I GSK 346/23

Naczelny Sąd Administracyjny2024-03-26
NSAubezpieczenia społeczneWysokansa
składki ZUSzwolnienie ze składekustawa COVID-19terminydeklaracje rozliczenioweprawo materialnepostępowanie administracyjneNSAubezpieczenia społeczne

NSA uchylił wyrok WSA i oddalił skargę ZUS na decyzję o odmowie zwolnienia z opłacania składek, uznając, że brak złożenia deklaracji rozliczeniowej w terminie uniemożliwia przyznanie ulgi.

Wojewódzki Sąd Administracyjny uchylił decyzję ZUS odmawiającą zwolnienia z opłacania składek na ubezpieczenia społeczne, uznając, że organ powinien był poinformować stronę o konieczności złożenia deklaracji rozliczeniowej. Naczelny Sąd Administracyjny uchylił wyrok WSA, oddalił skargę i zasądził koszty. NSA uznał, że brak złożenia deklaracji rozliczeniowej w terminie, zgodnie z ustawą o COVID-19, jest bezwzględną przesłanką negatywną do przyznania zwolnienia, a organ nie miał obowiązku pouczania strony o tym wymogu.

Sprawa dotyczyła skargi kasacyjnej Zakładu Ubezpieczeń Społecznych od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach, który uchylił decyzję ZUS odmawiającą B. Z. zwolnienia z obowiązku opłacania składek na ubezpieczenia społeczne za kwiecień i maj 2020 r. Sąd pierwszej instancji uznał, że ZUS naruszył przepisy K.p.a., w tym art. 9, nie informując strony o konieczności złożenia deklaracji rozliczeniowej. Naczelny Sąd Administracyjny, rozpoznając skargę kasacyjną ZUS, uchylił zaskarżony wyrok i oddalił skargę B. Z. NSA stwierdził, że zgodnie z art. 31zq ust. 3 ustawy o COVID-19, złożenie deklaracji rozliczeniowej do 30 czerwca 2020 r. jest bezwzględnym warunkiem uzyskania zwolnienia z opłacania składek. Brak złożenia tej deklaracji w terminie uniemożliwiał przyznanie ulgi, niezależnie od innych okoliczności. Sąd podkreślił, że przepisy dotyczące ubezpieczeń społecznych mają charakter bezwzględnie obowiązujący, a terminy materialne nie podlegają przywróceniu. NSA uznał również, że organ nie miał obowiązku pouczania strony o treści powszechnie obowiązujących przepisów prawa ani o konsekwencjach ich niezastosowania, zwłaszcza gdy strona prowadzi działalność gospodarczą od lat i miała możliwość zapoznania się z informacjami na stronie ZUS. W związku z tym, NSA uznał zarzuty skargi kasacyjnej za zasadne, uchylił wyrok WSA i oddalił skargę, obciążając stronę kosztami postępowania kasacyjnego.

Asystent AI do analizy prawnej

Przeanalizuj tę sprawę w kontekście orzecznictwa, przepisów i doktryny. Uzyskaj pogłębioną analizę, projekt pisma lub odpowiedź na pytanie prawne.

Analiza orzecznictwa Badanie przepisów Odpowiedzi na pytania Drafting pism
Wypróbuj Asystenta AI

Zagadnienia prawne (2)

Odpowiedź sądu

Tak, brak złożenia deklaracji rozliczeniowej w terminie jest bezwzględną przesłanką negatywną do przyznania zwolnienia.

Uzasadnienie

Ustawa o COVID-19 wprowadziła możliwość zwolnienia z opłacania składek, ale warunkiem było złożenie deklaracji rozliczeniowej do 30 czerwca 2020 r. Jest to termin prawa materialnego, którego niedochowanie uniemożliwia przyznanie ulgi.

Rozstrzygnięcie

Decyzja

uchylono_decyzję

Przepisy (9)

Główne

ustawa o COVID-19 art. 31zo § ust. 1-3

Ustawa z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych

ustawa o COVID-19 art. 31zq § ust. 1-4

Ustawa z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych

u.s.u.s. art. 47 § ust. 1

Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych

Pomocnicze

K.p.a. art. 9

Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego

P.p.s.a. art. 145 § § 1 pkt 1 lit. c)

Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego

P.p.s.a. art. 183 § § 1

Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego

P.p.s.a. art. 188

Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego

P.p.s.a. art. 151

Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego

Ustawa z dnia 20 lipca 2000 r. o ogłaszaniu aktów normatywnych i niektórych innych aktów prawnych

Argumenty

Skuteczne argumenty

Brak złożenia deklaracji rozliczeniowej w terminie do 30 czerwca 2020 r. stanowi bezwzględną przesłankę negatywną do przyznania zwolnienia z opłacania składek na podstawie ustawy o COVID-19. Organ nie miał obowiązku pouczania strony o treści przepisów prawa materialnego i wynikających z nich obowiązków, zwłaszcza w kontekście prowadzonej działalności gospodarczej i dostępności informacji. Termin na złożenie deklaracji rozliczeniowej (art. 31zq ust. 3 ustawy o COVID-19) jest terminem prawa materialnego, który nie podlega przywróceniu przez organ administracji.

Odrzucone argumenty

Organ naruszył art. 9 K.p.a. poprzez brak należytego poinformowania strony o konieczności złożenia deklaracji rozliczeniowej. Uchylenie decyzji ZUS było wynikiem wadliwej kontroli opartej na niewłaściwym zastosowaniu przepisów prawa materialnego i ocenie sposobu przeprowadzenia postępowania przez organ.

Godne uwagi sformułowania

brak złożenia deklaracji rozliczeniowej w terminie uniemożliwił ZUS udzielenie wnioskowanego zwolnienia przepisy ubezpieczenia społecznego cechuje się tym, że ma ona charakter regulacji ścisłej, na którą składają się normy bezwzględnie obowiązujące nie można wymagać od organu, aby pełnił rolę swoistego adwokata strony obowiązki informacyjne ciążące na organie administracji nie mogą być utożsamiane z obowiązkiem świadczenia pomocy prawnej

Skład orzekający

Joanna Salachna

przewodniczący

Bogdan Fischer

sędzia

Małgorzata Bejgerowska

sprawozdawca

Informacje dodatkowe

Wartość precedensowa

Siła: Wysoka

Powoływalne dla: "Interpretacja przepisów ustawy o COVID-19 dotyczących zwolnienia z opłacania składek, w szczególności znaczenie terminu złożenia deklaracji rozliczeniowej oraz zakres obowiązków informacyjnych organów administracji."

Ograniczenia: Orzeczenie dotyczy specyficznego okresu pandemii COVID-19 i przepisów wprowadzonych w tym czasie. Może mieć znaczenie dla interpretacji podobnych przepisów dotyczących terminów i wniosków o ulgi.

Wartość merytoryczna

Ocena: 6/10

Sprawa dotyczy ważnych przepisów wprowadzonych w okresie pandemii, które miały wpływ na wielu przedsiębiorców. Pokazuje, jak kluczowe jest przestrzeganie terminów i jakie są granice obowiązków informacyjnych organów.

Pandemia COVID-19: Czy brak jednego dokumentu przekreśla szansę na zwolnienie z ZUS?

Sektor

ubezpieczenia społeczne

Asystent AI dla prawników

Twój asystent do analizy prawnej

Zadaj pytanie prawne, zleć analizę orzecznictwa i przepisów, lub poproś o projekt pisma — AI przeszuka ponad 1,4 mln orzeczeń i aktualne akty prawne.

Analiza orzecznictwa i przepisów
Drafting pism i dokumentów
Odpowiedzi na pytania prawne
Pogłębiona analiza z doktryny

Powiązane tematy

Pełny tekst orzeczenia

Oryginał, niezmieniony
I GSK 346/23 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2024-03-26
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2023-03-16
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Bogdan Fischer
Joanna Salachna /przewodniczący/
Małgorzata Bejgerowska /sprawozdawca/
Symbol z opisem
6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne
Ubezpieczenie społeczne
Sygn. powiązane
III SA/Gl 36/22 - Wyrok WSA w Gliwicach z 2022-10-12
Skarżony organ
Inne
Treść wyniku
Uchylono zaskarżony wyrok i oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 2023 poz 775
art. 9
Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (t. j.)
Dz.U. 2022 poz 1009
art. 47 ust. 1
Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j.)
Dz.U. 2020 poz 1842
art. 31zo ust. 1-3, art. 31zq ust. 1-4
Ustawa z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych  chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych - t.j.
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Joanna Salachna Sędzia NSA Bogdan Fischer Sędzia del. WSA Małgorzata Bejgerowska (spr.) po rozpoznaniu w dniu 23 marca 2024 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej Zakładu Ubezpieczeń Społecznych od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 12 października 2022 r. sygn. akt III SA/Gl 36/22 w sprawie ze skargi B. Z. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 17 września 2020 r. nr [...] w przedmiocie zwolnienia z obowiązku opłacania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne 1. uchyla zaskarżony wyrok; 2. oddala skargę; 3. zasadzą od B. Z. na rzecz Zakładu Ubezpieczeń Społecznych 240 (dwieście czterdzieści) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.
Uzasadnienie
1. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach wyrokiem z dnia 12 października 2022 r., o sygn. akt III SA/Gl 36/22, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2022 r., poz. 329 ze zm. - dalej w skrócie: "P.p.s.a."), uwzględnił skargę B. Z. (dalej jako: "Strona" lub "Skarżący") i uchylił decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 17 września 2020 r., w przedmiocie ulg w spłacaniu należności pieniężnych. Pełna treść uzasadnienia zaskarżonego wyroku oraz innych orzeczeń powołanych poniżej, dostępna jest w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, pod adresem: http://orzeczenia.nsa.gov.pl/.
Sąd pierwszej instancji przedstawił w powyższym wyroku następujący stan faktyczny.
1.1. Zakład Ubezpieczeń Społecznych, decyzją z dnia 17 września 2020 r., uchylił decyzję z dnia 14 lipca 2020 r., umarzającą postępowanie w sprawie wniosku z dnia [...] kwietnia 2020 r. o zwolnienie z opłacania składek na ubezpieczenie społeczne i odmówił Stronie zwolnienia z obowiązku opłacania tych składek za okres od kwietnia 2020 r. do maja 2020 r. W motywach rozstrzygnięcia wyjaśniono, że Strona nie wypełniła jednego z podstawowych warunków zwolnienia z opłacania składek za okres od marca 2020 r. do maja 2020 r., wynikającego z art. 31zq ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. z 2020 r., poz. 374 ze zm. - dalej w skrócie: "ustawa o COVID-19"). Mianowicie Strona nie złożyła w terminie - do 30 czerwca 2020 r. – jako płatnik – deklaracji rozliczeniowej wraz z imiennymi raportami miesięcznymi za wnioskowane okresy. Brak złożenia powyższej dokumentacji rozliczeniowej za wnioskowany okres w wymaganym terminie uzasadniał, zdaniem organu, odmowę zwolnienia Strony z obowiązku opłacenia składek na obowiązkowe ubezpieczenie emerytalne, rentowe, wypadkowe, dobrowolne ubezpieczenie chorobowe, ubezpieczenie zdrowotne, Fundusz Pracy i Fundusz Solidarnościowy.
1.2. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w opisanym na wstępie wyroku, uwzględniając skargę, uznał, że w sytuacji nieprzedłożenia stosownych dokumentów przez Stronę, organ winien podjąć działania zmierzające do usunięcia tego braku i rozpoznania wniosku, stosując przepisy ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2021 r., poz. 735 ze zm. - dalej w skrócie: "K.p.a."). Zdaniem Sądu pierwszej instancji w postępowaniu w przedmiocie wniosku o zwolnienie z obowiązku opłacania składek będą miały zastosowanie zasady ogólne K.p.a., a w szczególności art. 9 K.p.a., zgodnie z którym organy administracji publicznej są obowiązane do należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków, będących przedmiotem postępowania administracyjnego. Organy winny czuwać, aby strony i inne osoby uczestniczące w postępowaniu nie poniosły szkody z powodu nieznajomości prawa, i w tym celu udzielać im niezbędnych wyjaśnień i wskazówek. WSA zwrócił uwagę na cele, jakie przyświecały wprowadzeniu, przepisami ustawy o COVID-19, możliwości ubiegania się o zwolnienie z obowiązku płacenia należności z tytułu składek, a mianowicie umożliwienie przedsiębiorcom przetrwania trudnego czasu pandemii i związanych z nią ograniczeń w funkcjonowaniu prowadzonych przez nich działalności gospodarczych. Z tych powodów zdaniem WSA, organ powinien mieć na uwadze, że jeżeli do wniosku o zwolnienie z obowiązku opłacania należności składkowych Strona nie dołączyła deklaracji rozliczeniowej, to organ winien był poinformować ją o takiej konieczności i udzielić Stronie odpowiednich pouczeń, w tym o możliwości złożenia wniosku o przywrócenie terminu dokonania czynności, jaką jest złożenie odpowiedniej deklaracji. Przyjęto, że gdyby Skarżący posiadał wiedzę w danym przedmiocie, złożyłby ponownie wniosek wraz ze stosowną deklaracją rozliczeniową i rozstrzygnięcie sprawy mogłoby być odmienne.
2.1. W skardze kasacyjnej do Naczelnego Sądu Administracyjnego Zakład Ubezpieczeń Społecznych, reprezentowany przez radcę prawnego, zaskarżył opisany powyżej wyrok w całości, zarzucając na podstawie art. 174 pkt 1 i pkt 2 P.p.s.a.:
1) naruszenie prawa materialnego, tj. art. 31zo ust. 1 w związku z art. 31zq ust. 1 i ust. 3 ustawy o COVID-19 poprzez ich niewłaściwe zastosowanie, prowadzące do uchylenia zaskarżonej decyzji, mimo że Skarżący nie spełnił warunku zwolnienia z obowiązku opłacania należnych składek na ubezpieczenie społeczne, na ubezpieczenie zdrowotne, na Fundusz Pracy, Fundusz Solidarnościowy, Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych lub Fundusz Emerytur Pomostowych za kwiecień i maj 2020 r., jakim było złożenie deklaracji rozliczeniowych za miesiąc kwiecień i maj 2020 r. - do 30 czerwca 2020 r.;
2) przepisów postępowania, które miało wpływ na wynik sprawy, tj. art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) P.p.s.a. oraz art. 6, art. 7, art. 9 i art. 77 K.p.a. poprzez bezpodstawne uchylenie decyzji z dnia 17 września 2020 r., będące wynikiem przeprowadzenia wadliwej kontroli zasadności decyzji opartej na niewłaściwym zastosowaniu przez Sąd pierwszej instancji przepisów prawa materialnego istotnych z punktu widzenia ostatecznego rozstrzygnięcia sprawy oraz niewłaściwej ocenie sposobu przeprowadzenia przez organ postępowania w sprawie.
Wobec powyższych zarzutów skarżący kasacyjnie organ wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i rozpoznanie skargi Strony poprzez jej oddalenie w całości oraz o zasądzenie na rzecz organu kosztów postępowania.
2.2. Strona nie wniosła odpowiedzi na skargę kasacyjną organu.
Naczelny Sąd Administracyjny rozważył, co następuje:
3. Skarga kasacyjna zasługuje na uwzględnienie.
Stosownie do treści art. 183 § 1 P.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, z urzędu biorąc pod rozwagę jedynie nieważność postępowania. Wobec tego, że w sprawie nie zachodzi żadna z okoliczności skutkujących nieważnością postępowania, o jakich mowa w art. 183 § 2 P.p.s.a. oraz żadna z przesłanek, przewidziana w art. 189 P.p.s.a., które podlegają rozważeniu z urzędu, dokonując kontroli zaskarżonego wyroku, Naczelny Sąd Administracyjny wziął pod uwagę zakres wyznaczony podstawami skargi kasacyjnej, określonymi w art. 174 pkt 1 i pkt 2 P.p.s.a.
3.1. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego skarżący kasacyjnie organ zasadnie wskazał na wadliwość przeprowadzonej przez Sąd pierwszej instancji kontroli decyzji w przedmiocie zwolnienia z obowiązku opłacania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne.
Sąd pierwszej instancji, uchylając zaskarżoną decyzję w przedmiocie zwolnienia z opłacania należności z tytułu składek za miesiące od marca do maja 2020 r., uznał, że w sprawie doszło do naruszenia art. 6, art. 7 i art. 9 K.p.a. Organ miał bowiem, wbrew nakazowi wynikającemu z art. 9 K.p.a., nie poinformować Strony należycie i wyczerpująco o okolicznościach faktycznych i prawnych, które miały wpływ na ustalenie jej praw i obowiązków, będących przedmiotem postępowania. Stwierdzone przez organ braki w dokumentacji rozliczeniowej, które w toku postępowania w porę nie zostały Stronie zasygnalizowane, spowodowały negatywne rozpatrzenie wniosku.
W niniejszej sprawie poza sporem jest, że Skarżący składając w dniu [...] kwietnia 2020 r. wniosek o zwolnienie z opłacania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne nie dołączył do niego wymaganej deklaracji, która nie została także przez Stronę złożona do dnia 30 czerwca 2020 r.
3.2. Istota sporu dotyczy konieczności informowania Strony przez organ, na podstawie art. 9 K.p.a., o obowiązku złożenia deklaracji rozliczeniowej w sprawie zainicjowanej wnioskiem w przedmiocie zwolnienia z opłacania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne. Podobne zagadnienie prawne było przedmiotem rozważań Naczelnego Sądu Administracyjnego (por. wyrok NSA z dnia 13 czerwca 2023 r., o sygn. akt I GSK 920/22), które skład orzekający w niniejszej sprawie podziela. Wobec powyższego uzasadnienie niniejszego wyroku oparto w istotnej części na motywach zawartych w wymienionym orzeczeniu.
W treści art. 31zo ust. 1-3 ustawy COVID-19 prawodawca wskazał okoliczności, z których zaistnieniem wiąże się udzielenie, na wniosek strony, zwolnienia z obowiązku opłacenia należności z tytułu składek za poszczególne okresy składkowe. Z kolei art. 31zq ust. 1-4 ustawy COVID-19 wprowadza, jako przesłankę przyznania powyższego zwolnienia, obowiązek składania deklaracji rozliczeniowych i imiennych raportów miesięcznych. Co istotne zgodnie z dyspozycją art. 31zq ust. 3 ustawy COVID-19 warunkiem zwolnienia z obowiązku opłacenia należności z tytułu składek, o których mowa w art. 31zo, jest przesłanie deklaracji rozliczeniowych lub imiennych raportów miesięcznych za marzec, kwiecień i maj 2020 r. nie później niż do 30 czerwca 2020 r. (chyba że płatnik składek zwolniony jest z obowiązku ich składania, co nie dotyczy niniejszej sprawy). Natomiast według ust. 4 powołanego artykułu, zwolnieniu z obowiązku opłacania podlegają należności z tytułu składek, o których mowa w art. 31zo, znane na dzień rozpatrzenia wniosku o zwolnienie z opłacania składek. Na podstawie art. 31zo ust. 3 ustawy COVID-19 nastąpiło wydłużenie terminu na składanie deklaracji rozliczeniowych, których terminy składania określone są w ustawie z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2020 r., poz. 266 ze zm. – dalej w skrócie: "u.s.u.s."). Z treści art. 47 ust. 1 u.s.u.s. wynika, że płatnicy składek zobowiązani są opłacić składki i złożyć niezbędne dokumenty rozliczeniowe w tym samym terminie. W zależności od formy organizacyjno-prawnej płatnika składek oraz okoliczności, czy rozlicza składki za siebie, czy też za innych ubezpieczonych, przepisy ustawy systemowej wyróżniają trzy terminy na dopełnienie tych obowiązków.
Obowiązek składania wskazanych dokumentów w terminie określonym w ustawie został nałożony z mocy prawa i w stosunku do płatników składek ma charakter obowiązku powszechnego. W judykaturze za utrwalone uznać należy zapatrywanie, że prawa i obowiązki stron stosunku ubezpieczenia społecznego są określane przepisami o charakterze bezwzględnie obowiązującym, a organ nie może niczego świadczyć w ramach swobodnego uznania (por. wyrok SN z dnia 16 czerwca 2011 r., o sygn. akt III UK 214/10). Termin na rozliczenie i opłacenie składek, do których poboru jest zobowiązany ZUS ma charakter terminu prawa materialnego i nie podlega przywróceniu. Jak wyjaśnił Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 13 lipca 2005 r., o sygn. akt I UZP 2/05 (OSNP 2006 nr 5-6, poz. 88), regulacja prawna ubezpieczenia społecznego cechuje się tym, że ma ona charakter regulacji ścisłej, na którą składają się normy bezwzględnie obowiązujące. Z określonymi elementami stanu faktycznego przepisy prawa wiążą powstanie określonych skutków prawnych, niezależnie od woli stron i zasadniczo nie ma w prawie ubezpieczeń miejsca na przyznawanie uprawnień w drodze uznania. Ubezpieczeni mogą dysponować w dość szerokim zakresie swymi uprawnieniami, nie dotyczy to jednak sposobu wyznaczania obowiązków podmiotów ubezpieczeń społecznych. Z powyższego wynika, że to przepisy u.s.u.s. regulują kwestie terminów i sposobu realizacji obowiązków przez płatnika. Zatem obowiązek składania deklaracji rozliczeniowych nie jest ustalany i nakładany na płatnika w postępowaniu, w przedmiocie zwolnienia z obowiązku opłacania należności z tytułu składek, prowadzonym na podstawie ustawy o COVID-19. Natomiast ustawa o COVID-19 zawiera przesłanki warunkujące przyznanie zwolnienia z opłacania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne. I tak, zgodnie z przytoczonymi powyżej regulacjami ustawy o COVID-19, płatnik był zobowiązany przesłać do ZUS dokumenty rozliczeniowe na zasadach i terminach określonych w przepisach ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Natomiast złożenie dokumentów rozliczeniowych nie później niż do 30 czerwca 2020 r. stanowi warunek zwolnienia z obowiązku opłacania należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne. Nadto z treści przywołanych przepisów ustawy o COVID-19 jednoznacznie wynika, iż rozstrzygnięcie w sprawie zwolnienia z opłacania składek jest wydawane w oparciu o przepisy związane - wynikające z ustawy, a nie na zasadzie uznania administracyjnego.
W rozpoznawanej sprawie przesłanki, warunkujące przyznanie zwolnienia z opłacenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie, wynikają wprost z przepisów prawa. Oznacza to, że brak deklaracji rozliczeniowych złożonych w terminie bezwzględnym i granicznym, wyznaczonym w art. 31zg ustawy o COVID-19, tj. do 30 czerwca 2020 r., uniemożliwił ZUS udzielenie wnioskowanego zwolnienia z opłacania składek na zasadach uregulowanych w ustawie o COVID-19.
3.3. Odnosząc się do kwestii natury procesowej, zauważyć należy, iż zakres obowiązywania zasad ogólnych postępowania administracyjnego (w szczególności art. 9 K.p.a.) należy oceniać według specyfiki rozpoznawanej sprawy, przy uwzględnieniu obowiązujących przepisów prawa materialnego. Nałożenie na organ obowiązków wynikających z art. 9 K.p.a. nie zwalnia stron postępowania od dołożenia należytej staranności w zaznajomieniu się z przepisami prawa materialnego, regulującymi ich uprawnienia i obowiązki. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego w realiach niniejszej sprawy nie można wymagać od organu, aby pełnił rolę swoistego adwokata strony. W orzecznictwie sądów administracyjnych prezentowany jest pogląd, iż obowiązki informacyjne ciążące na organie administracji nie mogą być utożsamiane z obowiązkiem świadczenia pomocy prawnej, udzielania porad prawnych bądź instruowania stron o wyborze optymalnego sposobu postępowania (por. wyroki NSA z dnia: 8 stycznia 2014 r., o sygn. akt II GSK 1507/12 i 16 stycznia 2019 r., o sygn. akt II GSK 1889/18). Na stronie ciąży zatem obowiązek dbałości o swoje interesy (por. wyrok NSA z dnia 18 kwietnia 2008 r., o sygn. akt II GSK 51/08). W rozpoznawanej sprawie kluczowym jest, że przesłanka warunkująca przyznanie zwolnienia z opłacenia należności z tytułu składek wynika wprost z przepisu prawa - art. 31zq ust. 3 ustawy o COVID-19. Wobec powyższego na organie administracji nie ciąży obowiązek zawiadamiania strony z urzędu o powszechnie obowiązujących, opublikowanych aktach prawnych (por. wyrok NSA z dnia 17 marca 2000 r., o sygn. akt SA/Gd 2077/97).
Akty normatywne są publikowane na zasadach określonych w ustawie z dnia 20 lipca 2000 r. o ogłaszaniu aktów normatywnych i niektórych innych aktów prawnych (Dz. U. z 2019 r. poz. 1461). Osoba zainteresowana treścią opublikowanych aktów prawnych może skorzystać z bezpłatnego przeglądania dzienników urzędowych, udostępnionych w formie dokumentu elektronicznego przez właściwe organy administracji publicznej. Co więcej organ w skardze kasacyjnej wskazał, że Strona miała możliwość dotarcia do rzetelnej i jednoznacznej informacji o terminie złożenia deklaracji, bo od dnia 17 czerwca 2020 r. na stronie internetowej Zakładu Ubezpieczeń Społecznych widniał stosowny komunikat co do wymogów formalnych, jakie należy spełnić, by uzyskać zwolnienie z opłacania składek, w tym co do obowiązku przesłania deklaracji rozliczeniowych i imiennych raportów miesięcznych należnych za marzec, kwiecień i maj 2020 r. - nie później niż do 30 czerwca 2020 r. (chyba, że płatnik składek jest zwolniony z obowiązku ich składania). Mając na uwadze powyższe, Naczelny Sąd Administracyjny podziela stanowisko organu zaprezentowane w skardze kasacyjnej, że art. 9 K.p.a. nie nakłada na organy administracji bezwzględnego obowiązku zawiadamiania strony o treści powszechnie obowiązujących, publikowanych aktów prawnych i wynikających z nich obowiązków, czy też konsekwencjach niezastosowania się do konkretnych przepisów. Obowiązek organu wynikający z art. 9 K.p.a. nie może mieć zatem charakteru nieograniczonego. Tym samym nie można w niniejszej sprawie skutecznie zarzucić organowi naruszenia nie tylko art. 9 K.p.a., ale także art. 6 i art. 7 K.p.a., jak wynika to z zaskarżonego wyroku. Wbrew stanowisku Sądu pierwszej instancji w sprawie nie doszło do uchybienia zasadzie praworządności (art. 6 K.p.a.), czy zasadzie dochodzenia przez organ administracji do prawdy obiektywnej (art. 7 K.p.a.) w oparciu o zebrany i rozpatrzony w sposób wyczerpujący materiał dowodowy w sprawie (art. 77 K.p.a.).
Nie ulega wątpliwości, że Skarżący prowadzący od [...] lat działalność gospodarczą, nie złożył w terminie wymaganym ustawą deklaracji rozliczeniowych, który to obowiązek wynikał wprost z przepisów prawa. Jak wspomniano przepisy u.s.u.s. nakładały na płatnika obowiązek obliczania, rozliczania i opłacania należnych składek za każdy miesiąc kalendarzowy według zasad wynikających z ustawy. Z kolei ustawa o COVID-19, na co już wskazywano, przedłużyła termin do składania dokumentów rozliczeniowych, nie zwalniając płatników z tego obowiązku. W tym stanie rzeczy w rozpoznawanej sprawie nie wystąpiły żadne szczególne okoliczności, które mogłyby wywoływać wątpliwości płatnika co do istnienia obowiązku składania deklaracji rozliczeniowych. Jak słusznie zwrócił uwagę autor skargi kasacyjnej, w niniejszej sprawie nie było podstaw do gromadzenia materiału dowodowego, a tym samym organ nie miał obowiązku informowania strony o możliwości udowodnienia danej okoliczności w drodze określonego dowodu.
Nie sposób pominąć także, że Strona miała możliwość w okresie między złożeniem wniosku z dnia [...] kwietnia 2020 r., a wydłużonym ustawowo terminem do złożenia deklaracji, najpóźniej do 30 czerwca 2020 r., złożyć wymagane dokumenty rozliczeniowe. Ten ostatni termin określony w art. 31zg ust. 3 ustawy o COVID-19 jest terminem o charakterze materialnym. Terminy materialne mogą być przywrócone przepisem ustawy, a przez organy administracji jedynie wówczas, gdy możliwość taką przewidują przepisy szczególne. W dacie wydawania zaskarżonej decyzji, przepisy ustawy o COVID-19 nie przewidywały możliwości przywrócenia terminu wynikającego z art. 31zq tej ustawy. Dopiero obowiązujący od 16 grudnia 2020 r. przepis art. 15 zzzzzn2 ust. 1 i 2 tejże ustawy uwzględnił sytuację, w której strona uchybiła terminowi przewidzianemu przepisami prawa administracyjnego (art. 15 zzzzzn2 dodany przez art. 1 pkt 24 ustawy z dnia 9 grudnia 2020 r. zmieniającej m.in. ustawę z dniem 16 grudnia 2020 r. - Dz. U. 2020, poz. 2255).
Wprawdzie słusznie Sąd pierwszej instancji zwrócił uwagę, że celem regulacji zawartych w ustawie o COVID-19 jest udzielenie wsparcia przedsiębiorcom, nie mniej udzielenie pomocy w postaci zwolnienia z obowiązku opłacania składek nie jest i nie może być bezwarunkowe i nie może obciążać organu obowiązkami nieadekwatnymi do przedmiotu sprawy. Z podanych przyczyn Naczelny Sąd Administracyjny za zasadne uznał podniesione w skardze kasacyjnej zarzuty naruszenia przepisów prawa materialnego ustawy o COVID-19 i przepisów postępowania, którym uchybienie miało istotny wpływ na wynik postępowania. Ocena podniesionych w skardze kasacyjnej zarzutów uprawniała do zastosowania w sprawie art. 188 P.p.s.a. z uwagi na spełnienie w niniejszej sprawie następujących przesłanek: po pierwsze - NSA uwzględnił skargę kasacyjną; po drugie - uwzględnienie skargi kasacyjnej wiąże się z uchyleniem zaskarżonego orzeczenia, i po trzecie - istota sprawy jest dostatecznie wyjaśniona. Innymi słowy stosownie do treści powyższego przepisu stwierdzenie przez Naczelny Sąd Administracyjny przy rozpoznawaniu skargi kasacyjnej, że istota sprawy jest dostatecznie wyjaśniona, pozwala na uchylenie zaskarżonego orzeczenia oraz rozpoznanie skargi.
3.4. Mając powyższe na względzie Naczelny Sąd Administracyjny, po uprzednim rozpoznaniu niniejszej sprawy na posiedzeniu niejawnym w trybie art. 182 § 2 P.p.s.a., na podstawie art. 188 i art. 151 P.p.s.a., uchylił zaskarżony wyrok i oddalił skargę.
W przedmiocie kosztów postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 209, art. 203 pkt 2 P.p.s.a. w związku z § 14 ust. 1 pkt 2 lit. b) w związku z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz. U. z 2023 r., poz. 1935).
M. Bejgerowska J. Salachna B. Fischer

Potrzebujesz pomocy prawnej?

Asystent AI przeanalizuje Twoje pytanie w oparciu o orzecznictwo, przepisy i doktrynę — jak rozmowa z ekspertem.

Zadaj pytanie Asystentowi AI