I GSK 1826/22

I GSK 1826/22 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2023-04-05
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2022-10-27
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Bogdan Fischer /przewodniczący sprawozdawca/
Joanna Wegner
Marek Sachajko
Symbol z opisem
6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
659
Hasła tematyczne
Inne
Skarżony organ
Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku
Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy
Dz.U. 2022 poz 329
art. 149 § 1a p.p.s.a., art. 149 § 2 p.p.s.a art. 154 § 6 i 7 p.p.s.a.
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi  - t.j.
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Bogdan Fischer (spr.) Sędzia NSA Joanna Wegner Sędzia del. WSA Marek Sachajko po rozpoznaniu w dniu 5 kwietnia 2023 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej I. C. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 24 maja 2022 r. sygn. akt V SAB/Wa 36/21 w sprawie ze skargi I. C. na przewlekłe prowadzenie postępowania przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych w przedmiocie przewlekłości postępowania w sprawie rozpoznania wniosku o umorzenie należności z tytułu składek 1. oddala skargę kasacyjną, 2. odstępuje od zasądzenia kosztów postępowania kasacyjnego.
Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 24 maja 2022 r., sygn. akt V SAB/Wa 36/21 po rozpoznaniu skargi I. C. (dalej "skarżący"): w pkt. 1) umarzył postępowanie w zakresie zobowiązania Zakładu Ubezpieczeń Społecznych ( dalej "ZUS") do rozpatrzenia wniosku skarżącego o umorzenie należności z tytułu składek, w pkt. 2) stwierdził, że Zakład Ubezpieczeń Społecznych dopuścił się przewlekłego prowadzenia postępowania, oraz że przewlekłe prowadzenie postępowania nie miało miejsca z rażącym naruszeniem prawa, w pkt. 3) oddalił wniosek o przyznanie od organu na rzecz skarżącego sumy pieniężnej.
Sąd I instancji orzekał w następującym stanie sprawy.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 17 listopada 2020 r., sygn. akt V SA/Wa 183/20 po rozpoznaniu skargi skarżącego uchylił decyzję ZUS z dnia [...] listopada 2019 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek. Wyrok w tej sprawie uprawomocnił się z dniem 28 stycznia 2020 r. Sąd zwrócił akta do organu w dniu 23 lutego 2021 r.
Skarżący pismem z dnia 21 marca 2021 r. złożył do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skargę, w której zarzucił ZUS przewlekłe prowadzenie postępowania w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek. Jednocześnie skarżący wniósł o zasądzenie na jego rzecz "stosownej kwoty pieniężnej przewidzianej przepisami prawa". W skardze podniesiono, że organ nie wykonuje prawomocnego wyroku o sygn. V SA/Wa 183/20, zaś spór z organem trwa nieprzerwanie od czerwca 2015 r. Organ działając w sposób przewlekły doprowadził do zwielokrotnienia zadłużenia oraz szkód na zdrowiu i życiu skarżącego.
W odpowiedzi na skargę organ wyjaśnił, że prowadzi w tej sprawie postępowanie wyjaśniające, jak również wezwał skarżącego do uzupełnienia wniosku o aktualne dokumenty obrazujące jego sytuację materialną i zdrowotną. W związku z powyższym wyznaczono nowy termin załatwienia sprawy. Skarżący tego samego dnia wniósł skargę na przewlekłe prowadzenie postępowania do tut. Sądu. Natomiast w odpowiedzi na wezwanie organu, w dniach 6 i 12 kwietnia 2021 r. przedłożył dodatkowe dokumenty potwierdzające jego sytuację życiową. W dniu 26 maja 2021 r. organ zawiadomił skarżącego o zakończeniu postępowania i możliwości wypowiedzenia się co do zebranych dowodów. Decyzję w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek wydano zaś [...] lipca 2021 r.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 24 maja 2022 r., sygn. akt V SAB/Wa 36/21 umarzył postępowanie w zakresie zobowiązania ZUS do rozpatrzenia wniosku skarżącego o umorzenie należności z tytułu składek, stwierdził, że organ dopuścił się przewlekłego prowadzenia postępowania, oraz że przewlekłe prowadzenie postępowania nie miało miejsca z rażącym naruszeniem prawa. Jednocześnie oddalił wniosek o przyznanie od organu na rzecz skarżącego sumy pieniężnej.
Uzasadniając swoje rozstrzygnięcie Sąd I instancji podkreślił, że skarżący wniósł skargę na przewlekłe prowadzenie postępowania po wydaniu wyroku z 17 listopada 2020 r., sygn. akt V SA/Wa 183/20, uchylającym decyzję organu z [...] listopada 2019 r. w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek. Zatem okres podlegający badaniu przez Sąd wyznacza data uprawomocnienia się ww. wyroku, tj. 28 stycznia 2021 r. oraz – w okolicznościach znanych Sądowi z urzędu – dzień wydania kolejnej decyzji, tj. do [...] lipca 2021 r. Sąd nie odnosił się tym samym w granicach sprawy do całości postępowania zainicjowanego wnioskiem skarżącego o umorzenie należności składkowych, do czego nawiązano w skardze, a jedynie do tej jego części, która wiąże się z realizacją wytycznych wynikających z ww. wyroku o sygn. V SA/Wa 183/20. Jednocześnie Sąd podkreślił, że zostało zakończone przez ZUS postępowanie, bowiem wydano decyzję z [...] lipca 2021 r., co czyniło bezprzedmiotowym zobowiązanie organu do rozpatrzenia wniosku o umorzenie należności z tytułu składek.
Przechodząc natomiast to żądania zgłoszonego przez skarżącego w zakresie stwierdzenia, że organ dopuścił się przewlekłego prowadzenia postępowania, Sąd I instancji uznał je za zasadne i wskazał, że decyzja ZUS z dnia z [...] lipca 2021 r. była przedmiotem skargi do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, który wyrokiem z dnia 24 maja 2022 r., sygn. akt V SA/Wa 4362/21 uchylił decyzję ZUS z dnia [...] lipca 2021 r. nr [...]. Skład orzekający stwierdził, że organ "uzupełnił dokumentację sprawy mimo braku takiej konieczności, gdyż postępowanie dowodowe zostało uznane za kompletne" w wyroku uchylającym poprzednio wydaną w sprawie decyzję z [...] listopada 2019 r., tj. w wyroku o sygn. V SA/Wa 183/20. Wskazano również, że "zgromadzona w uzupełnionym postępowaniu wyjaśniającym dokumentacja nie wpłynęła zasadniczo na argumentację, jak i stanowisko organu. Zatem prowadzenie dalszego postępowania wyjaśniającego, było zbędne. Działanie organu, kierującego się wskazaniami co do dalszego postępowania wynikającymi z ww. wyroku o sygn. V SA/Wa 183/20, powinno było zamknąć się – stosownie do art. 153 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity: Dz. U. z 2022 r., poz. 329), dalej "p.p.s.a." – w ponownej ocenie już zgromadzonych dowodów. W tym stanie rzeczy Sąd I instancji uznał zakończenie postępowania wydaniem decyzji niespełna pół roku po uprawomocnieniu się ww. wyroku za nierealizujące wskazań Sądu co do dalszego postępowania, a przez to nieefektywne, tj. przewlekłe. Organ dokonał bowiem czynności procesowych, których wykonywać nie musiał i nie powinien, a które w żaden sposób nie przyczyniły się do wyjaśnienia sprawy. Jednocześnie uznano, że działania organu nie miało miejsca z rażącym naruszeniem prawa, bowiem wynikało stwierdzona nieefektywność działania organu ma charakter ocenny, tzn. jest wypadkową dostrzeżonej przez Sąd błędnej interpretacji ZUS co do wskazań odnośnie do dalszego postępowania zawartych w wyroku tut. Sądu o sygn. V SA/Wa 183/20.
Następnie skarżący złożył skargę kasacyjną do Naczelnego Sądu Administracyjnego, w której w ramach podstawy kasacyjnej z art. 174 pkt 2 p.p.s.a. wskazał naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy poprzez naruszenie przepisu:
1) art. 149 § 1a p.p.s.a. poprzez stwierdzenie, iż prowadzone w sposób przewlekły przez ZUS postępowanie nie miało miejsca z rażącym naruszeniem prawa, poprzez niedostrzeżenie, iż prowadzone przez ZUS postępowanie w sposób przewlekły (co stwierdził WSA w Warszawie) miało miejsce z rażącym naruszeniem prawa, co najmniej z uwagi na oczywiste niezastosowanie lub nieprawidłowe zastosowanie zasad ogólnych postępowania administracyjnego określonych w art. 6 - 11 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz.U. z 2018 r. poz. 2096 ze zm.), dalej "k.p.a.", w stopniu powodującym istotne ograniczenie uprawnienia strony w postępowaniu, co w konsekwencji miało istotny wpływ na wynik sprawy sądowoadministracyjnej, poprzez przyjęcie, iż w niniejszej sprawie stwierdzona przewlekłość organu nie miała charakteru rażącego,
2) art. 149 § 2 p.p.s.a. poprzez jego niezastosowanie oraz brak przyznania na wniosek skarżącego sumy pieniężnej o wysokości połowy kwoty określonej w art. 154 § 6 i 7 p.p.s.a. oraz stwierdzenie, iż w realiach niniejszej sprawy a contario realia niniejszej sprawy są akceptowalne z punktu widzenia ochrony praw skarżącego, a w niniejszej sprawie nie miała miejsce sytuacja (nie wystąpiła taka sytuacja), w której realia niniejszej sprawy są niemożliwe do akceptacji z punktu widzenia ochrony praw strony, podczas gdy w niniejszej sprawie zachodziły podstawy do przyznania skarżącemu sumy pieniężnej, o której mowa powyżej, z uwagi na nieakceptowalne rażące naruszenia przez ZUS przepisów prawa.
W oparciu o powyższe zarzuty kasacyjne, wniósł o zmianę zaskarżonego orzeczenia poprzez stwierdzenie, iż przewlekłe prowadzenie postępowania przez organ miało miejsce z rażącym naruszeniem prawa, przyznanie od organu na jego rzecz sumy pieniężnej, o której mowa w art. 149 § 2 w zw. z art. 154 § 6 i 7 p.p.s.a. w wysokości 28.312,65 zł (dwadzieścia osiem tysięcy trzysta dwanaście złotych sześćdziesiąt pięć groszy) oraz zasądzenie od organu na rzecz skarżącego zwrotu kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa procesowego wg norm przepisanych. W uzasadnieniu skargi kasacyjnej organ przedstawił uzasadnienie wniesionych zarzutów oraz stanowisko w sprawie.
Organ odpowiadając na skargę kasacyjną wniósł o jej oddalenie, zasądzenie od skarżącego na jego rzecz kosztów postępowania (w tym kosztów zastępstwa procesowego) według norm przepisanych. Organ wskazując na stan faktyczny sprawy, w szczególności wydanie decyzji w sprawie, uznał, że skarga kasacyjna jest bezzasadna.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Skarga kasacyjna nie zasługiwała na uwzględnienie.
Na wstępie należy wyjaśnić, że zgodnie z art. 182 § 2 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje skargę kasacyjną na posiedzeniu niejawnym, gdy strona, która ją wniosła, zrzekła się rozprawy, a pozostałe strony, w terminie czternastu dni od dnia doręczenia skargi kasacyjnej, nie zażądały przeprowadzenia rozprawy. Wobec tego, że z taką sytuacją mamy do czynienia w niniejszej sprawie, Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznał skargę kasacyjną na posiedzeniu niejawnym.
Stosownie do treści art. 183 § 1 p.p.s.a. NSA rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej biorąc z urzędu pod uwagę przyczyny nieważności postępowania sądowoadministracyjnego wskazane w art. 183 § 2 p.p.s.a. W rozpoznawanej sprawie nie wystąpiły okoliczności skutkujące nieważnością postępowania, zatem spełnione zostały warunki do merytorycznego rozpoznania skargi kasacyjnej.
Zgodnie z treścią art. 174 pkt 1 i 2 p.p.s.a. skargę kasacyjną można oprzeć na naruszeniu prawa materialnego, które może polegać na błędnej wykładni lub niewłaściwym zastosowaniu albo na naruszeniu przepisów postępowania, jeżeli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy.
Skarga kasacyjna skarżącego oparta została na podstawie kasacyjnej z art. 174 pkt 2 p.p.s.a. W ramach zarzutów kasacyjnych skarżący podniósł zarzut naruszenia przez sąd I instancji art. 149 § 1a p.p.s.a., polegający na błędnym uznaniu, że przewlekłe prowadzenie postępowania nie miało miejsca z rażącym naruszeniem prawa oraz zarzucając naruszenie art. 149 § 2 p.p.s.a poprzez jego niezastosowanie oraz brak przyznania sumy pieniężnej o wysokości połowy kwoty określonej w art. 154 § 6 i 7 p.p.s.a.
Rozpoznając niniejszą skargę kasacyjną Naczelny Sąd Administracyjny doszedł do przekonania, że jest ona niezasadna, dlatego nie mogła prowadzić do uchylenia zaskarżonego wyroku. W realiach przedmiotowej sprawy Sąd I instancji prawidłowo zastosował art. 149 § 1 pkt 3 p.p.s.a., bowiem organ prowadził postępowanie w sposób przewlekły, nie wydając przewidzianego prawem rozstrzygnięcia oraz w sposób prawidłowy odstąpił od wymierzenia organowi grzywny wobec uznania, że stwierdzona przewlekłość nie nastąpiła z rażącym naruszaniem prawa.
Na wstępie należy podkreślić, że skarga kasacyjna obejmuje swym zakresem punkt 2 i 3 wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 24 maja 2022 r., sygn. akt V SAB/Wa 36/21. Wobec nie objęcia skargą kasacyjną punktu pierwszego wskazanego wyżej wyroku, stał się on prawomocny.
Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznając niniejszą skargę kasacyjną w pełni uznał za słuszne, a czego skarżący w skardze kasacyjnej nie podważa, że postępowanie ZUS było prowadzone w sposób przewlekły. Sporna jest natomiast kwestia odnosząca się do oceny charakteru tej przewlekłości, a mianowicie, czy miała ona charakter "zwykły" – jak przyjął Sąd I instancji – czy też "kwalifikowany", jak z kolei podnosi skarżący.
Jakkolwiek, ani na gruncie przywołanej powyżej regulacji prawnej, ani też na gruncie art. 3 § 2 pkt 8 i pkt 9 p.p.s.a. oraz art. 149 § 1a p.p.s.a., ustawodawca nie zdefiniował pojęcia (terminu) "rażącego" charakteru przewlekłego prowadzenia postępowania, co ma ten skutek, że każdorazowo to sąd administracyjny w sprawach ze skarg na przewlekłe prowadzenie postępowania jest zobowiązany ad casum dokonać oceny stopnia stwierdzonej przewlekłości postępowania, a mianowicie czy miała ona charakter "zwykły", czy też "z rażącym naruszeniem prawa" oraz ocenę tą uzasadnić. Trzeba stwierdzić, że zaprezentowana przez Sąd I instancji propozycja oceny charakteru stwierdzonej przewlekłości postępowania w sprawie z wniosku strony o wznowienie postępowania, nie jest prawidłowa.
Gdy chodzi bowiem o kwalifikowaną formę przewlekłości postępowania prowadzonego przez organ administracji publicznej, o której mowa art. 149 § 1a p.p.s.a., za uzasadnione uznać należy stanowisko, że o ocenie, iż w danej sytuacji doszło do rażącego naruszenia prawa musi decydować okoliczność odnosząca się do czasu trwania postępowania. Fakt przekroczenia ustawowych terminów załatwienia sprawy stanowiąc naruszenie prawa, nie stanowi jeszcze sam w sobie przesłanki wnioskowania o rażącym charakterze tego naruszenia (wyrok NSA z dnia 21 czerwca 2012 r., sygn. akt I OSK 675/12; postanowienie NSA z dnia 27 marca 2013 r., sygn. akt II OSK 468/13, te orzeczenia oraz powoływane dalej dostępne na stronie: www.orzeczenia.nsa.gov.pl), to jednak z całą pewnością czas trwania postępowania – jego długość – może mieć istotne znaczenie dla oceny odnośnie do rażącego charakteru przewlekłości postępowania (wyrok NSA z 27 marca 2013 r., sygn. akt II OSK 468/13, tamże). Zwłaszcza, gdy przekroczenie terminu załatwienia sprawy jest znaczne i niezaprzeczalne, a także oczywiście pozbawione jakiegokolwiek racjonalnego uzasadnienia (wyroki NSA z dnia: 10 kwietnia 2018 r., II OSK 1775/17; 21 czerwca 2012 r., I OSK 675/12; 6 marca 2019 r., I OSK 2722/18, tamże), czy też, gdy działaniu organu administracji towarzyszy – wręcz jawny – brak woli załatwienia sprawy lub gdy organ ewidentnie nie stosuje się do przepisów prawa (wyrok NSA z dnia 24 maja 2018 r., sygn. akt II OSK 381/18, tamże), bądź gdy dochodzi do oczywistego lekceważenia wniosków strony czy też do celowego uchylania się organu od podejmowania rozstrzygnięcia w sprawie (wyroki NSA z dnia: 4 czerwca 2019 r., sygn. akt II OSK 3374/18; 6 sierpnia 2019 r., sygn. akt II OSK 1802/19, tamże). W tym też kontekście, jako nie bez znaczenia należy uznać i to, czy – jak podkreślił z kolei Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia [...] lipca 2014 r. w sprawie sygn. akt II GSK 832/13 – organ podejmował czynności wymienione w art. 36 k.p.a. oraz czy ewentualne wyznaczenie nowych terminów załatwienia sprawy było usprawiedliwione konkretnymi, obiektywnymi przeszkodami uniemożliwiającymi terminowe zakończenie postępowania (wyroki NSA z dnia: 10 stycznia 2014 r., sygn. akt II OSK 2426/13; 13 czerwca 2013 r., sygn. akt II OSK 3059/12, tamże).
Z przedstawionym podejściem koresponduje pogląd, w świetle którego ocena odnośnie do kwalifikowanej formy przewlekłości postępowania, a mianowicie z rażącym naruszeniem prawa, z oczywistych względów musi zakładać koniunkcję dwóch przesłanek, to jest naruszenia normatywnego wzorca działania oraz braku realizacji wartości prawem chronionych (por. Z. Cieślak, Decyzja administracyjna a rażące naruszenie prawa, "Glosa" 1995, nr 2, s. 5 i n.), co w sprawach ze skarg na przewlekłość postepowania należałoby odpowiednio odnosić do oceny naruszenia określonego w art. 12 k.p.a. normatywnego wzorca działania organu w relacji do wynikającego z tego naruszenia stopnia naruszenia takich wartości prawem chronionych, jakimi są zasada zaufania do państwa i jego organów oraz – co trzeba podkreślić – zasada pewności prawa i zasada pewności wydania rozstrzygnięcia.
W tym też kontekście trzeba podnieść, że nie jest też tak, że zasada, o której mowa w art. 7 k.p.a., gdy chodzi o jej znaczenie, ma pierwszeństwo przed zasadą wyrażoną w art. 12 § 1 k.p.a., z której wynika, że organy administracji publicznej powinny działać w sprawie wnikliwie i szybko, posługując się możliwie najprostszymi środkami prowadzącymi do jej załatwienia. Zwrot "działać w sprawie wnikliwie i szybko", którym ustawodawca operuje na gruncie art. 12 § 1 k.p.a. uzasadnia bowiem twierdzenie, iż wolą ustawodawcy było niedwuznaczne wskazanie na potrzebę równoważenia względów pragmatycznych ze standardami rzetelnego procesu, przede wszystkim zaś zasadami praworządności i dochodzenia prawdy obiektywnej (por. Z. Kmieciak, art. 12 k.p.a. w: Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz (red. W. Chróścielewski, Z. Kmieciak, lex 2019).
W świetle powyższego za uzasadniony trzeba uznać wniosek, że między wymienionymi kodeksowymi zasadami nie ma kolizji. Zasada szybkości postępowania nie niweczy bowiem, ani zasady legalizmu, ani też zasady prawdy obiektywnej, których prawidłowa realizacja nie zwalnia z obowiązku prowadzenia postępowania w sposób sprawny, racjonalny, rzetelny i efektywny. Wymienione dyrektywy powinny być więc uwzględniane w równym stopniu, a realizacja jednej z nich nie może skutkować nieuzasadnionym uszczerbkiem dla drugiej. Zwłaszcza wymaga zaakcentowania, że utrzymywanie strony postępowania administracyjnego przez długi czas w niepewności odnośnie do jej sytuacji prawnej, z całą pewnością nie służy ochronie i gwarancji przysługujących jej (konkretnych) praw, z którymi – co należy podkreślić – skorelowane są przecież konkretne obowiązki organu administracji orzekającego o tych prawach (wyrok NSA z dnia 7 grudnia 2016 r., sygn. akt II GSK 916/15, tamże).
Przenosząc te ustalenia na grunt niniejszej sprawy należy po pierwsze stwierdzić, że organ podejmował czynności zmierzające do załatwienia sprawy administracyjnej. Po drugie, w sprawie organ podjął czynności zmierzające do uzupełnienia materiału dowodowego, w szczególności skierował do skarżącego pismo z dnia 11 marca 2021 r., w którym wezwał go do uzupełnienia wniosku o aktualne dokumenty obrazujące jego sytuację materialną i zdrowotną oraz wskazał przewidywany termin zakończenia postępowania. Z prawa tego skarżący skorzystał, bowiem w dniach 6 i 12 kwietnia 2021 r. przedłożył dodatkowe dokumenty potwierdzające jego sytuację życiową. Oczywiście, w sprawie doszło do przekroczenia terminów załatwienia (art. 35 § 3 k.p.a.), ale mając na uwadze wydane w sprawie uprzednio dwa wyroki Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 14 grudnia 2018 r., sygn. akt V SA/Wa 304/18 oraz z dnia 17 listopada 2020 r., sygn. akt V SA/Wa 183/20, które nakazywały organom orzekającym w sprawie podjęcie konkretnych czynności w sprawie, nie można uznać, że w sprawie wystąpiła kwalifikowana przewlekłość. Nie można bowiem tracić z pola widzenia, że na długotrwałość postępowania w niniejszej sprawie wpłynęła konieczność ponownego rozpoznania całego materiału dowodowego, postępowania, które zostało wszczęte 21 grudnia 2016 r. Co prawda zakres prowadzonego przez organ postępowania wskazywał na błędne przekonanie o konieczności uzupełnienia materiału dowodowego zebranego w sprawie, a nie na ponowne przeanalizowanie sytuacji finansowej i zdrowotnej skarżącego w oparciu o dotychczas zebrany materiał dowodowy, jednakże nie należy tego oceniać jako uchylanie się przez organ od załatwienia sprawy poprzez podejmowanie zbędnych czynności ale jako działania zmierzające do realnego uzupełnienia materiału dowodowego, jego zbadania i wydania w sprawie decyzji. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, przedstawione argumenty nakazują uznać za słuszne stanowisko prezentowane w analizowanym zakresie zaskarżonego wyroku, że przewlekłe prowadzenie postępowania przez ZUS nie miało miejsca z rażącym naruszeniem prawa.
Odnosząc się do zarzutu niezastosowania przez Sąd I instancji art. 149 § 2 w związku z art. 154 § 6 i 7 p.p.s.a. Naczelny Sad Administracyjny uznał, że jest on bezpodstawny. Oczywiście zakwalifikowanie działań ZUS jako przewlekłości nie oznacza automatycznie konieczności orzeczenia sumy pieniężnej, bowiem zasądzenie tej sumy nie jest bezpośrednią konsekwencją stwierdzenia, że sposób prowadzenia postępowania przez organ jest przewlekły. Ma ona na celu zadośćuczynienie za krzywdę, jaką strona poniosła wskutek wadliwie działającej administracji publicznej. Suma pieniężna, o której mowa w art. 149 § 2 w zw. z art. 154 § 6 p.p.s.a. stanowi "szczególnego rodzaju zadośćuczynienie za stan przewlekłego postępowania organu". W związku z tym wniosek o przyznanie sumy pieniężnej powinien zawierać uzasadnienie, w którym skarżący powinien nawiązać do krzywdy wywołanej przewlekłym prowadzeniem postępowania. Aktywność sądu w takiej sytuacji jest uwarunkowana wskazaną argumentacją. Oceny tej nie zmienia przewidziana w art. 149 § 2 p.p.s.a., możliwość przyznania przez sąd sumy pieniężnej z urzędu. Sąd rozpatrujący skargę na bezczynność lub przewlekłość powinien podjąć czynności wyjaśniające odnoszące się do ewentualnego przyznania sumy pieniężnej, jeśli istnienie takich okoliczności wynika z uzasadnienia skargi lub wniosku wyartykułowanego przed rozpoznaniem skargi, a przyznanie tej sumy jest uzasadnione względami materialnoprawnymi (postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 1[...] lipca 2016 r. sygn. akt I OZ 705/16 oraz wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 8 lutego 2017 r., sygn. akt I OSK 1313/16 i z dnia 16 maja 2017 r., sygn. akt I OSK 798/17, tamże).
Z ww. orzeczeniami Naczelny Sąd Administracyjny w pełni się zgadza i podkreśla, że z uwagi na funkcję jaką pełni zasądzenie na rzecz skarżącego sumy pieniężnej, skarżący winien wskazać i uzasadnić swój wniosek. Nie może on poprzestać na niczym nie uzasadnionym powołaniu się na wskazane przepisy.
W tych okolicznościach w przedmiotowej sprawie nie mogły odnieść skutku postawione w skardze kasacyjnej zarzuty dotyczące naruszenia art. 149 § 2 w zw. z art. 154 § 6 i § 7 p.p.s.a. W sprawie niniejszej słusznie podkreślił Sąd I instancji, że skarżący nie przedstawił jakiejkolwiek argumentacji uzasadniającej złożony w tym przedmiocie wniosek. Realizacją tego wymogu nie jest z całą pewnością przedstawienie okoliczności faktycznych sprawy. Aktywność sądu jest w takiej sytuacji uwarunkowana wskazaną argumentacją. Ograniczając się w tym zakresie do procesowego aspektu tego zagadnienia stwierdzić należy, że sąd rozpoznający skargę na bezczynność lub przewlekłość powinien podjąć czynności wyjaśniające, odnoszące się do ewentualnego przyznania sumy pieniężnej, jeśli istnienie takich okoliczności wynika z uzasadnienia skargi lub wniosku wyartykułowanego przed rozpoznaniem skargi, a przyznanie tej sumy jest uzasadnione względami materialnoprawnymi (wyroki NSA: z 08.02.2017 r., I OSK 1313/16; z 16.05.2017 r., I OSK 2934/16; z 07.09.2017 r., I OSK 798/17, tamże).
W rozpatrywanej sprawie okoliczności uzasadniające przyznanie skarżącemu sumy pieniężnej nie zachodziły, co zostało należycie rozważone i wykazane przez Sąd I instancji. Działania organu nie nosiły znamion celowego unikania podjęcia rozstrzygnięcia w sprawie. Nie istniała też uzasadniona obawa, że bez tej dodatkowej sankcji organ nadal nie będzie respektować obowiązków wynikających z przepisów prawa, co wynika chociażby z wydania decyzji z dnia [...] lipca 2021 r. Nie był to przypadek zwłoki organu w załatwieniu sprawy, który można by uznać za szczególnie drastyczny. Sąd I instancji nie naruszył zatem art. 149 § 2 w zw. z art. 154 § 6 p.p.s.a.
Z tych wszystkich powodów Naczelny Sąd Administracyjny oddalił skargę kasacyjną na podstawie art. 184 p.p.s.a. Jednocześnie mając na względzie sytuację życiową i majątkową skarżącego, któremu w pierwszej instancji przyznano prawo pomocy, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 207 § 2 p.p.s.a. uznał, że w sprawie tej zachodzi szczególnie uzasadniony przypadek przemawiający za odstąpieniem od zasądzenia od skarżącego zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.