I GSK 183/23

I GSK 183/23 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2024-02-23
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2023-02-15
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Dariusz Dudra /przewodniczący/
Małgorzata Grzelak
Piotr Piszczek /sprawozdawca/
Symbol z opisem
6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne
Finanse publiczne
Sygn. powiązane
I SA/Op 159/22 - Wyrok WSA w Opolu z 2022-07-27
Skarżony organ
Dyrektor Izby Administracji Skarbowej
Treść wyniku
uchylono zaskarżony wyrok i decyzje I i II instancji
Powołane przepisy
Dz.U. 2021 poz 305
art. 64 ust. 1 pkt 2 lit. a
Ustawa z dnia 27 sierpnia 2009 r. o finansach publicznych - t.j.
Dz.U. 2022 poz 2000
art. 7, art. 77 § 1, art. 80
Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - t.j.
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Dariusz Dudra Sędzia NSA Małgorzata Grzelak Sędzia NSA Piotr Piszczek (spr.) po rozpoznaniu w dniu 23 lutego 2024 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej SG reprezentowanego przez opiekuna prawnego BM od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu z dnia 27 lipca 2022 r. sygn. akt I SA/Op 159/22 w sprawie ze skargi SG reprezentowanego przez opiekuna prawnego BM na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Opolu z dnia 15 marca 2022 r. nr 1601-IEW.4268.103.2021 w przedmiocie umorzenia należności z tytułu grzywien nałożonych w drodze mandatów karnych 1. uchyla zaskarżony wyrok; 2. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Naczelnika Pierwszego Urzędu Skarbowego w Opolu z 19 listopada 2021 r., nr 1609-SCM-4.4268.2418.2021.15.DK; 3. zasądza od Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Opolu na rzecz SG reprezentowanego przez opiekuna prawnego BM 400 (czterysta) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania.
Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu (dalej: Sąd I instancji, WSA) wyrokiem z 27 lipca 2022 r., sygn. akt I SA/Op 159/22, oddalił skargę S.G. (dalej: strona, Skarżący) na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej (dalej: DIAS) z 15 marca 2022 r.
Z akt sprawy wynika, że wnioskiem z 14 maja 2021 r. B.M., jako matka a zarazem pełnomocnik strony wniosła o umorzenie należności wynikających z mandatów karnych nałożonych na syna; mandaty karne w takiej liczbie, w tak krótkim odstępie czasu, wskazują ewidentnie, że Skarżący jest osobą chorą, która nie zdaje sobie sprawy z tego, co czyni, a zatem nie widzi niewłaściwego zachowania, które w obliczu prawa jest negatywne i karalne. Poinformowała, że toczy się postępowanie cywilne o jego całkowite ubezwłasnowolnienie; nie jest on w stanie sam o sobie decydować i podejmować w stosunku do siebie decyzji, a zatem, nie powinien także ponosić odpowiedzialności za swoje zachowanie.
Wskazała, że z opinii biegłych sądowych wynika jednoznacznie, że Skarżący jest osobą chorą, która winna być pod stałym nadzorem i opieką innej osoby (opiekuna prawnego). Zaznaczyła, że mandaty karne były nałożone w okresie, kiedy Skarżący nie przyjmował leków, odmawiał leczenia i jego zachowanie nie było w żaden sposób kontrolowane. W przekonaniu matki Skarżącego niewątpliwie zatem nie zdawał sobie sprawy z tego, co czyni a zatem nie powinien ponosić także odpowiedzialności finansowej. Poinformowała również, że Skarżący, jako osoba niezdolna do pracy, otrzymał rentę, która pozwala mu na zakup lekarstw i zaspokojenie niezbędnych potrzeb, np. zakup żywności, środków higienicznych, lekarstw, wizyt prywatnych u psychiatry, itp. Wskazała, że wszystkie te czynności wykonuje za syna. Podała, że Skarżący nie posiada żadnego majątku nieruchomego czy ruchomego, oszczędności, wartościowych przedmiotów. Wskazała, że Skarżący mieszka z nią, ona sama nie pracuje, z uwagi na konieczność sprawowania opieki nad synem. Podkreśliła, że ponosi wszystkie opłaty związane z utrzymaniem domu (opłata energii elektrycznej, woda, ścieki, odpady komunalne, podatki, opał, telefony, TV, itp.).
Matka Skarżącego 12 lipca 2021 r. przedłożyła pismo z 8 lipca 2021 r., a także oświadczenie o stanie majątkowym syna z 8 lipca 2021 r., w którym jako uzyskiwane dochody, podała rentę w wysokości 1250 zł netto miesięcznie oraz zasiłek pielęgnacyjny z tytułu niepełnosprawności w wysokości 1971 zł miesięcznie. Wyszczególniła następujące miesięczne wydatki ponoszone na bieżące utrzymanie: czynsz/podatek od nieruchomości (40 zł na rok = ok. 3,33 zł miesięcznie), energia elektryczna (200 zł), gaz (55 zł), ogrzewanie (5.000 zł na rok = ok. 416,66 zł miesięcznie), dojazd do miejsca leczenia (80 zł), woda i kanalizacja (200 zł), wywóz nieczystości (35 zł co dwa miesiące = 17,50 zł miesięcznie), Internet (50 zł), telefon (50 zł), ubezpieczenie (110 zł), wydatki na lekarstwa i leczenie (350 zł), wydatki na wyżywienie (1000 zł), inne wydatki (300 zł); łącznie ok. 2832,49 zł. W rubryce D.6. "inne składniki majątku" wskazała wartościowy sprzęt RTV i gospodarstwa domowego o łącznej wartości 2000 zł. Poinformowała, że jej syn leczy się psychiatrycznie i pobiera rentę z tytułu niepełnosprawności od 19 stycznia 2021 r. do 30 czerwca 2021 r. Sama natomiast pobiera zasiłek pielęgnacyjny od 1 marca 2021 r. do 30 czerwca 2022 r., z tym że zasiłek ten zostanie zawieszony od lipca 2021 r.
Matka Skarżącego 30 września 2021 r. przedłożyła również kserokopię opinii sądowej psychiatryczno-psychologicznej z 7 września 2021 r. sygn. akt INs 34/21.
Decyzją z 19 listopada 2021 r. Naczelnik Pierwszego Urzędu Skarbowego w Opolu odmówił udzielenia ulgi we wnioskowanym zakresie.
Dnia 13 grudnia 2021 r. zostało złożone odwołanie z 10 grudnia 2021 r. w którym zarzucono błędną wykładnię art. 61 ust. 1 pkt 1 i pkt 3 ustawy z dnia 27 sierpnia 2009 r. o finansach publicznych (Dz.U.2021.305 ze zm., dalej u.f.p.), poprzez nieuwzględnienie treści orzeczenia Sądu Okręgowego w Nowym Sączu o ubezwłasnowolnieniu całkowitym Skarżącego, postulując uchylenie zaskarżonej decyzji i uwzględnienie wniosku. Podniesiono, że organ I instancji nie uwzględnił sytuacji materialnej, osobistej i rodzinnej Skarżącego, a trudna sytuacja zdrowotna Skarżącego przemawia za umorzeniem należności. Matka Skarżącego podała, że syn leczy się psychiatrycznie od 2011 r. i wszystkie czyny, za które wymierzono mu kary grzywny były popełnione w stanie choroby psychicznej, a nadto – w późniejszym okresie – dołączyła kserokopię postanowienia Sądu Rejonowego w Nowym Sączu z 13 stycznia 2022 r. sygn. akt III RNs.573/21 o ustanowieniu jej opiekunem prawnym dla syna.
Decyzją z 15 marca 2022 r. Dyrektor Izby Administracji Skarbowej w Opolu utrzymał w mocy decyzję Naczelnika Pierwszego Urzędu Skarbowego w Opolu o odmowie umorzenia w całości należności z tytułu grzywien nałożonych w drodze mandatów karnych kredytowanych; uznał jednak, że w sprawie wystąpił ważny interes zobowiązanego, o którym mowa w art. 64 ust. 1 pkt 2a u.f.p.
Wskazana decyzja stała się przedmiotem skargi do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu.
WSA w Opolu oddalił skargę wskazanym na wstępie wyrokiem.
W ocenie Sądu – rozpoznając sprawę w postępowaniu odwoławczym – Dyrektor Izby Administracji Skarbowej w Opolu słusznie stwierdził, że brak jest podstaw faktycznych i prawnych do uchylenia decyzji organu I instancji i załatwienia sprawy, zgodnie z pierwotnym wnioskiem. W uzasadnieniu powołano art. 64 ust. 1 pkt 2 lit. a u.f.p., zgodnie z którym organ administracyjny, na wniosek zobowiązanego może umorzyć w całości w przypadkach uzasadnionych ważnym interesem zobowiązanego lub – interesem publicznym należności z tytułu grzywny nałożonej w drodze mandatu karnego w postępowaniu w sprawach o wykroczenia oraz w postępowaniu w sprawach o wykroczenia skarbowe. Wyjaśniono, że ustawodawca w tym przepisie upoważnił organy administracji publicznej orzekające w ramach tzw. uznania administracyjnego do dokonania oceny czy w konkretnej sprawie – ze względu na ważny interes zobowiązanego lub interes publiczny – występują szczególne, wyjątkowe okoliczności uzasadniające udzielenie ulgi. Oznacza to, że do organu administracji publicznej rozpatrującego wniosek o umorzenie niepodatkowych należności budżetowych należy ocena argumentów i okoliczności powołanych przez zobowiązanego, mogących stanowić ewentualną podstawę do przyznania ulgi we wnioskowanym zakresie.
Sąd podkreślił, że zasadą jest rozliczanie się obywateli z zobowiązań wobec Państwa poprzez ich zapłatę w nałożonej wysokości i w wyznaczonym terminie. Sama ulga, jako odstępstwo od tych zasad, stanowi rozwiązanie nadzwyczajne, dlatego może mieć zastosowanie incydentalnie. Powołany powyżej przepis jednoznacznie wskazuje na to, że wystąpienie okoliczności wskazanych w art. 64 ust. 1 pkt 2 lit. a u.f.p. nie nakłada na organ obowiązku zastosowania ulgi. Pomimo bowiem istnienia, w ocenie zobowiązanego, jego ważnego interesu oraz interesu publicznego, organ administracyjny jest uprawniony do odmowy udzielenia ulgi, w tym także w zakresie umorzenia należności z tytułu grzywien nałożonych w drodze mandatów karnych, jeżeli ocena sytuacji zobowiązanego i okoliczności powołanych w sprawie nie uzasadnia, w ocenie organu, zastosowania ulgi.
Przepis art. 64 ust. 1 pkt 2 lit. a u.f.p. daje organowi administracyjnemu, na wniosek zobowiązanego, możliwość umorzenia należności w przypadkach uzasadnionych ważnym interesem zobowiązanego lub interesem publicznym. Przesłanki umorzenia niepodatkowych należności budżetowych o charakterze publicznoprawnym wynikających z grzywien nałożonych w drodze mandatów karnych, zostały zatem sformułowane poprzez odwołanie się do klauzul generalnych, odsyłających do ocen pozaprawnych, umożliwiających odwołanie się do wartości wspólnych dla całego społeczeństwa (klauzula interesu publicznego) oraz uwzględnienie w każdym przypadku indywidualnej sytuacji konkretnego zobowiązanego ubiegającego się o umorzenie powyższych niepodatkowych należności budżetowych (klauzula ważnego interesu zobowiązanego). Z przepisu tego wynika, że decyzje wydane na jego podstawie mają charakter uznaniowy. Organ administracyjny może, lecz nie musi wydać decyzji pozytywnej, nawet gdy stwierdzi wystąpienie przesłanki, o której mowa w art. 64 ust. 1 pkt 2 lit. a u.f.p. W ocenie Sądu, nawet zaistnienie w sprawie jednej z tych przesłanek nie obliguje organu do udzielenia ulgi. Zaistnienie w sprawie ważnego interesu zobowiązanego lub interesu publicznego może uzasadniać umorzenie należności. Jednak to organowi administracji publicznej ustawodawca pozostawił wybór, czy skorzysta z przysługującego mu uprawnienia do udzielenia ulgi, czy też, nawet jeśli stwierdzi istnienie przesłanki ważnego interesu zobowiązanego lub interesu publicznego, jednak odmówi jej udzielenia. Nie ulega przy tym wątpliwości, iż rozstrzygnięcie organu w tym zakresie nie może być dowolne i pozbawione wyczerpującego uzasadnienia.
Sąd zauważył, iż kryteria udzielenia ulgi, tj. "ważny interes zobowiązanego" lub "interes publiczny", są pojęciami nieostrymi, co oznacza, że ich treść musi być ustalona w konkretnej sprawie. Dla organu administracyjnego oznacza to, że w każdej rozpatrywanej sprawie indywidualnie musi on ustalić i ocenić na czym polega ważny interes zobowiązanego lub interes publiczny. Kryterium "ważnego interesu zobowiązanego" wymaga wykazania konkretnych okoliczności, które są wyjątkowe, niezależne od woli oraz sposobu postępowania zobowiązanego (np. klęski żywiołowe, zdarzenia losowe) i jednocześnie uniemożliwiają mu wywiązanie się z ciążących na nim obowiązków względem Skarbu Państwa i które to w żaden sposób nie mogą zostać zaspokojone bez doraźnej pomocy ze strony organów administracyjnych. Z kolei nakaz uwzględnienia "interesu publicznego" oznacza dyrektywę postępowania, zgodnie z którą należy mieć na względzie respektowanie wartości wspólnych dla całego społeczeństwa, takich jak sprawiedliwość, równość, bezpieczeństwo, zaufanie obywateli do organów władzy, sprawność działania aparatu państwowego, a także sytuację, gdy zapłata należności spowoduje konieczność sięgania przez zobowiązanego do środków pomocy Państwa.
WSA podniósł, iż sama zasadność ukarania syna Skarżącej grzywnami za popełnione wykroczenia, jak również wysokość zastosowanych kar, nie są kwestiami podlegającymi ocenie organów rozstrzygających w przedmiocie wniosku o ulgę. W uzasadnieniu swego rozstrzygnięcia organ zauważył, że nałożenie grzywien było konsekwencją określonych zachowań – traktowanych, w myśl przepisów karnych, jako podlegające karze wykroczenia, zaś celem wystawienia mandatów karnych było obciążenie obowiązkiem poniesienia konkretnych wydatków, tak by nastąpiło po jego stronie odczucie straty materialnej. Z uwagi bowiem na wynikającą z art. 42 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U.1997.78.483 ze zm.) zasadę nieuchronności odpowiedzialności karnej, w przypadku nałożenia na konkretną osobę grzywny, powinno dojść do rzeczywistego poniesienia przez nią wydatku. Zastosowanie instytucji umorzenia należności z tytułu mandatów prowadzi natomiast do sytuacji przeczącej założeniom i istocie kary grzywny. Stwierdzono, że umorzenie grzywien byłoby zatem w pewien sposób poparciem dla dążenia przez skarżącego do uniknięcia kary.
Zdaniem Sądu I instancji oceniając ważność interesu zobowiązanego określonego w art. 64 ust. 1 pkt 2 lit. a u.f.p., organ odwoławczy w sposób prawidłowy przeanalizował i ocenił aktualną sytuację finansowo-materialną, zdrowotną i życiową skarżącego. Z akt sprawy wynika, że syn skarżącej prowadzi gospodarstwo domowe razem z matką. Otrzymuje rentę w wysokości 1250 zł netto miesięcznie. Matka natomiast otrzymuje świadczenie pielęgnacyjne na syna w wysokości 2119 zł miesięcznie. Kwotę wydatków ponoszonych na bieżące utrzymanie matka określiła w oświadczeniu o stanie majątkowym w wysokości ok. 2832,49 zł. Syn skarżącej leczy się psychiatrycznie. Posiada orzeczenie o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności. Jest również niezdolny do pracy. Postanowieniem Sądu Okręgowego w Nowym Sączu I Wydział Cywilny z 6 października 2021 r. sygn. akt I Ns 34/21 Skarżący został ubezwłasnowolniony całkowicie z powodu innego rodzaju zaburzeń psychicznych a opiekunem prawnym dla została ustanowiona jego matka.
Po ocenie aktualnej sytuacji finansowo-materialnej, zdrowotnej i życiowej Skarżącego, Sąd uznał, iż na podstawie posiadanych dowodów, słusznie organ w zaskarżonej decyzji uznał, że z uwagi na problemy zdrowotne, niezdolność do pracy, a także ubezwłasnowolnienie całkowite, znajduje się on w trudnym położeniu. Dyrektor Izby Administracji Skarbowej w Opolu inaczej zatem, niż organ I instancji, przyjął, że w sprawie wystąpił ważny interes zobowiązanego, o którym mowa w art. 64 ust. 1 pkt 2 lit. a u.f.p. Stwierdzono, że nie oznacza to jednak konieczności udzielenia Skarżącemu ulgi w postaci umorzenia mandatów.
Zdaniem WSA słusznie przyjął organ odwoławczy, iż sytuacja finansowa syna Skarżącej umożliwia mu chociaż częściowe uregulowanie ciążących na nim należności. Z porównania dochodów i ponoszonych wydatków na bieżące utrzymanie wynika, że w gospodarstwie domowym pozostaje kwota wolna w wysokości ok. 536,51 zł. Nie można zatem zgodzić się z twierdzeniem zawartym w skardze, że Skarżąca nie dysponuje wolnymi środkami, które mogłaby w imieniu syna przeznaczyć na częściowe uregulowanie zadłużenia z mandatów. Słusznie uznał organ, iż część tej kwoty może być przeznaczana na regulowanie mandatów w ratach. Tym samym ich umorzenie byłoby przedwczesne i nieuzasadnione. Dopóki bowiem istnieje jakakolwiek szansa, że należności z tytułu mandatów zostaną uregulowane (chociaż częściowo), to ich umorzenie nie leży w interesie Budżetu Państwa. Prawidłowo organ odwoławczy zakwestionował twierdzenie Skarżącej, że podjęcie spłaty mandatów zagrozi egzystencji zarówno jej, jak i jej syna. Organ odwoławczy słusznie wskazał, iż jest szansa, że mandaty będą regulowane przez Skarżącą w imieniu syna, na przykład w formie dogodnych rat, odpowiadających jej możliwością finansowym. Skarżąca podniosła, że kwota 2832,49 zł nie wystarcza na utrzymanie i leczenie jej syna. To jednak w takiej kwocie Skarżąca wykazała swoje miesięczne wydatki w oświadczeniu o stanie majątkowym i nie wskazała przy tym, że kwota ta jest niewystarczająca oraz, że wykazane wydatki nie są regulowane. Wskazać należy, iż organ odwoławczy nie miał zatem innego obrazu sytuacji finansowo-materialnej Skarżącej i jej syna, aniżeli ten, który został przez Skarżącą przedstawiony w toku postępowania. Sąd podkreślił, że z porównania dochodów i miesięcznych wydatków wynika, że w gospodarstwie domowym Skarżącej i jej syna pozostają wolne środki. Tym samym argumentacja Skarżącej, wskazująca, że brakuje jej środków na utrzymanie i leczenie syna, nie ma odzwierciedlenia w aktach sprawy.
Sąd zauważył, iż z informacji uzyskanych od Naczelnika Urzędu Skarbowego w Nowym Sączu wynika, że syn Skarżącej w roku 2020 osiągnął dochód w wysokości 13.200 zł, a w roku 2021 w wysokości 17.410,56 zł. W zeznaniu PIT-37 za 2020 r. wykazał nadpłatę w wysokości 858 zł, którą otrzymał 23 lutego 2021 r. Ponadto, decyzją Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Nowym Sączu z 1 kwietnia 2021 r. nr SOC/20/022152524 synowi Skarżącej przyznano dodatkowe roczne świadczenie pieniężne w kwocie 1250,88 zł.
Słusznie – zdaniem Sądu – w zaskarżonej decyzji wskazano, że syn Skarżącej dysponował środkami, które umożliwiały mu chociaż częściowe uregulowanie mandatów. Poza wątpliwościami pozostaje fakt, że pomimo tego iż Skarżący jest osobą ubezwłasnowolnioną całkowicie od 6 października 2021 r., to już wcześniej z pewnością potrzebował pomocy (także w kwestii gospodarowania otrzymywanymi pieniędzmi) ze strony innej osoby. Pomoc tą otrzymywał od Skarżącej, która w toku postępowania przed organami sama to przyznawała. Skarżąca miała więc świadomość, że na jej synu ciążą nieuregulowane należności z tytułu mandatów. Sama bowiem wystąpiła w imieniu syna z wnioskiem o ich umorzenie. A zatem sama Skarżąca (pomimo, że w dniu wystąpienia z wnioskiem o ulgę jej syn nie był ubezwłasnowolniony całkowicie) podjęła kroki zmierzające do umorzenia ciążącego na jej synu zadłużenia. Skarżąca nie wykorzystała jednak możliwości aby pomóc synowi w chociaż częściowym uregulowaniu obciążających go mandatów z dodatkowych środków, które jej syn otrzymał (zwrot nadpłaty, dodatkowe świadczenie z ZUS-u).
Słusznie - w ocenie Sądu - stwierdzono w zaskarżonej decyzji, że problemy zdrowotne nie mogą być wystarczającą podstawą do udzielenia ulgi w tak ostatecznej formie, jaką stanowi umorzenie należności z mandatów. W przeciwnym razie, każdy zobowiązany, który posiada problemy zdrowotne i na którym ciążą należności z tytułu mandatów, spełniałby warunki do udzielenia ulgi. Z tego powodu prawidłowo organ odwoławczy nie zgodził się z twierdzeniem Skarżącej, że trudna sytuacja zdrowotna jej syna przemawia za umorzeniem należności. Również to, że syn Skarżącej został ubezwłasnowolniony całkowicie, w ocenie Sądu nie stanowi podstawy do umorzenia mandatów.
W toku postępowania Skarżąca poinformowała, że jej syn leczy się psychiatrycznie od 2011 r. i wszystkie czyny, za które wymierzono mu kary grzywny były popełnione w stanie choroby psychicznej. Odnośnie tego argumentu organ słusznie podkreślił, że uprawnionym do oceny zasadności nałożenia mandatu karnego (także pod kątem oceny poczytalności sprawcy wykroczenia) jest wyłącznie sąd właściwy do rozpoznania sprawy, na którego obszarze działania została nałożona grzywna. Wynika to wprost z art. 101 § 2 ustawy z dnia 24 sierpnia 2001 r. – Kodeks postępowania w sprawach o wykroczenia (Dz.U.2021.457 ze zm.). Konsekwentnie zatem – uprawnionym do uchylenia prawomocnego mandatu karnego jest sąd właściwy do rozpoznania sprawy, na którego obszarze działania została nałożona grzywna. W przedmiocie uchylenia mandatu karnego sąd orzeka na posiedzeniu, na którym ma prawo uczestniczyć ukarany, organ, który lub którego funkcjonariusz nałożył grzywnę w drodze mandatu, albo przedstawiciel tego organu oraz ujawniony pokrzywdzony zaś przed wydaniem postanowienia sąd może zarządzić stosowne czynności w celu sprawdzenia podstaw do uchylenia mandatu karnego. Słusznie zatem organy wywiodły, iż takich kompetencji nie posiadają, zatem nie miały podstaw by oceniać, czy mandaty karne zostały na syna Skarżącej nałożone słusznie, czy też nie.
Skarżąca wskazała również na błędną wykładnię art. 61 ust. 1 pkt 1 i pkt 3 u.f.p., poprzez nieuwzględnienie orzeczenia o ubezwłasnowolnieniu całkowitym syna. Sąd uznał ten zarzut za nieuzasadniony. Zauważył bowiem, że Naczelnik Pierwszego Urzędu Skarbowego w Opolu wydał decyzję 19 listopada 2021 r. a postanowienie Sądu o ubezwłasnowolnieniu całkowitym wpłynęło do organu I instancji 24 listopada 2021 r., a więc już po wydaniu decyzji. Tym samym organ nie mógł uwzględnić tego postanowienia, ponieważ nie miał o nim wiedzy. Jednocześnie w swojej decyzji Dyrektor Izby Administracji Skarbowej w Opolu wziął pod uwagę treść przedmiotowego postanowienia o ubezwłasnowolnieniu. Między innymi z tego powodu stwierdził, że w przypadku syna Skarżącej zaistniał ważny interes zobowiązanego, czego nie uczynił organ I instancji. Jednak okoliczność, że syn Skarżącej jest ubezwłasnowolniony całkowicie, nie przesądza o konieczności umorzenia mandatów. Nie sposób również zgodzić się ze Skarżącą, że Naczelnik Pierwszego Urzędu Skarbowego w Opolu nie uwzględnił sytuacji materialnej, osobistej i rodzinnej jej syna. W ocenie Sądu, organ I instancji wyczerpująco uzasadnił swoją decyzję. Z uzasadnienia tego wynika, że Naczelnik Pierwszego Urzędu Skarbowego w Opolu, wbrew twierdzeniu Skarżącej, wszystkie okoliczności sprawy, o których w momencie podejmowania decyzji miał wiedzę, uwzględnił.
Chociaż w sprawie stwierdzono, że wystąpiła przesłanka ważnego interesu zobowiązanego, to wniosku syna Skarżącej organ nie mógł uznać za zasadny z punktu widzenia przesłanki interesu publicznego. Słusznie bowiem zaznaczono w zaskarżonej decyzji, że nie leży w interesie publicznym umorzenie należności osobie, która ma własne źródło dochodu, a ponadto, która ma prawo oczekiwać wsparcia od opiekuna i która takie wsparcie otrzymuje. A zatem umorzenie ciążących na synu Skarżącej należności, z punktu widzenia interesu publicznego, jest nieuzasadnione.
Biorąc pod uwagę wszystkie okoliczności sprawy słusznie w zaskarżonej decyzji stwierdzono, że nie sposób wykluczyć, iż do czasu przedawnienia mandatów, chociaż w jakiejś części Skarżąca w imieniu syna je ureguluje. Umorzenie mandatów natomiast ostatecznie pozbawiłoby szansy na odzyskanie chociaż części środków należnych Państwu, co również nie jest zasadne z punktu widzenia interesu publicznego. Obowiązek zapłaty należności publicznoprawnych zawsze wiąże się z uciążliwością natury finansowej. Okoliczność posiadania niskich dochodów nie może być sama w sobie przesłanką do zastosowania ulgi w tak ostatecznej formie jaką stanowi umorzenie. W przeciwnym wypadku każdy zobowiązany z tytułu mandatu, znajdujący się w trudnej sytuacji finansowej, spełniałby warunki do udzielenia ulgi. Umorzenie należności publicznoprawnych jest natomiast rozwiązaniem nadzwyczajnym i może nastąpić jedynie incydentalnie, w wyjątkowych okolicznościach – a takich w sprawie tutejszy organ się nie dopatrzył.
Słusznie – zdaniem Sądu – zatem stwierdzono w zaskarżonej decyzji, że poprzez podjęte rozstrzygnięcie nie został naruszony ważny interes syna Skarżącej, jakim jest zagrożenie bytu materialnego. Odmowa udzielenia ulgi w żaden sposób nie wpłynie na jego obecną sytuację finansową, nie spowoduje też zagrożenia egzystencji, ani konieczności sięgnięcia do pomocy ze środków Budżetu Państwa. Syn Skarżącej otrzymuje bowiem rentę w kwocie 1250 zł netto miesięcznie. Z kolei Skarżąca otrzymuje świadczenie pielęgnacyjne na syna w wysokości 2119 zł miesięcznie. Syn Skarżącej mieszka razem z nią, więc warunki bytowe ma zapewnione.
W sprawie zasadnie uznano, że wystąpiła przesłanka ważnego interesu zobowiązanego, nie wystąpiła natomiast przesłanka interesu publicznego. Pomimo wystąpienia jednej z przesłanek określonych w art. 64 ust. 1 pkt 2 lit. a u.f.p., organ, uprawniony do podjęcia rozstrzygnięcia w ramach uznania administracyjnego, zasadnie stwierdził, że całokształt okoliczności sprawy nie przemawia za pozytywnym dla syna Skarżącej rozstrzygnięciem.
Skargę kasacyjną – stosownie do treści art. 173 § 1, art. 177 § 1 i 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U.2022.329 ze zm., dalej: p.p.s.a.) wywiodła strona zaskarżając wyrok w całości żądając jego uchylenia i alternatywnie – przekazania sprawy Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania lub wydania orzeczenia co do istoty sprawy. Sformułowano także postulat zasądzenia na rzecz strony zwrotu kosztów postępowania za obie instancje sądowe, a także przyznanie pełnomocnikowi z urzędu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącemu, wg norm przepisanych.
Zaskarżonemu wyrokowi na podstawie art. 173 § 4 pkt 1 i 2 p.p.s.a. zarzucono:
1. naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a mianowicie:
a) art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w związku z art. 7, art. 77 § 1, oraz art. 80 k.p.a., poprzez uznanie, iż organ w przedmiotowej sprawie należycie rozważył i przeanalizował okoliczności sprawy, które to uchybienie miało istotny wpływ na wynik sprawy poprzez błędne ustalenie, że sytuacja finansowa Skarżącego umożliwia mu uregulowanie choćby częściowo ciążących na nim należności;
b) art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w związku z art. 7, art. 77 § 1, oraz art. 80 k.p.a., poprzez oddalenie skargi w sytuacji gdy Skarżący wykazał, że postępowanie organów administracji publicznej dotknięte było wadami, a Sąd w wyniku niewłaściwej kontroli legalności działalności administracji publicznej nie zbadał, czy organ nie przekroczył granic uznania administracyjnego, tj. Sąd stwierdził, że organ administracji prawidłowo przeprowadził postępowanie dowodowe w zakresie zaistnienia przesłanek "ważnego interesu zobowiązanego lub interesem publicznym", podczas gdy organ przekroczył granice uznania administracyjnego poprzez podjęcie rozstrzygnięcia, które cechuje dowolność w podejmowaniu zaskarżonej decyzji;
2. naruszenie prawa materialnego, tj. art. 64 ust. 1 pkt 2 lit. a u.f.p. przez jego niewłaściwe zastosowanie, pomimo tego że stan faktyczny ustalony w sprawie wskazuje na to, że ważny interes zobowiązanego oraz interes publiczny pozwala na umorzenie w całości należności z tytułu grzywien nałożonych w drodze mandatów karnych.
W motywach wskazano argumenty przemawiające za uwzględnieniem wniesionego środka zaskarżenia.
DIAS wniósł o oddalenie skargi kasacyjnej i zasądzenie na jego rzecz zwrotu kosztów zastępstwa procesowego wg norm przepisanych.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Skarga kasacyjna zasługuje na uwzględnienie.
Zgodnie z art. 183 p.p.s.a. Sąd II instancji rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. Jeżeli nie wystąpiły przesłanki nieważności postępowania wymienione w art. 183 § 2 p.p.s.a., a w rozpoznawanej prawie ich nie odnotowano, to Sąd związany jest granicami skargi kasacyjnej.
Oceniając łącznie zarzuty skargi kasacyjnej wskazać należy, że są one zasadne.
Dalsze rozważania należy poprzedzić konstatacją, że już w postępowaniu administracyjnym wskazano (vide decyzja organu II instancji), iż w sprawie wystąpił ważny interes zobowiązanego, o którym mowa w art. 64 ust. 1 pkt 2a u.f.p., co może stanowić podstawę uwzględnienia pierwotnego żądania (wymóg wystąpienia interesu publicznego może zostać pominięty) – o czym świadczy spójnik "lub". Z tej racji Sąd II instancji pomija ocenę kwestii "interesu publicznego" w rozumieniu tego przepisu.
Sąd II instancji nie zgadza się z twierdzeniem WSA, że "nie sposób przyjąć, że gdyby wystarczającą podstawą do udzielenia ulgi była trudna sytuacja finansowa i zdrowotna osoby ukarane znajdujące się w takiej sytuacji i czułyby się bezkarne. Umorzenie stanowiłoby bowiem przyzwolenie na naganne, wykraczające poza ramy prawne zachowanie i z pewnością nie wpłynęłoby na właściwą postawę sprawcy wykroczenia" – vide str. 16 uzas. wyroku. Sąd zdaje się zapominać, że Skarżący został ubezwłasnowolniony z uwagi na chorobę natury psychicznej i trudno – patrzeć przez pryzmat Skarżącego – osiągnąć cele prewencji ogólnej. Uważna analiza dat wystawionych mandatów pozwala zasadnie uznać, że wydana ich liczba w ciągu jednego dnia, miało miejsce w czasie nasilenia choroby. Ta zaś bezsprzecznie miała wpływ na sposób zachowania.
Umorzenie zatem mandatów karnych kredytowych nie powinno być oceniane przez pryzmat prewencji indywidualnej i ogólnej, bo istotne znaczenie ma w sprawie postrzeganie problematyki umorzenia należności w toczącym się postępowaniu administracyjnym. Wskazany zaś element bezkarności należałoby rozważyć w kontekście "interesu publicznego", a ten – jak wyżej przyjęto – został pominięty.
W ponownym postępowaniu należy poddać analizie dokumentację lekarską wraz z opiniami załączonymi do akt sprawy, a także dokumentacji załączonej do akt sprawy (wyżej zidentyfikowanej) o ubezwłasnowolnienie. Ustalić też należy, czy tempore criminis (w czasie popełniania wykroczenia) Skarżący miał możliwość rozpoznania czynu i kierowania postępowaniem. Nie jest to bowiem możliwe w trybie Kodeksu postępowania w sprawach o wykroczenia, gdyż minął stosowny termin na złożenie takiego wniosku (vide art. 101 i nast.).
Poczynienie stosownych ustaleń – nawet z udziałem biegłego odpowiedniej specjalności – może zweryfikować zaprezentowaną w uzasadnieniu Sądu I instancji tezę, że "nałożenie grzywien było konsekwencją określonych zachowań syna Skarżącej", które mogły – przy nasileniu choroby – być poza świadomością sprawcy. Wprawdzie ta teza jest autorstwa organu (vide str. 12 uzasadnienia Sądu), to jednak wyjaśnienie tych kwestii może mieć znaczenie – o czym była mowa w obszernym cytacie wyżej pomieszczonym – dla oceny, czy Skarżący miał możliwość zapanowania nad zachowaniem i podjąć racjonalne decyzje.
W tym celu należy ustalić treść mandatów, z ewentualnym opisem nagannego zachowania, co umożliwi biegłemu ocenę zachowania Skarżącego w czasie popełniania wykroczeń.
Widząc potrzebę uzupełnienia tych ustaleń Sąd – stosownie do treści art. 188 w zw. z 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. – orzekł jak w sentencji.
O kosztach postępowania kasacyjnego oraz Sądu I instancji orzeczono zgodnie z art. 203 pkt 1, art. 200 oraz art. 205 § 1 i 2 p.p.s.a.
O kosztach nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu – orzeknie Sąd I instancji.