ust. 3 ustawy z 2007 r. w zw. z art. 80 i art. 107 § 3 kpa. Z kolei wskazanych przez Prokuratora – w odniesieniu do płatności na 2006 r. – przepisów: art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) ppsa w zw. z art. 145 § 1 pkt 5 i art. 146 § 1 i art. 151 kpa w zw. z art. 7 i art. 77 § 1 kpa oraz – w odniesieniu do płatności na 2007 i 2008 r. – art. 3 ust. 2 pkt 1 i 2 ustawy z 2007 r. oraz art. 80 i art. 107 § 3 kpa.
Powyższe zarzuty sprowadzają się do podważenia przyjętego przez WSA wniosku, że zgromadzony w sprawie materiał dowodowy, na podstawie którego organ stwierdził, że skarżący w latach 2006-2008, nie był faktycznym posiadaczem działki, do której otrzymał płatności bezpośrednie nie jest wystarczający do jej rozstrzygnięcia. W ocenie skarżących kasacyjnie WSA nieprawidłowo uznał, że w zgromadzonym materiale dowodowym występują rozbieżności, które nie zostały przez organ w przekonujący sposób wyjaśnione, a zaskarżone decyzje nie spełniają wymogów o jakich mowa w art. 107 § 3 kpa. Skarżący kasacyjnie uważają, że materiał dowodowy w sprawie był wystarczający aby uznać, że skarżący (R.Ś.) w latach 2006-2008 nie był faktycznym posiadaczem działki 3/4, a był nim J. J. Wobec czego, nie przysługiwały mu płatności bezpośrednie za te lata o czym nie wiedziały organy ARiMR w chwili wydawania decyzji o przyznaniu płatności.
Naczelny Sąd Administracyjny stwierdza, że są to zarzuty usprawiedliwione.
Odnosząc się do powyższych zarzutów należy przypomnieć, że w postępowaniu w sprawie płatności bezpośrednich, przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego znajdują zastosowanie, o ile regulacje szczególne nie stanowią inaczej. Zgodnie bowiem z art. 3 ust. 1 ustawy z 2007 r. – z zastrzeżeniem zasad i warunków określonych w przepisach Unii Europejskiej, o których mowa w art. 1 pkt 1, do postępowań w sprawach indywidualnych rozstrzyganych w drodze decyzji stosuje się przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego, chyba że przepisy ustawy stanowią inaczej. Według art. 3 ust. 2 – w postępowaniu w sprawach dotyczących płatności bezpośredniej, płatności uzupełniającej, płatności cukrowej, płatności do pomidorów oraz wsparcia specjalnego organ administracji publicznej: 1) stoi na straży praworządności; 2) jest obowiązany w sposób wyczerpujący rozpatrzyć cały materiał dowodowy; 3) udziela stronom, na ich żądanie, niezbędnych pouczeń, co do okoliczności faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania; 4) zapewnia stronom, na ich żądanie, czynny udział w każdym stadium postępowania i na ich żądanie, przed wydaniem decyzji, umożliwia im wypowiedzenie się co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań; przepisu art. 81 Kodeksu postępowania administracyjnego nie stosuje się. W myśl art. 3 ust. 3 – strony oraz inne osoby uczestniczące w postępowaniu, o którym mowa w ust. 2, są obowiązane przedstawiać dowody oraz dawać wyjaśnienia co do okoliczności sprawy zgodnie z prawdą i bez zatajania czegokolwiek; ciężar udowodnienia faktu spoczywa na osobie, która z tego faktu wywodzi skutki prawne.
Z treści powołanych przepisów w orzecznictwie zasadnie wywodzi się, że sytuacja procesowa stron wskazanych tam postępowań w zakresie dowodzenia zasadności wniosków o przyznanie płatności została w sposób istotny zmodyfikowana. Odstąpiono bowiem od modelu przyjętego w Kodeksie postępowania administracyjnego, według którego obowiązek przeprowadzenia całego postępowania co do wszystkich istotnych okoliczności spoczywa na organie (por. np. wyrok NSA z 28 października 2015 r., II GSK 1884/14). Oznacza to, że obowiązek udowodnienia spełniania warunków do przyznania płatności spoczywa na stronie występującej o ich przyznanie.
W tej sytuacji trafny jest zarzut skarżących kasacyjnie, że WSA błędnie uznał, iż to organ który odmawia płatności zarzucając wnioskodawcy brak faktycznego posiadania gruntów winien ten fakt wykazać i to na nim jako tym, który chce wywieść z tej sytuacji skutki prawne, ciąży obowiązek wykazania okoliczności potwierdzających.
W zakresie oceny pozostałych zarzutów uzasadnionym jest odwołanie się i posłużenie – do przywołanego w obu skargach kasacyjnych – wyroku NSA z 27 czerwca 2019 r. sygn. akt I GSK 589/19, którym oddalono skargę kasacyjną R. Ś. od wyroku WSA w Krakowie z 10 kwietnia 2018 r. sygn. akt I SA/Kr 49/18 oddalającego skargi na decyzje Dyrektor ARiMR w Krakowie z [...] października 2017 r. nr: [...], [...] i [...] w przedmiocie ustalenia kwoty nienależnie pobranych płatności w ramach systemów wsparcia bezpośredniego na lata 2006-2008. Wyrok ten jest znany Naczelnemu Sądowi Administracyjnemu z urzędu. Podkreślić należy, że istota obu spraw dotyczy tego samego podmiotu i przedmiotu oraz takich samych ustaleń faktycznych, które sprowadzają się do zbadania prawidłowości przyznania skarżącemu na lata 2006-2008 płatności bezpośrednich dotyczących upraw prowadzonych na działce 3/4. Jedyna różnica w sprawach sprowadza się do trybu "uporządkowania prawnego" prawidłowości przyznania spornych płatności. Rozpoznawana sprawy dotyczy bowiem wykazania, w trybie wznowienia postępowania, że decyzje o przyznaniu R.Ś. płatności na lata 2006-2008 zostały wydane z naruszeniem prawa, a sprawa zakończona wyrokiem NSA z 27 czerwca 2019 r. sygn. akt I GSK 589/19 dotyczyła ustalenia kwoty nienależnie pobranych tychże płatności. Nie ulega jednak najmniejszej wątpliwości, że zakres ustaleń faktycznych w obu sprawach był tożsamy i sprowadzał się do ustalenia, kto w latach 2006-2008 był uprawniony do płatności bezpośrednich za działkę rolną 3/4 – R.Ś. czy J.J. (jak twierdzi organ i Prokurator).
Mając na uwadze powyższe, Naczelny Sąd Administracyjny stwierdza, że choć w sprawie zakończonej wyrokiem NSA z 27 czerwca 2019 r. sygn. akt I GSK 589/19 postępowanie wyjaśniające zostało przeprowadzone w szerszym zakresie niż w rozpoznawanej sprawie, to jednak jego kluczowe elementy, mające istotne znaczenie dla sprawy, były takie same. Zatem nie ma racji pełnomocnik R.Ś., że sprawy te różniły się.
Trzeba również mieć na uwadze to, że zgodnie z art. 170 ppsa – orzeczenie prawomocne wiąże nie tylko strony i sąd, który je wydał, lecz również inne sądy i inne organy państwowe, a w przypadkach w ustawie przewidzianych także inne osoby. Jeżeli więc w konkretnym postępowaniu uczestniczą te same podmioty i znajdują w niej zastosowanie te same przepisy prawa co w sprawie wcześniej zakończonej prawomocnym wyrokiem, a stan faktyczny wykazuje istotne podobieństwo ze stanem zaistniałym wcześniej, poddanym sądowoadministracyjnej kontroli, to Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznając skargę kasacyjną miał obowiązek odwołać się do ustalonego stanu faktycznego i oceny prawnej zawartej w przywołanym wyroku NSA.
Powyższe wynika także z zasady ekonomiki procesowej, która polega na nieangażowaniu organu administracji publicznej do ponownego przeprowadzenia dowodów do zbadania okoliczności, w sytuacji, gdy zostały już zbadane w innym postępowaniu w zakresie tych samych ustaleń.
Tak więc – jak wskazano wyżej – zakres ustaleń faktycznych w sprawie, istotny dla jej wyniku, miał dotyczyć tego, kto był w latach 2006-2008 uprawniony do płatności obszarowych za działkę rolną 3/4 – R.Ś. czy J.J. Należy przy tym podkreślić, co nie jest w sprawie kwestionowane, że pojęcie "posiadania" należy interpretować zgodnie z przepisami Kodeksu cywilnego, jednak z uwzględnieniem krajowych i wspólnotowych przepisów dotyczących płatności do gruntów rolnych. Posiadanie gruntów w ujęciu cywilistycznym jest niewystarczające i nie stanowi dostatecznej przesłanki do ubiegania się o płatności obszarowe. W tym zakresie ustalenia powinny dotyczyć nie tyle tytułu prawnego do władania gruntem, ale faktycznego posiadania i użytkowania rolniczych działki, która to przesłanka uprawnia do otrzymania płatności. Konstrukcja instytucji płatności obszarowych wynika bowiem ze wspólnej polityki wspierania dochodów rolników i dotyczy, co wynika bezpośrednio z prawa wspólnotowego, pomocy finansowej udzielonej tylko tym podmiotom, które są faktycznymi użytkownikami gruntów rolnych (por. wyrok NSA z 17 stycznia 2008 r., II GSK 227/07). Innymi słowy omawiana pomoc finansowa powinna być przyznana tym rolnikom, którzy faktycznie rolniczo użytkują posiadane działki rolne, a zatem tym, którzy samodzielnie decydują o rodzaju upraw, o dokonaniu zabiegów agrotechnicznych, zbieraniu plonów, a przy tym utrzymują grunty zgodnie z normami dobrej kultury rolnej przez określony czas. Tego rodzaju prace nie mogą mieć charakteru sporadycznego. (p. wyroki NSA z: 15 grudnia 2011 r., II GSK 1287/10 i 7 marca 2012 r., II GSK 88/11).
W tym zakresie skarżący kasacyjnie trafnie zarzucili, że WSA błędnie ocenił, iż zaskarżone decyzje Dyrektora ARiMR nie zawierają wyczerpujących ustaleń faktycznych, a tym samym naruszają przepisy postępowania administracyjnego, a ich uzasadnienie nie spełnia wymów o jakich mowa w art. 107 § 3 kpa.
Z dokonanych ustaleń faktycznych organów wynika bowiem sposób użytkowania działki 3/4 w latach 2006-2008, które sprowadziły się do konkluzji, że to J.J. (prowadząc własne gospodarstwo rolne) realizował na własny koszt, rachunek i dla siebie produkcję rolną w postaci upraw kukurydzy. W tym celu wykonywał wszystkie czynności agrotechniczne, samodzielnie decydował o wszelkich pracach polowych, sianiu i zbieraniu plonów, a także sposobie wykorzystania zebranych przez siebie plonów z przeznaczeniem na cele własnego gospodarstwa rolnego lub sprzedaży innym podmiotom. Z kolei skarżący nie miał żadnej roli decyzyjnej w tym zakresie.
Przy czym należy podzielić zarzuty skarg kasacyjnych, że organy – wbrew ocenie WSA – w sposób dostateczny wyjaśniły: dlaczego odmówiono wiarygodności oświadczeniom skarżącego co do zakresu jego władztwa nad działką 3/4 i treści łączącego go z J. J. stosunku prawnego i dlaczego część zeznań świadków w tym J. J. uznano za wiarygodne, a część jego zeznań za pozbawione wiarygodności.
Przede wszystkim należy podzielić stanowisko skarżących kasacyjnie, że ocena dokonanych ustaleń faktycznych w sprawie została dokonana na podstawie całokształtu zebranego materiału dowodowego w sprawie zgodnie z treścią art. 80 kpa. Z analizy zgromadzonych dowodów, przede wszystkim z zeznań J. J. składanych przed sądem powszechnym i przed organami ścigania (a więc w okresie najwcześniejszego etapu postępowania administracyjnego) wynikało, że sporny grunt został mu pozostawiony przez skarżącego, właściwie do pełnej dyspozycji z czego w pełni korzystał. Brak jest przy tym wiarygodnych śladów, wskazujących na to, że skarżący faktycznie kierował do J. J. jakiekolwiek wytyczne dotyczące sposobu użytkowania działki 3/4. Sam fakt zmiany zeznań przez J. J. na późniejszym etapie postępowania, nie może zostać uznany za wiarygodny i tym samym przesądzający o uznaniu racji skarżącego. Poza zmianą ww. zeznań, skarżący w żaden sposób nie wskazał na konkretne, logiczne i spójne fakty, które potwierdziłyby jego argumentację i stanowisko w sprawie. Podkreślić należy, że kiedy J. J. składał swoje pierwsze zeznania dotyczące zarządzania działką 3/4, były to zeznania bliższe zdarzeniom, których te zeznania dotyczyły, a więc logicznym jest, iż łatwiej było jej wówczas pamiętać. Ponadto zeznania J. J., złożone przed organami ścigania i w sądzie karnym, odznaczały się znaczną szczegółowością, klarownością i precyzją, a późniejsze zeznania były bardzo ogólnikowe i nie odnosiły się zupełnie do prawnych kwestii związanych z posiadaniem.
W rezultacie organy prawidłowo wywiodły, na podstawie całokształtu zgromadzonego materiału dowodowego, że to J. J. był samodzielnym użytkownikiem spornej działki 3/4. Potwierdza to zasadność stanowiska organów, że skarżący był zainteresowany jedynie płatnościami do tej działki, a J. J. swobodnie ją użytkował. Zatem wbrew stanowisku WSA, poczynione w sprawie przez orzekające organy ustalenia dawały podstawę do przyjęcia, że skarżący w latach 2006-2008 r. nie użytkował trwale działki 3/4, a tym samym nie posiadał jej w znaczeniu uprawniającym do przyznania płatności.
Reasumując zarzuty skargi kasacyjnej organu, a także zarzuty Prokuratora zawarte w punkcie 1 skargi kasacyjnej okazały się celne.
Uznanie wyżej omówionych zarzutów za usprawiedliwione powoduje, że pozostałe zarzuty skargi kasacyjnej Prokuratora dotyczące rażącego naruszenia prawa materialnego, tj.: art. 2 ust. 1 ustawy z 2003 r. i art. 7 ust. 1 ustawy z 2007 r. oraz art. 233 § 1 kk w zw. z art. 83 § 1 i art. 95 § 1 kpa, pozostawały bez wpływu na wynik sprawy przez co zbędnym było ich merytoryczne rozpoznanie.
Mając na względzie całokształt rozważań zawarty w skardze kasacyjnej wniosek o uchylenie zaskarżonego wyroku zasługiwał na uwzględnienie, gdyż błędne było stanowisko WSA co do potrzeby poczynienia dodatkowych ustaleń w sprawie.
Zgodnie zaś z art. 188 ppsa, Naczelny Sąd Administracyjny w razie uwzględnienia skargi kasacyjnej, uchylając zaskarżone orzeczenie, rozpoznaje skargę, jeżeli uzna, że istota sprawy jest dostatecznie wyjaśniona. Sprawę należy przy tym uznać za dostatecznie wyjaśnioną, gdy jest ona wyjaśniona w stopniu, w jakim – uwzględniając charakter postępowania odwoławczego przed NSA – nie zachodzą wskazania co do ponownego postępowania sądowoadministracyjnego przed sądem pierwszej instancji, a NSA może prawomocnie zweryfikować dokonaną przez ten sąd kontrolę legalności zaskarżonego aktu. Taki stan wyjaśnienia sprawy ma miejsce w niniejszym przypadku, dlatego Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 188 ppsa, uchylił zaskarżony wyrok i orzekł.
Treść zawartych przez skarżących kasacyjnie zarzutów, pozwala uznać za chybione podniesione w skardze do WSA zarzuty naruszenia przez organy przepisów postępowania jak i prawa materialnego. W konsekwencji – na podstawie art. 184 ppsa – należało oddalić skargi.
O kosztach postępowania sądowego orzeczono na podstawie art. 203 pkt 2 w zw. z art. 205 § 2 ppsa w zw. z § 14 ust. 1 pkt 2 lit. a) w zw. z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz. U. z 2015 r., poz. 1804 ze zm.). Zasądzona kwota 580 zł stanowi zwrot kosztów z tytułu sporządzenia i wniesienia skargi kasacyjnej przez profesjonalnego pełnomocnika Dyrektora ARiMR, który nie występował przed sądem I instancji. Na zasądzone koszty składają się koszty wpisu od skargi kasacyjnej (100 zł) oraz koszty wynagrodzenia radcy prawnego (480 zł).