I GSK 488/25

I GSK 488/25 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2025-06-04
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2025-04-16
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Henryk Wach /przewodniczący sprawozdawca/
Joanna Salachna
Marek Krawczak
Symbol z opisem
6559
Hasła tematyczne
Środki unijne
Sygn. powiązane
V SA/Wa 3676/24 - Wyrok WSA w Warszawie z 2025-02-04
Skarżony organ
Inne
Treść wyniku
Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy
Dz.U. 2022 poz 1079
art. 69 ust. 1, art. 73  ust. 8, art. 45 ust. 1, art. 78
Ustawa z dnia 28 kwietnia 2022 r. o zasadach realizacji zadań finansowanych ze środków europejskich w perspektywie finansowej 2021-2027
Dz.U. 2024 poz 935
art. 106 par. 3, art. 141 par. 4, art. 134 par. 1
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j.)
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Henryk Wach (spr.) Sędzia NSA Joanna Salachna Sędzia del. WSA Marek Krawczak Protokolant asystent sędziego Maja Wiercińska po rozpoznaniu w dniu 4 czerwca 2025 r. na rozprawie w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej Z. N. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 4 lutego 2025 r. sygn. akt V SA/Wa 3676/24 w sprawie ze skargi Z. N. na informację Polskiej Agencji Rozwoju Przedsiębiorczości z dnia [...] listopada 2024 r. nr [...] w przedmiocie negatywnej oceny projektu 1. oddala skargę kasacyjną; 2. zasądza od Z. N. na rzecz Polskiej Agencji Rozwoju Przedsiębiorczości 360 (słownie: trzysta sześćdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.
Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z 4 lutego 2025 r., V SA/Wa 3676/24 oddalił skargę Z. N. na informację Polskiej Agencji Rozwoju Przedsiębiorczości z [...] listopada 2024 r. nr [...] w przedmiocie negatywnej oceny projektu.
Sąd I instancji orzekał w następującym stanie faktycznym sprawy.
Z. N. (dalej: "Skarżący", "Wnioskodawca"), prowadzący działalność gospodarczą pod firmą E. Z. N., wystąpił o dofinansowanie projektu pn. "E. - wielosensoryczna inteligentna platforma lotnicza, do zastosowań specjalnych w lotnictwie cywilnym i państwowym umożliwiająca przesył danych w czasie rzeczywistym, wyposażona w system zintegrowanych sensorów" w ramach programu Fundusze Europejskie dla Nowoczesnej Gospodarki (dalej: "FENG"), działanie: Ścieżka SMART. Wnioskodawca zadeklarował realizację w ramach projektu dwóch modułów: B+R i Wdrożenie Innowacji.
Polska Agencja Rozwoju Przedsiębiorczości (dalej: "PARP", "Organ") nie wybrała przedmiotowego wniosku do dofinansowania. Zdaniem Komisji Oceny Projektów (dalej: "KOP"), projekt nie spełnił następujących obligatoryjnych kryteriów oceny:
- kryteriów obligatoryjnych wspólnych dla projektu (Projekt obejmuje moduł obligatoryjny, Zdolność wnioskodawcy do finansowej realizacji projektu, Spójność projektu);
- obligatoryjnych kryteriów modułowych "Moduł B+R" (Budżet modułu, Zgodność z przepisami dotyczącymi pomocy publicznej, Istota modułu, Potencjał do realizacji modułu, Potencjał do wdrożenia wyników modułu, Wskaźniki modułu) oraz
- obligatoryjnych kryteriów modułowych "Moduł Wdrożenie Innowacji" (Budżet modułu, Istota modułu, Potencjał do realizacji modułu, Wskaźniki modułu).
PARP wyjaśnił, że projekt uzyskał 0 pkt na 25 możliwych w kryteriach rankingujących. Wobec nieuzyskania pozytywnej oceny we wszystkich analizowanych kryteriach obligatoryjnych rekomendowanie projektu do wsparcia nie było możliwe.
Skarżący od powyższej oceny pismem z 18 października 2024 r. złożył protest, w którym nie zgodził się z oceną dotyczącą powyższych kryteriów, wnosząc o przeprowadzenie ponownej oceny w odniesieniu do:
1. Kryteriów ogólnych (Spójność projektu, Projekt obejmuje moduł obligatoryjny, Innowacja w skali minimum krajowej jest efektem wyników prac B+R);
2. Kryteriów oceny modułu "Wdrożenie innowacji" (Istota modułu, Potencjał do realizacji modułu, Wskaźniki modułu);
3. Kryteriów oceny modułu "B+R" (Potencjał do wdrożenia wyników modułu, Potencjał do realizacji modułu, Wskaźniki modułu, Istota modułu);
4. Kryteriów w ramach oceny finansowej (Zdolność wnioskodawcy do finansowej realizacji projektu);
5. Kryteriów oceny modułowo-finansowej (B+R: Budżet modułu, B+R: Zgodność z przepisami dotyczącymi pomocy publicznej, Wdrożenie Innowacji: Budżet modułu).
Jednocześnie wnioskodawca oświadczył, że nie składa protestu w odniesieniu do negatywnej oceny kryteriów rankingujących:
1. Ekoinnowacja na poziomie kraju;
2. Innowacja cyfrowa na poziomie kraju;
3. Współpraca w związku z projektem;
4. Społeczne znaczenie innowacji;
5. Potencjał innowacji do transformacji rynku.
PARP pismem z 27 listopada 2024 r. działając na podstawie art. 69 ust. 1 ustawy z 28 kwietnia 2022 r. o zasadach realizacji zadań finansowanych ze środków europejskich w perspektywie finansowej 2021-2027 (Dz. U. z 2022 r. poz. 1079 – dalej jako "ustawa wdrożeniowa") – poinformowało Skarżącego, że jego protest w naborze nr FENG.01.01-IP.02-3055/23 Ścieżka Smart od negatywnej oceny wniosku o dofinansowanie nie został uwzględniony.
Organ ustosunkował się do poszczególnych kryteriów obligatoryjnych projektu, odwołując się do wymagań opisanych w dokumencie Kryteria wyboru projektów działanie "Ścieżka SMART" w ramach 1 Priorytetu "Wsparcie dla przedsiębiorców" stanowiącym załącznik nr 3 do Regulaminu wyboru projektów, a także oceny KOP, argumentacji zawartej w proteście i stanowiska ekspertów powołanych na etapie rozpoznania protestu.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z 4 lutego 2025 r., V SA/Wa 3676/24 oddalił skargę Skarżącego.
Sąd I instancji zaznaczył, że ocena projektu dokonanego przez PARP, sprowadza się do zbadania zgodności postępowania PARP z prawem, w tym zgodności m.in. z:
- ustawą z 28 kwietnia 2022 r. o zasadach realizacji zadań finansowanych ze środków europejskich w perspektywie finansowej 2021-2027;
- Regulaminem wyboru projektów w ramach Programu: Fundusze Europejskie dla Nowoczesnej Gospodarki, Priorytet: I. Wsparcie dla przedsiębiorców, Działanie: Ścieżka Smart (dalej: Regulamin wyboru projektów) wraz z kryteriami wyboru projektów stanowiącego załącznik nr 3 do tego regulaminu (dalej: Kryteria wyboru);
- Instrukcją wypełniania wniosku o dofinansowanie Priorytet 1. "Wsparcie dla przedsiębiorców".
Sąd I instancji szeroko przytoczył treść art. 45, 54, 43, 53 ustawy wdrożeniowej oraz przepisy Regulaminu t.j., § 6 ust. 13 i 14, § 7 ust. 1.
W ocenie Sądu, negatywne oceny zakwestionowanych kryteriów zostały należycie umotywowane, co odnosi się także do zaskarżonego rozstrzygnięcia, które zawiera pełne i wyczerpujące odniesienie się do zarzutów zawartych w proteście. Prezentowana argumentacja jest spójna i logiczna, zawiera odniesienie do kryteriów wyboru projektu stanowiących załącznik do Regulaminu wyboru projektów.
WSA w Warszawie nie dostrzegł naruszenia w toku postępowania konkursowego wymogów przejrzystości i rzetelności, o jakich mowa w art. 45 ust. 1 ustawy wdrożeniowej (stanowiącym wraz z ust. 2 odpowiednik powołanego w petitum skargi art. 37 ust. 1). Wyjaśnił, że przepis ten stanowi, że właściwa instytucja przeprowadza postępowanie w zakresie wyboru projektów do dofinansowania w sposób przejrzysty, rzetelny i bezstronny. Zasada przejrzystości formułuje wobec instytucji zarządzającej nakaz jasnego, precyzyjnego i dostępnego dla wszystkich wnioskodawców określenia kryteriów kwalifikowania projektów.
Sąd I instancji zaznaczył, że stanowisko strony, mające uzasadniać naruszenie ww. zasad, sprowadza się w istocie do merytorycznej polemiki z oceną projektu przede wszystkim w zakresie innowacyjności prezentowanego rozwiązania.
WSA w Warszawie zwrócił uwagę, że rolą sądu nie jest jednak dokonywanie szczegółowej merytorycznej oceny projektu, a sprawdzenie, czy owa ocena została dokonana z zachowaniem standardów obowiązujących w danym postępowaniu konkursowym (przykładowo, czy jest jasna, kompletna i nie wykracza poza kryteria konkursowe). Sąd I instancji zaznaczył, że merytoryczna weryfikacja spełnienia kryteriów została powierzona ekspertom mającym stosowną wiedzę i doświadczenie w danej dziedzinie. Sąd nie dysponuje specjalistyczną wiedzą niezbędną do rzetelnej oceny projektów w ich warstwie merytorycznej, ani możliwością powoływania w tym zakresie biegłych. Uprawnienie Sądu polega na przeprowadzeniu analizy, czy organ prawidłowo dokonał oceny protestu w świetle przepisów ustawy wdrożeniowej i przepisów właściwych dla danego konkursu, zawartych w regulaminie.
Sąd I instancji podniósł, że zbyt daleko idące i nieuzasadnione pozostaje zatem oczekiwanie, że Sąd przesądzi o spełnieniu kryterium obligatoryjnego, stwierdzając np. że rozwiązanie opisane w projekcie jest innowacyjne, a wymóg właściwego wskazania przedmiotu ochrony praw intelektualnych został spełniony. WSA w Warszawie zaznaczył, że nie może odnieść zamierzonego przez stronę skutku próba przeniesienia merytorycznej dyskusji na temat trafności ocen w zakresie poszczególnych kryteriów na etap postępowania sądowoadministracyjnego, zwłaszcza, że zastrzeżenia co do innowacyjności rozwiązania, nowej wiedzy czy ochrony praw własności intelektualnej zostały jasno wyartykułowane i umotywowane w zaskarżonym rozstrzygnięciu i poprzedzającej je ocenie projektu. Sąd I instancji na marginesie zauważył, że w zakresie innowacyjności wskazywano na brak porównania do innych podobnych (a nie identycznych) rozwiązań dostępnych na rynku.
WSA w Warszawie wskazał, że zwłaszcza na tle przewidzianej w Regulaminie wyboru projektów zasady przewidującej konieczność spełnienia wszystkich kryteriów obligatoryjnych, że przedmiotowy wniosek o dofinansowanie uzyskał "0.00" oznaczające "NIE" w zakresie trzynastu kryteriów obligatoryjnych (wspólnych i modułowych). Negatywnie oceniono m. in. zdolność wnioskodawcy do finansowej realizacji projektu, wyjaśniając w sposób wnikliwy, rzetelny i przekonujący powody zakwestionowania deklarowanych przez stronę źródeł finansowania (zewnętrznych - pożyczki i wewnętrznych - własnych możliwości finansowych wnioskodawcy), co zobrazowano konkretnymi danymi liczbowymi i argumentami na tle skali finansowej projektu. Prawidłowość dokonanej w tym zakresie oceny nie była jednak w żaden sposób podważana w skardze. Tymczasem już sama negatywna weryfikacja danego kryterium obligatoryjnego wykluczała zakwalifikowanie projektu do dofinansowania, czego wnioskodawca powinien być świadomy przystępując do konkursu.
Sąd I instancji nie znalazł jakichkolwiek podstaw do uwzględnienia argumentacji wnioskodawcy dążącej do zakwestionowania kompetencji osób dokonujących oceny projektu. Stanowisko strony opiera się jedynie na gołosłownym twierdzeniu o braku w składzie KOP członków posiadających niezbędną wiedzę, umiejętności oraz doświadczenie konieczne dla oceny wniosku.
WSA w Warszawie wskazał, że przystępując do konkursu, wnioskodawca zaakceptował jego zasady. Ponadto skoro złożył wniosek o dofinansowanie, to na nim spoczywał obowiązek rzetelnego i wyczerpującego przygotowania wniosku z uwzględnieniem znanych jej kryteriów oceny.
Z. N. (dalej: "Skarżący kasacyjnie") wniósł skargę kasacyjną od powyższego wyroku domagając się jego uchylenia w całości oraz stwierdzenia, że ocena projektu została przeprowadzona w sposób naruszający prawo i naruszenie to miało istotny wpływ na wynik oceny i przekazania sprawy właściwej instytucji do ponownego rozpatrzenia. Skarżący kasacyjnie wniósł o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego oraz o rozpoznanie skargi kasacyjnej na rozprawie.
I. Zaskarżonemu wyrokowi zarzucono:
1) obrazę art. 45 ust. 1 ustawy z 28 kwietnia 2022 r. o zasadach realizacji zadań finansowanych ze środków europejskich w perspektywie finansowej 2021-2027 (Dz. U. poz. 1079 z późn. zm., dalej: "Ustawa wdrożeniowa") w zw. z § 6 ust. 1 Regulaminu wyboru projektu w ramach Programu: Fundusze Europejskie dla Nowoczesnej Gospodarki, Priorytet: I. Wsparcie dla przedsiębiorców, Działanie: Ścieżka Smart (dalej jako: "Regulamin wyboru projektu"), poprzez ich niewłaściwe zastosowanie i przyjęcie, że nieuwzględnienie przez PARP protestu od negatywnej oceny projektu odpowiada prawu, podczas gdy Polska Agencja Rozwoju Przedsiębiorczości dopuściła się naruszenia zasad przejrzystości i rzetelności w ocenie projektu, polegającego na uznaniu, że:
a) w ramach realizacji projektu nie dojdzie do powstania innowacyjnego rozwiązania, w sytuacji, gdy z wniosku oraz późniejszych wyjaśnień Skarżącego kasacyjnie wynika, że w ramach realizacji projektu dojdzie do zdobycia nowej wiedzy oraz umiejętności celem opracowania nowych produktów, procesów lub usług oraz dojdzie do wprowadzenia znaczących ulepszeń do istniejących produktów oraz procesów;
b) Skarżący kasacyjnie nie wykazał, aby jego rozwiązanie było innowacją, podczas gdy z treści wniosku oraz wyjaśnień złożonych przez skarżącego kasacyjnie wynika, że wniosek dotyczy "innowacji w obrębie procesu", w rozumieniu art. 2 pkt 97 Rozporządzenia Komisji (UE) nr 651/2014 z 17 czerwca 2014 r. uznającego niektóre rodzaje pomocy za zgodne z rynkiem wewnętrznym w zastosowaniu art. 107 i 108 Traktatu (dalej: "Rozporządzenie nr 651/2014"), tj. wdrożenia znacznie udoskonalonej metody produkcji i dostarczania towarów i usług (w tym znacznej zmiany w obrębie technik, sprzętu lub oprogramowania);
2) obrazę art. 45 ust. 1 Ustawy wdrożeniowej w zw. z § 6 ust. 1 Regulaminu wyboru projektu poprzez naruszenie zasad przejrzystości i rzetelności polegające na formułowaniu przez PARP gołosłownych, niepopartych konkretnymi przykładami twierdzeń, że podobne rozwiązania do mających powstać w wyniku realizacji projektu istnieją już na rynku;
3) naruszenie art. 45 ust. 1 Ustawy wdrożeniowej w zw. z § 6 ust. 1 Regulaminu wyboru projektu w zw. z art. 2 pkt 85 Rozporządzenia nr 651/2014, poprzez ich niewłaściwe zastosowanie polegające na przyjęciu, że Skarżący kasacyjnie nie wykazał, aby na etapie 1 oraz 2 realizacji projektu powstała nowa wiedza, albowiem na etapie 1 i 2 zaplanowano szereg prac projektowych, w których Skazańcy kasacyjnie wykorzysta istniejącą wiedzę i narzędzia inżynierskie w celu opracowania prototypowej platformy lotniczej, tymczasem z definicji badań przemysłowych zawartej w powyższym przepisie wynika, że wystarczy, aby celem badań przemysłowych było powstanie nowej wiedzy, nie ma konieczności powstania nowej wiedzy przy użyciu dotąd nieznanych metod czy urządzeń;
4) obrazę art. 45 ust. 1 Ustawy wdrożeniowej w zw. z § 6 ust. 1 Regulaminu wyboru projektu przez ich niewłaściwe zastosowanie i przyjęcie, że nieuwzględnienie przez PARP protestu od negatywnej oceny projektu odpowiada prawu, mimo że ocena projektu - w zakresie ochrony praw intelektualnych - została przeprowadzona z naruszeniem zasad przejrzystości i rzetelności polegające na uznaniu, że Skarżący kasacyjnie zbyt ogólnie wskazał przedmiot ochrony praw intelektualnych.
5) naruszenie art. 53 ust. 1 oraz art. 81 ust. 3 pkt 4 Ustawy wdrożeniowej poprzez ich niewłaściwe zastosowanie polegające na przyjęciu, że nieuwzględnienie przez Polską Agencję Rozwoju Przedsiębiorczości protestu od negatywnej oceny projektu odpowiada prawu, mimo że ocena projektu została przeprowadzona przez pracowników oraz ekspertów, którzy nie mają wiedzy, umiejętności i doświadczenia w dziedzinach, które są punktem odniesienia do oceny projektu Skarżącego kasacyjnie;
6) naruszenie art. 45 ust. 1 Ustawy wdrożeniowej w zw. z art. 134 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r. poz. 935, dalej jako "p.p.s.a"), poprzez ich niewłaściwe zastosowanie polegające na przyjęciu negatywnej oceny zdolności Skarżącego kasacyjnie do finansowej realizacji projektu, podczas gdy Skarżący kasacyjnie wykazał, że dysponuje taką zdolnością, posiadając zwłaszcza odpowiedni stopień przychodów w czasie poprzedzającym złożenie wniosku, a także promesę udzielenia pożyczki oraz promesę podjęcia współpracy ze Skarżącym kasacyjnie przez podmioty branży lotniczej;
7) naruszenie art. 106 § 3 p.p.s.a. poprzez jego niewłaściwe zastosowanie polegające na oddaleniu przez Sąd I instancji na rozprawie w dniu 4 lutego 2025 r. w całości wniosku o przeprowadzenie dowodu z dokumentu w postaci wydruku wiadomości elektronicznej (email) z 31 stycznia 2025 r. z Urzędu Lotnictwa Cywilnego stanowiącej odpowiedź na wniosek Z. N. o udzielenie informacji publicznej, czy w okresie obejmującym lata 2019-2025 został wpisany chociażby jeden statek powietrzny certyfikowany zgodnie z normą E. [...] o [...] mniejszym niż 1200 kg, którego właścicielem certyfikatu typu był lub jest producent mający zarejestrowaną działalność gospodarczą w Polsce, mimo że wniosek ten został złożony na okoliczność mająca znaczenie dla sprawy, a mianowicie na okoliczność tego, że na polskim rynku, wbrew stanowisku Polskiej Agencji Rozwoju Przedsiębiorczości, nie istnieją rozwiązania analogiczne do tych, które były przedmiotem wniosku o dofinansowanie projektu, mimo że:
a) przeprowadzenie tego dowodu przyczyniałoby się do wyjaśnienia sprawy, a w szczególności do udzielania odpowiedzi, czy Polska Agencja Rozwoju Przedsiębiorczości w sposób rzetelny i bezstronny oceniła projekt stwierdzając, że na polskim rynku istnieją już rozwiązania podobne do zaproponowanego przez Skarżącego kasacyjnie;
b) odpowiedź Urzędu Lotnictwa Cywilnego na wniosek Z. N., która obejmowała swym zakresem okres poprzedzający ocenę projektu;
8) naruszenie art. 141 § 4 p.p.s.a., poprzez jego niewłaściwe zastosowanie polegające na zbyt ogólnikowym, niejasnym uzasadnieniu przez Sąd I instancji wyroku, a także poprzez brak szczegółowego odniesienia się do wszystkich zarzutów wskazanych w skardze;
9) naruszenie art. 73 ust. 8. w związku z art. 45 ust. 1, art. 53 ust. 1 oraz art. 81 ust. 3 pkt 4, Ustawy wdrożeniowej w zw. z § 6 ust. 1 i 2 regulaminu wyboru projektu poprzez oddalenie przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie skargi Z. N., mimo naruszenia przez PARP przepisu art. 45 ust. 1 Ustawy wdrożeniowej w zw. z § 6 ust. 1 i 2 Regulaminu wyboru projektu.
Argumentację na poparcie powyższych zarzutów Skarżący kasacyjnie przedstawił w uzasadnieniu skargi kasacyjnej.
Polska Agencja Rozwoju Przedsiębiorczości w odpowiedzi na skargę kasacyjną wniosła o jej oddalenie i zasądzenie zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Zgodnie z art. 183 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. Jeżeli nie wystąpiły przesłanki nieważności postępowania wymienione w art. 183 § 2 p.p.s.a., a w rozpoznawanej sprawie nie wystąpiły, to Sąd związany jest granicami skargi kasacyjnej.
Według art. 193 zdanie drugie p.p.s.a., uzasadnienie wyroku oddalającego skargę kasacyjną zawiera ocenę zarzutów skargi kasacyjnej. W ten sposób wyraźnie został określony zakres, w jakim Naczelny Sąd Administracyjny uzasadnia z urzędu wydany wyrok, w przypadku gdy oddala skargę kasacyjną. Regulacja ta, jako mająca charakter szczególny, wyłącza zatem przy tego rodzaju rozstrzygnięciach odpowiednie stosowanie do postępowania przed tym Sądem wymogów dotyczących elementów uzasadnienia wyroku, przewidzianych w art. 141 § 4 w związku z art. 193 zdanie pierwsze p.p.s.a. Omawiany przepis ogranicza wymogi, jakie musi spełniać uzasadnienie wyroku oddalającego skargę kasacyjną wyłącznie do, niemającej swojego odpowiednika w art. 141 § 4 p.p.s.a., oceny zarzutów skargi kasacyjnej. Naczelny Sąd Administracyjny uzyskał fakultatywne uprawnienie do przedstawienia, zależnie od własnej oceny, wyłącznie motywów zawężonych do aspektów prawnych świadczących o braku usprawiedliwionych podstaw skargi kasacyjnej albo o zgodnym z prawem wyrokowaniu przez sąd pierwszej instancji mimo nieprawidłowego uzasadnienia.
Za podstawę wyroku z 5 lutego 2025 r., V SA/Wa 3676/24 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie przyjął ustalenia faktyczne dokonane przez Polską Agencję Rozwoju Przedsiębiorczości. Z. N. wnioskiem z 14 listopada 2023 r. wystąpił o dofinansowanie projektu pn. "E. - wielosensoryczna inteligentna platforma lotnicza, do zastosowań specjalnych w lotnictwie cywilnym i państwowym umożliwiająca przesył danych w czasie rzeczywistym, wyposażona w system zintegrowanych sensorów" w konkursie ogłoszonym przez Polską Agencję Rozwoju Przedsiębiorczości deklarując realizację w ramach projektu dwóch modułów: B+R i Wdrożenie Innowacji. Projekt uzyskał 0 punktów na 25 możliwych w kryteriach rankingujących i nie uzyskał dofinansowania. Pismem z 18 października 2024 r. Z. N. złożył protest, który rozstrzygnięciem z 27 listopada 2024 r. nie został uwzględniony, ponieważ Komisja Oceny Projektów podtrzymała negatywną ocenę w odniesieniu do wszystkich zakwestionowanych kryteriów obligatoryjnych. Uzasadnienie wyroku wojewódzkiego sądu administracyjnego zawiera zatem jednoznaczne stanowisko co do stanu faktycznego przyjętego za podstawę rozstrzygnięcia.
Według art. 174 pkt 2) p.p.s.a., skargę kasacyjną można oprzeć na podstawie naruszenia przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Oparcie skargi kasacyjnej na naruszeniu przepisów postępowania jest niezbędne w sytuacji, gdy strona zamierza kwestionować stan faktyczny przyjęty przy wyrokowaniu przez Sąd I instancji. Przytoczone skardze kasacyjnej przyczyny wadliwości zaskarżonego orzeczenia determinują zakres jego kontroli przez Naczelny Sąd Administracyjny. Sąd ten, w odróżnieniu od wojewódzkiego sądu administracyjnego nie bada całokształtu sprawy, tylko jedynie weryfikuje zasadność postawionych w skardze kasacyjnej zarzutów. O skuteczności zarzutów naruszenia przepisów postępowania formułowanych w ramach podstawy kasacyjnej z art. 174 pkt 2) p.p.s.a. nie decyduje każde im uchybienie, lecz tylko takie, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Przez wpływ, o którym mowa należy rozumieć istnienie związku przyczynowego pomiędzy uchybieniem przepisom postępowania stanowiącym przedmiot zarzutu skargi kasacyjnej, a wydanym w sprawie zaskarżonym orzeczeniem sądu administracyjnego pierwszej instancji, który to związek przyczynowy, jakkolwiek nie musi być realny, to jednak musi uzasadniać istnienie hipotetycznej możliwości odmiennego wyniku sprawy. Wynikającym z art. 176 p.p.s.a. obowiązkiem strony wnoszącej skargę kasacyjną jest więc nie tylko wskazanie podstaw kasacyjnych, lecz również ich uzasadnienie, co w odniesieniu do zarzutu naruszenia przepisów postępowania powinno się wiązać z uprawdopodobnieniem istnienia wpływu zarzucanego naruszenia na wynik sprawy. Prawidłowe sformułowanie skargi kasacyjnej opartej na podstawie z art. 174 pkt 1) p.p.s.a. – naruszenie prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie - musi polegać na wskazaniu postaci naruszenia prawa materialnego. Błędna wykładnia to mylne zrozumienie treści przepisu, mylne odczytanie dyspozycji lub sankcji. Stawiając zarzut naruszenia prawa materialnego przez błędną jego wykładnię kasator winien wskazać, na czym polegała dokonana przez sąd pierwszej instancji błędna wykładnia oraz zaprezentować własną, prawidłową wykładnię. W przypadku błędnej wykładni, przejawia się ona w nieprawidłowym zrekonstruowaniu normy prawnej z konkretnego przepisu (przepisów) polegającym na mylnym zrozumieniu jej treści lub znaczenia albo na niezrozumieniu intencji prawodawcy bądź też zastosowaniu normy nieobowiązującej.
Naruszenie prawa materialnego przez jego niewłaściwe zastosowanie polega na błędzie w subsumcji, błędnym uznaniu stanu faktycznego ustalonego w sprawie za odpowiadający stanowi hipotetycznemu przewidzianemu w mającej zastosowanie w sprawie normie prawnej. Stawiając w skardze kasacyjnej zarzut naruszenia prawa materialnego przez jego niewłaściwe zastosowanie wnoszący skargę kasacyjną zobowiązany jest do wyjaśnienia, dlaczego przepis (hipoteza wyprowadzonej z tego przepisu normy prawnej), który sąd pierwszej instancji przyjął za mający zastosowanie w sprawie, nie przystaje do stanu faktycznego ustalonego w sprawie i jaki przepis powinien mieć zastosowanie
Zgodnie z art. 176 § 1 pkt 2) p.p.s.a., skarga kasacyjna powinna zawierać przytoczenie podstaw kasacyjnych i ich uzasadnienie, co oznacza że w skardze kasacyjnej należy sformułować w sposób jednoznaczny podstawy kasacyjne oraz umotywować je w taki sposób, aby poszczególne fragmenty uzasadnienia można było połączyć z poszczególnymi zarzutami. Wskazanie podstaw skargi kasacyjnej wymaga zatem prawidłowego ich określenia w samej skardze kasacyjnej, co oznacza konieczność powołania konkretnych przepisów prawa, którym uchybił Sąd I instancji oraz uzasadnienia zarzutu ich naruszenia. Rozpoznawana skarga kasacyjna nie spełnia tych wymogów, ponieważ kasator nie przytoczył wprost podstaw kasacyjnych, lub też podstawy kasacyjnej. Mając na względzie treść uchwały Pełnego Składu NSA z 26 października 2009 r., I OPS 10/09 (treść dostępna na stronie: orzeczenia.nsa.gov.pl), Naczelny Sąd Administracyjny dokonał łącznej oceny zarzutów skargi kasacyjnej.
Według art. 141 § 4 p.p.s.a., uzasadnienie wyroku powinno zawierać zwięzłe przedstawienie stanu sprawy, zarzutów podniesionych w skardze, stanowisk pozostałych stron, podstawę prawną rozstrzygnięcia oraz jej wyjaśnienie. Wymagane jest, aby uzasadnienie wyroku stanowiło logiczną, zwartą całość, a jednocześnie by było ono jedynie syntezą stanowiska sądu. Treść uzasadnienia powinna umożliwić zarówno stronom postępowania, jak i w razie ewentualnej kontroli instancyjnej Naczelnemu Sądowi Administracyjnemu prześledzenie toku rozumowania sądu i poznanie racji, które stały za rozstrzygnięciem o zgodności z prawem zaskarżonego aktu. Tworzy to po stronie wojewódzkiego sądu administracyjnego obowiązek wyjaśnienia motywów podjętego rozstrzygnięcia w taki sposób, że w razie wniesienia skargi kasacyjnej nie powinno budzić wątpliwości Naczelnego Sądu Administracyjnego, że zaskarżony wyrok został wydany po gruntownej analizie akt sprawy i że wszystkie wątpliwości występujące na etapie postępowania administracyjnego zostały wyjaśnione. Wadliwie sporządzone uzasadnienie nie zawierające wyjaśnienia ustawowej podstawy prawnej rozstrzygnięcia uniemożliwia kontrolę kasacyjną wyroku, podobnie kiedy uzasadnienie wyroku nie zawiera stanowiska co do stanu faktycznego przyjętego za podstawę zaskarżonego rozstrzygnięcia. Naczelny Sąd Administracyjny w uchwale siedmiu sędziów z 15 lutego 2010 r., II FPS 8/09 stwierdził: "Przepis art. 141 § 4 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) może stanowić samodzielną podstawę kasacyjną (art. 174 pkt 2 tej ustawy), jeżeli uzasadnienie orzeczenia wojewódzkiego sądu administracyjnego nie zawiera stanowiska co do stanu faktycznego przyjętego za podstawę zaskarżonego rozstrzygnięcia." Należy zwrócić uwagę na to, że według art. 133 § 1 p.p.s.a., sąd wydaje wyrok po zamknięciu rozprawy na podstawie akt sprawy. Z kolei, według art. 98 § 1 p.p.s.a., przewodniczący zamyka rozprawę (posiedzenie). Natomiast uzasadnienie wyroku sporządza się z urzędu w terminie czternastu dni od dnia ogłoszenia wyroku albo podpisania sentencji wyroku wydanego na posiedzeniu niejawnym (art. 141 § 1 p.p.s.a.). Z przepisów tych wynika, że skoro wydanie wyroku który jest wynikiem sprawy sądowoadministracyjnej, poprzedza czasowo sporządzenie jego uzasadnienia, to wadliwie sporządzone uzasadnienie nie może mieć istotnego wpływu na wynik sprawy w przypadku, kiedy uzasadnienie pozwala na kontrolę kasacyjną orzeczenia oraz zawiera stanowisko co do stanu faktycznego przyjętego za podstawę zaskarżonego rozstrzygnięcia. Uzasadnienie zaskarżonego skargą kasacyjną wyroku spełnia wymogi ustawowe.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie nie naruszył art. 134 § 1 p.p.s.a. (Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a). Rozstrzygnięcie w granicach danej sprawy oznacza, że sąd nie może uczynić przedmiotem rozpoznania legalności innej sprawy administracyjnej niż ta, w której wniesiono skargę. Brak związania zarzutami i wnioskami skargi oznacza, że sąd bada w pełnym zakresie zgodność z prawem zaskarżonego aktu, czynności lub bezczynności organu administracji publicznej. Sąd może uwzględnić skargę z powodu innych uchybień niż te, które przytoczono w skardze jak również stwierdzić nieważność zaskarżonego aktu, mimo że skarżący wnosił o jego uchylenie. Niezwiązanie granicami skargi oznacza, że sąd ma prawo, a jednocześnie obowiązek dokonania oceny zgodności z prawem zaskarżonego aktu administracyjnego nawet wówczas, gdy dany zarzut nie został podniesiony w skardze. Kasator nie wskazał, jak również nie uzasadnił, jakich to innych uchybień, których dopuściła się Polska Agencja Rozwoju Przedsiębiorczości, nie podniesionych w skardze - nie dostrzegł Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie.
Według art. 133 § 1 i 2 p.p.s.a., sąd wydaje wyrok po zamknięciu rozprawy na podstawie akt sprawy. Sąd może zamkniętą rozprawę otworzyć na nowo. Podstawą orzekania przez sąd administracyjny jest materiał dowodowy zgromadzony przez organy administracji publicznej w toku całego postępowania toczącego się przed tymi organami. Sąd bierze ponadto pod uwagę fakty powszechnie znane (art. 106 § 4 p.p.s.a.), a także dowody uzupełniające z dokumentów, o których mowa w art. 106 § 3 p.p.s.a. Przepisy regulujące postępowanie dowodowe z art. 106 p.p.s.a. wojewódzki sąd administracyjny może naruszyć, kiedy prowadził postępowanie dowodowe w trybie art. 106 § 3 p.p.s.a., a w tej sprawie takiego postępowania Sąd I instancji nie prowadził. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie orzekał na podstawie materiału dowodowego zgromadzonego przez organy administracji publicznej, ponieważ nie prowadził uzupełniającego postępowania dowodowego na rozprawie. Zgodnie z art. 106 § 3 p.p.s.a., sąd może z urzędu lub na wniosek stron przeprowadzić dowody uzupełniające z dokumentów, jeżeli jest to niezbędne do wyjaśnienia istotnych wątpliwości i nie spowoduje nadmiernego przedłużenia postępowania w sprawie. O istotnych wątpliwościach można mówić wówczas, gdy istotne dla sprawy elementy stanu faktycznego pozostają niewyjaśnione, są sporne. Przeprowadzenie dowodu (dopuszczenie dowodu) ma formę postanowienia, które zapada na rozprawie; wpisuje się je do protokołu rozprawy bez spisywania odrębnej sentencji, ponieważ nie przysługuje na nie zażalenie. Postanowienie podlega ogłoszeniu i nie wymaga uzasadnienia. Dopuszczając dowód, sąd powinien wskazać, jakie okoliczności mają nim być stwierdzone. Do postępowania dowodowego, o którym mowa w art. 106 § 3 p.p.s.a., stosuje się odpowiednio przepisy Kodeksu postępowania cywilnego (art. 106 § 5 p.p.s.a.). Przepisami Kodeksu postępowania cywilnego, które mają odpowiednie zastosowanie do postępowania dowodowego, o którym mowa w art. 106 § 3 p.p.s.a. są, między innymi: art. 233 § 1 kpc (Zasada swobodnej oceny dowodów); art. 235 kpc (Zasada bezpośredniości); art. 236 § 1 kpc (Postanowienie dowodowe). W postanowieniu o dopuszczeniu dowodu sąd powinien oznaczy środek dowodowy i fakty, które mają nim zostać wykazane. Postanowienie o przeprowadzeniu dowodu, winno oznaczyć precyzyjnie środek dowodowy, w przypadku dokumentów z podziałem na dokumenty urzędowe i dokumenty prywatne. Gdy sąd administracyjny I instancji przeprowadzi postępowanie dowodowe, winien zaprezentować kryteria oceny wiarygodności dopuszczonych dowodów (odpowiednie stosowanie zasady swobodnej oceny dowodów z art. 233 § 1 kpc), a przede wszystkim przedstawić dodatkowe ustalenia faktyczne dokonane w omawianym trybie w zakresie objętym sprawą administracyjną, których nie dokonał, lub błędnie dokonał organ administracji publicznej. Zarzut naruszenia art. 106 § 5 p.p.s.a. może być skutecznie podniesiony tylko wówczas, gdy sąd administracyjny I instancji przeprowadził postępowanie dowodowe, a skarżący wykaże, że zastosowane przez sąd kryteria oceny wiarygodności dopuszczonych dowodów były oczywiście błędne.
W ramach niewskazanych wprost podstaw kasacyjnych z art. 174 p.p.s.a. w petitum skargi kasacyjnej kasator zarzucił Sądowi I instancji naruszenie wielu przepisów ustawy z dnia 28 kwietnia 2022 r. o zasadach realizacji zadań finansowanych ze środków europejskich w perspektywie finansowej 2021-2027 (Dz. U. z 2022 r., poz. 1079 – dalej: z.r.z.f.) nie wskazując przy tym, które z nich są przepisami postępowania, a które przepisami prawa materialnego.
Według art. 73 ust. 8 z.r.z.f., w wyniku rozpoznania skargi sąd może: (...). W dalszych jednostkach redakcyjnych ustępu 8 w pkt 1) lit. a) i lit. b); pkt 2); pkt 3) wskazano środki określone w ustawie, które stosuje sąd administracyjny sprawujący kontrolę, o jakiej mowa w art. 73 ust. 1 z.r.z.f.). Natomiast, zgodnie z art. 45 ust. 1 z.r.z.f., właściwa instytucja przeprowadza postępowanie w zakresie wyboru projektów do dofinansowania w sposób przejrzysty, rzetelny i bezstronny. Z kolei, według art. 78 z.r.z.f., w zakresie nieuregulowanym w ustawie do postępowania przed sądami administracyjnymi stosuje się odpowiednio przepisy ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi dotyczące aktów lub czynności, o których mowa w art. 3 § 2 pkt 4, z wyłączeniem art. 52-55, art. 61 § 3-6, art. 115-122, art. 146, art. 150 i art. 152 tej ustawy. Natomiast, zgodnie z art. 1 p.p.s.a., Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi normuje postępowanie sądowe w sprawach z zakresu kontroli działalności administracji publicznej oraz w innych sprawach, do których jego przepisy stosuje się z mocy ustaw szczególnych (sprawy sądowoadministracyjne).
Według art. 73 ust. 8 pkt 2) z.r.z.f., w wyniku rozpoznania skargi sąd może oddalić skargę w przypadku jej nieuwzględnienia. Przepis ten normuje postępowanie sądowe w sprawach z zakresu kontroli działalności administracji publicznej określając kompetencję sądu administracyjnego w fazie orzekania i co do zasady nie może stanowić samodzielnej podstawy kasacyjnej, ponieważ jego naruszenie przez Sąd I instancji jest zawsze następstwem uchybienia innym przepisom postępowania. W rozumieniu art. 174 pkt 2) p.p.s.a. nie jest naruszeniem przepisów postępowania (p.p.s.a.) zastosowanie przez Sąd I instancji środka określonego w ustawie – art. 73 ust. 8 pkt 2) z.r.z.f., kiedy Sąd nie stwierdzi naruszenia prawa, o jakim mowa w art. 73 ust. 8 pkt 1) lit. a) z.r.z.f. - ocena projektu została przeprowadzona w sposób naruszający prawo i naruszenie to miało istotny wpływ na wynik oceny.
Nie poddaje się kontroli kasacyjnej podniesiony w pkt 9) petitum skargi kasacyjnej zarzut naruszenia art. 73 ust. 8 z.r.z.f., ponieważ ustęp 8 składa się z trzech punktów, a punkt pierwszy zawiera litery a) i b).
Regulacja z art. 45 ust. 1 z.r.z.f. jest zespołem norm prawnych regulujących uprawnienia i obowiązki uczestników postępowania w sprawie dofinansowania projektu, zapewniającą przede wszystkim obronę interesów prawnych beneficjenta. Reguły te znajdują umocowanie w zasadzie równego dostępu do pomocy, wywodzącej się z traktatowej zasady równości. Zasada równego dostępu do pomocy nakłada na instytucje odpowiedzialne za realizację zadań polityki spójności obowiązek równego traktowania wszystkich beneficjentów pomocy oraz formułuje zakaz jakiegokolwiek faworyzowania lub dyskryminowania niektórych z nich. Naruszenie art. 45 ust. 1 z.r.z.f. zachodzi wówczas, kiedy konkurs nie został przeprowadzony w sposób przejrzysty, rzetelny i bezstronny zapewniający stronie równy dostęp do informacji o warunkach i sposobie wyboru projektów do dofinansowania. Jest to ustalenie z zakresu faktów. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie przyjmując ustalenia faktyczne dokonane przez Polską Agencję Rozwoju Przedsiębiorczości zaakceptował ocenę projektu dokonaną przez komisję oceny projektów w zakresie spełniania kryteriów wyboru projektów, ocenę zatwierdzoną przez właściwą instytucję. Sąd I instancji wyraził prawidłową ocenę prawną w omawianym zakresie: "Zasada przejrzystości formułuje wobec instytucji zarządzającej nakaz jasnego, precyzyjnego i dostępnego dla wszystkich wnioskodawców określenia kryteriów kwalifikowania projektów. Przejrzystość realizuje się przede wszystkim w obowiązku powszechnie dostępnej i pełnej informacji o trybie i warunkach wyboru projektów. Rzetelność związana jest z ustanowieniem jasnych i zrozumiałych dla wnioskodawców kryteriów wyboru projektów, zgodności postępowania właściwej instytucji z ustanowionymi w danym trybie regułami oraz wszechstronnym uzasadnieniem wyboru (...). Niewątpliwie takie postępowanie miało miejsce w przypadku projektu skarżącego, a przemawia za tym zarówno pierwotna jego ocena, jak i rozstrzygnięcie protestu rzeczowo i przekonująco uzasadnione. Nie sposób pominąć, że stanowisko strony, mające uzasadniać naruszenie ww. zasad, sprowadza się w istocie do merytorycznej polemiki z oceną projektu przede wszystkim w zakresie innowacyjności prezentowanego rozwiązania."
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie nie naruszył art. 45 ust. 1 z.r.z.f. przyjmując, że postępowanie w zakresie wyboru projektów do dofinansowania zostało przeprowadzone przez właściwą instytucję w sposób przejrzysty, rzetelny i bezstronny. Tym samym, zarzut naruszenia art. 45 ust. 1 z.r.z.f. podniesiony w punktach 1), 2), 3), 4), 6), 9) petitum skargi kasacyjnej nie jest trafny i uzasadniony.
Zgodnie z art. 53 ust. 1 z.r.z.f., w celu dokonania oceny projektów właściwa instytucja powołuje komisję oceny projektów oraz określa regulamin jej pracy. Natomiast, według art. 81 ust. 3 pkt 4) z.r.z.f., do wykazu wpisany zostaje ekspert, który posiada wymaganą wiedzę, umiejętności, doświadczenie lub uprawnienia w określonej dziedzinie. Podniesiony w pkt 5 ) petitum skargi kasacyjnej zarzut kasator uzasadnił tym, że na dostępnej liście ekspertów PARP nie znajduje żadnego eksperta z dziedziny lotnictwa, przez co zachodziła konieczność powołania eksperta zewnętrznego.
Zgodnie z art. 80 ust. 1 i ust. 3 z.r.z.f., właściwa instytucja może wyznaczyć eksperta do udziału w wykonywaniu jej zadań (...). Właściwa instytucja może wyznaczyć wyłącznie eksperta wpisanego do wykazu ekspertów. Z kolei, według art. 81 ust. 1 z.r.z.f., właściwa instytucja może prowadzić wykaz ekspertów, który jest zamieszczany na jej stronie internetowej oraz na portalu. Z tej regulacji prawnej wynika, że w zależności od rodzaju wykonywanych zadań to właściwa instytucja decyduje o tym, czy wpisany do wykazu ekspertów posiada wymaganą wiedzę, umiejętności, doświadczenie lub uprawnienia w określonej dziedzinie pomocne w wykonywaniu tych zadań. Zgodnie z art. 45 ust. 2 z.r.z.f., właściwa instytucja zapewnia równy dostęp do informacji o warunkach i sposobie wyboru projektów do dofinansowania oraz równe traktowanie wnioskodawców. W tych ramach mieści się wykaz ekspertów zamieszczony na stronie internetowej oraz na portalu właściwej instytucji. Każdy regulamin wyboru projektów określa kryteria wyboru projektów znany beneficjentowi w chwili składania wniosku o dofinansowanie projektu. W celu dokonania oceny projektów właściwa instytucja powołuje komisję oceny projektów oraz określa regulamin jej pracy. W skład komisji oceny projektów wchodzą pracownicy właściwej instytucji posiadający wiedzę, umiejętności, doświadczenie lub wymagane uprawnienia w dziedzinie objętej programem, w ramach której jest dokonywany wybór projektów. W skład komisji oceny projektów mogą wchodzić eksperci. Zgodnie z art. 6 ust. 2 z.r.z.f., podstawę systemu realizacji programu mogą stanowić w szczególności przepisy prawa, wytyczne, szczegółowy opis priorytetów programu, opis systemu zarządzania i kontroli oraz instrukcje wykonawcze zawierające procedury działania właściwych instytucji. Kasator nie wskazał, na czym polega procedura powołania eksperta zewnętrznego oraz nie wskazał podstawy prawnej ewentualnego powołania eksperta zewnętrznego już po złożeniu przez beneficjenta wniosku o dofinansowanie jego projektu. Inaczej mówiąc, kasator nawet nie uprawdopodobnił tego, że po rozpoczęciu oceny projektów skład komisji oceny projektów może ulec zmianie przez włączenie do jej składu eksperta nie wpisanego do wykazu ekspertów. Zgodnie z art. 50 ust. 4 z.r.z.f., ogłoszenie o naborze zawiera nazwę właściwej instytucji, wskazanie przedmiotu naboru, informację o potencjalnych wnioskodawcach, termin składania wniosków o dofinansowanie projektu, regulamin wyboru projektów oraz dane do kontaktu. Mając na uwadze wskazane regulacje prawne, w sytuacji kiedy doszłoby do udziału w komisji oceny projektów eksperta nie wpisanego do wykazu ekspertów zachodziłaby konieczność unieważnienia przez właściwą instytucję postępowania w zakresie wyboru projektów do dofinansowania z powodu obarczenia postępowania niemożliwą do usunięcia wadą prawną (art. 58 ust. 1 pkt 3 z.r.z.f.).
Skarga kasacyjna nie ma usprawiedliwionych podstaw z art. 174 pkt 1) i 2) p.p.s.a.
Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny na mocy art. 184 p.p.s.a. oddalił skargę kasacyjną.
O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 204 pkt 1) i art. 205 § 2 p.p.s.a. w zw. z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c) i § 14 ust. 1 pkt 2 lit. a) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz. U. z 2023 r., poz. 1935).