I GSK 1649/22

I GSK 1649/22 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2025-06-17
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2022-09-12
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Dariusz Dudra /przewodniczący sprawozdawca/
Paweł Janusz Lewkowicz
Tomasz Smoleń
Symbol z opisem
6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne
Ubezpieczenie społeczne
Sygn. powiązane
V SA/Wa 2176/21 - Wyrok WSA w Warszawie z 2021-11-25
Skarżony organ
Inne
Treść wyniku
Uchylono zaskarżony wyrok i zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy
Dz.U. 2024 poz 572
art. 7, art. 8 § 1, art. 11 oraz art. 77 § 1
Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j.)
Dz.U. 2003 nr 141 poz 1365
§ 3 ust. 1 pkt 1
ROZPORZĄDZENIE MINISTRA GOSPODARKI, PRACY I POLITYKI SPOŁECZNEJ z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne
Dz.U. 2020 poz 266
art. 28 ust. 3a
Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych - t.j.
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Dariusz Dudra (spr.) Sędzia NSA Tomasz Smoleń Sędzia del. WSA Paweł Janusz Lewkowicz Protokolant asystent sędziego Tomasz Sasak po rozpoznaniu w dniu 17 czerwca 2025 r. na rozprawie w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej S. B. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 25 listopada 2021 r. sygn. akt V SA/Wa 2176/21 w sprawie ze skargi S. B. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 14 grudnia 2020 r. nr UP-906/2020 w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek na ubezpieczenia społeczne 1. uchyla zaskarżony wyrok; 2. uchyla zaskarżoną decyzję.
Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z 25 listopada 2021 r., sygn. akt V SA/Wa 2176/21 oddalił skargę S. B. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 14 grudnia 2020 r. w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek.
Sąd I instancji orzekał w następującym stanie sprawy.
W dniu 6 lipca 2020 r. do ZUS wpłynął wniosek skarżącego o umorzenie należności z tytułu składek. Skarżący powołał się na trudną sytuację materialną i zdrowotną, a także zaawansowany wiek. Oświadczył, że brakuje mu środków finansowych na zakup lekarstw, środków czystości i opłaty za rachunki.
Zakład Ubezpieczeń Społecznych decyzją z 15 września 2020 r. odmówił skarżącemu umorzenia należności z tytułu składek za osobę prowadzącą działalność gospodarczą w łącznej kwocie 33 687,33 zł, w tym: ubezpieczenie zdrowotne za 02/2013 - 05/2020 (26 270,33 zł) wraz z odsetkami wyliczonymi na dzień złożenia wniosku o umorzenie, tj. 6 lipca 2020 r. (7 417,00 zł).
W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, że należności figurujące na koncie strony jako płatnika składek były nadal wymagalne i nie uległy przedawnieniu. Organ stwierdził, że nie wystąpiła w sposób bezsporny żadna z przesłanek uzasadniających uznanie należności za całkowicie nieściągalne w myśl zapisu art. 28 ust. 2 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. z 2020 r., poz. 266 ze zm., dalej: u.s.u.s.), Skarżący nie wykazał że:
- ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną spłata należności z tytułu składek wiązałaby się z brakiem możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych jego gospodarstwa domowego (art. 28 ust. 3a ww. ustawy),
- powstanie zadłużenia było następstwem szczególnych zdarzeń,
- stan zdrowotny lub konieczność sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiły go możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności z tytułu składek.
Decyzją z 14 grudnia 2020 r. organ odwoławczy utrzymał zaskarżoną decyzję w mocy. W uzasadnieniu decyzji wskazał, że z przedłożonego oświadczenia o stanie rodzinnym i majątkowym oraz sytuacji materialnej osoby fizycznej, która nie prowadziła pełnej księgowości, wynika że skarżący: jest żonaty; wielkość przedsiębiorcy określił jako mikroprzedsiębiorca; wskazał na zerowe przychody i dochody z prowadzonej działalności; nie pracuje zarobkowo; pobiera świadczenie emerytalne w miesięcznej wysokości 1 916,44 zł netto; nie posiada dochodów z innych źródeł; nie pobiera zasiłku z pomocy społecznej i nie korzysta z innych form pomocy; ponosi miesięczne stałe wydatki związane z utrzymaniem: opłaty eksploatacyjne - 950 zł, koszty związane z leczeniem - 520 zł; prowadzi trzyosobowe gospodarstwo domowe z żoną i z córką, które nie uzyskują dochodów; nie określił, czy posiada inne zobowiązania pieniężne; posiada dom we współwłasności w miejscowości R. przy ulicy [...] o powierzchni 320 m2; nie posiada praw majątkowych, pojazdów oraz wierzytelności; posiada inne składniki mienia ruchomego (telewizor i lodówkę) o łącznej wartości 150 zł; w prognozie poprawy sytuacji materialnej Skarżący podkreślił, że jego sytuacja jest trudna i miał problemy ze zdrowiem.
Z zaświadczenia z Zakładu Karnego wynika, że przebywał on w Zakładzie Karnym od dnia [...] maja 2015 r. do dnia [...] grudnia 2018 r.
Żona skarżącego poinformowała, że nie pobiera świadczeń emerytalno-rentowych i pozostaje na utrzymaniu męża, od 1999 r. jest przewlekle chora, a koszt zakupu lekarstw wynosi 600 zł. Poinformowała, że stara się o uzyskanie renty socjalnej.
Na podstawie informacji Zakładu Emerytalno-Rentowego Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 13 listopada 2020 r. ustalono, że skarżący pobiera świadczenie emerytalne w kwocie 2 894,75 zł brutto, tj. 1 916,44 zł netto (w tym dodatek pielęgnacyjny w kwocie 229,91 zł). Świadczenie obciążone było zajęciem egzekucyjnym w kwocie 723,69 zł przez Komornika Sądowego.
Organ ustalił również, że: skarżący prowadzi działalność gospodarczą w zakresie działalności agencji reklamowych (rejestr CEiDG); jest zgłoszony do ubezpieczenia zdrowotnego jako osoba prowadzącą pozarolniczą działalność gospodarczą oraz jako emeryt; w Centralnej Ewidencji Pojazdów figuruje jako właściciel trzech samochodów marki: Chrysler Voyager z 1996 r., Fiat Uno z 1994 r. i Toyota Corolla Verso z 2005 r.; w Centralnej Bazie Danych Ksiąg Wieczystych skarżący figuruje jako właściciel w części nieruchomości gruntowej - zabudowanej w miejscowości R. o powierzchni 2421 m2, dla której Sąd Rejonowy w W. prowadzi księgę wieczystą nr [...], na której ZUS dokonał zabezpieczenia hipotecznego z tytułu zaległych składek, w dziale IV księgi znajdują się wpisy innych wierzycieli; żona skarżącego (73 lata) od dnia 12 października 2004 r. nie figuruje jako osoba ubezpieczona; córka Skarżącego (40 lat) od dnia 16 listopada 2016 r. nie posiada tytułu do ubezpieczeń.
Organ wskazał, że zgodnie z art. 28 ust. 2 z zastrzeżeniem art. 30 u.s.u.s. należności z tytułu składek (w tym składki, odsetki za zwłokę, koszty upomnienia, opłata dodatkowa) mogą być umarzane tylko w przypadku stwierdzenia ich całkowitej nieściągalności. Przypadki wystąpienia całkowitej nieściągalności zostały określone w art. 28 ust. 3 pkt 1-6 ww. ustawy.
Organ ustalił, że: przesłanka wymieniona w art. 28 ust. 3 pkt 1 u.s.u.s. - nie wystąpiła z przyczyn oczywistych; przesłanki określone w art. 28 ust. 3 pkt 2, 4 i 4b u.s.u.s. nie zachodziły, ponieważ nie pozyskano żadnych dokumentów, z których wynikałoby, że: sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 oraz art. 361 ust. 1 pkt 1 ustawy - Prawo upadłościowe; nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym; nie nastąpiło zaspokojenie należności w umorzonym postępowaniu upadłościowym; przesłanka określona w art. 28 ust. 3 pkt 3 u.s.u.s. nie zachodziła, ponieważ skarżący nie zaprzestał prowadzenia działalności gospodarczej; przesłanka określona w art. 28 ust. 3 pkt 4a u.s.u.s. nie zachodziła w niniejszej sprawie, ponieważ wysokość nieopłaconych składek, o których umorzenie wnosił skarżący przekraczała kwotę kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym; przesłanka wymieniona w art. 28 ust. 3 pkt 5 u.s.u.s. nie zachodziła, ponieważ Komornik Sądowy bądź Naczelnik Urzędu Skarbowego nie stwierdził braku majątku, z którego można prowadzić egzekucję; przesłanka opisana w art. 28 ust. 3 pkt 6 u.s.u.s. nie zachodziła - nie można było stwierdzić, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne, ponieważ postępowanie egzekucyjne było prowadzone przez Dyrektora II Oddziału ZUS w Warszawie; ponadto Skarżący pobierał świadczenie emerytalne w wysokości 2 894,75 zł brutto oraz posiadał majątek w postaci nieruchomości, na której ZUS dokonał zabezpieczenia hipotecznego z tytułu zaległych składek.
Ponieważ wobec skarżącego nie zachodziły przesłanki pozwalające na stwierdzenie całkowitej nieściągalności należności z tytułu składek uniemożliwiało to pozytywne rozstrzygnięcie wniosku w żądanym zakresie na podstawie art. 28 ust. 3 u.s.u.s. ZUS podjął czynności zmierzające do ustalenia, czy w przedmiotowej sprawie występują przesłanki umorzenia.
Skarżący poinformował organ, że ma problemy ze zdrowiem i wymaga hospitalizacji. Powołał się również na stan zdrowia żony, która wymagała stałej opieki lekarskiej, z powodu wypadku doznała obrażeń w postaci złamania obojczyka, uszkodzenia kręgosłupa. Dodał, że rehabilitacja i leczenie pochłania znaczą część dochodów. Przedłożył dokumentację medyczną dotyczącą stanu zdrowia jego i żony. Organ stwierdził, że wskazane problemy zdrowotne mogły być dodatkowym utrudnieniem w codziennej egzystencji, lecz nie stanowiły wystarczającej podstawy do umorzenia należności z tytułu składek. Skarżący pobierał świadczenie emerytalne, które było wypłacane bez względu na stan zdrowia. Ponadto, prowadził działalność gospodarczą. Brak było zatem podstaw do stwierdzenia, że sytuacja zdrowotna uniemożliwiła uzyskiwanie dochodów niezbędnych do podjęcia spłaty zadłużenia.
W zakresie wystąpienia przesłanki wymienionej w § 3 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne (Dz.U. z 2003 r. Nr 141, poz.1365, dalej: rozporządzenie), organ stwierdził, że powstanie zadłużenia nie było wynikiem klęski żywiołowej bądź szczególnego zdarzenia natomiast było wynikiem nieopłacania w ustawowym terminie płatności składek w czasie prowadzonej działalności gospodarczej. Organ podkreślił, że decydując się na prowadzenie działalności gospodarczej skarżący powinien być świadomy, że dodatkowo zobowiązuje się do opłacenia należnych składek z tego tytułu za każdy miesiąc kalendarzowy w ustawowo określonych terminach. Za ryzyko związane z prowadzoną działalnością, jak również negatywnymi skutkami oraz za wszelkie rozliczenia odpowiada podmiot prowadzący działalność. W interesie publicznym – jak stwierdził organ - nie leży uwolnienie go od ciążącego na nim obowiązku uregulowania należności z tytułu składek, z uwagi na wysokość zadłużenia. Ograniczone możliwości płatnicze strony, podnoszone jako jeden z głównych argumentów, nie mogły być uznane za przesłankę wystarczającą do umorzenia zaległości we wnioskowanym zakresie. Strona poinformowała organ, że ponosi stałe miesięczne wydatki w łącznej kwocie ok. 1 470 zł. Organ stwierdził, że wspomniane wydatki nie były nadzwyczajnymi kosztami jakie Strona musi ponosić, a ZUS nie może umarzać zaległości każdej osobie, która ponosi, podobnie jak ogół społeczeństwa, zwykłe koszty utrzymania.
W ocenie ZUS przedstawiona przez skarżącego sytuacja rodzinna i materialna jest niejednoznaczna. Prowadzi on trzyosobowe gospodarstwo domowe z żoną i córką, które nie uzyskiwały żadnych dochodów i jedynym ich źródłem utrzymania jest jego świadczenie emerytalne w miesięcznej wysokości 1 916,44 zł netto. Żona strony pomimo, że nabyła prawo do świadczenia emerytalnego nie złożyła wniosku o jego przyznanie, oświadczyła, że starała się o uzyskanie prawa do renty socjalnej. W aktach sprawy nie było też dowodu, aby występowały przeciwwskazania do podjęcia przez córkę strony zatrudnienia w celu poprawy sytuacji finansowej gospodarstwa domowego.
Skarżący nie udowodnił również, że w związku z trudną sytuacją, na którą się powoływał, zostały podjęte działania mające na celu uzyskanie dodatkowego wsparcia finansowego jakim dysponują powołane do tego instytucje socjalne. Na sytuację majątkową skarżącego składały się także posiadane składniki majątkowe, w tym nieruchomość położona w miejscowości R., na której ZUS dokonał zabezpieczenia hipotecznego na rzecz należności z tytułu składek.
W ocenie organu w sytuacji Strony przesłanka interesu publicznego nie zachodziła, ponieważ opłacenie składek nie jest przywilejem, lecz obowiązkiem wynikającym z ustawy.
Na podstawie analizy dokumentacji zgromadzonej w aktach sprawy ZUS nie znalazł podstaw do umorzenia żądanych należności w oparciu o zapisy rozporządzenia oraz art. 28 ust. 3a u.s.u.s. W ocenie organu okoliczności w nich wymienione nie zachodził.
Biorąc pod uwagę przeanalizowany materiał dowodowy oraz publicznoprawny charakter należności z tytułu składek nie znaleziono podstaw do uchylenia decyzji ZUS z dnia 15 września 2020 r.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalając skargę na opisaną na wstępie decyzję stwierdził, że należy zgodzić się ze stanowiskiem ZUS w odniesieniu do przesłanki z art. 28 ust. 3 pkt 5 i 6 u.s.u.s., że żaden organ egzekucyjny nie stwierdził braku majątku, z którego można egzekwować należności. Tym samym, w ocenie Sądu, organ prawidłowo stwierdził, że w sprawie nie występują przesłanki umożliwiające umorzenie należności z art. 28 ust. 3 u.s.u.s.
Przechodząc do oceny możliwości umorzenia należności składkowych na podstawie art. 28 ust. 3a u.s.u.s. wskazał na przesłanki umorzenia, określone w § 3 ust. 1 rozporządzenia. Niewątpliwie w sprawie nie wystąpiła przesłanka określona w § 3 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia, bowiem sam Skarżący nie podnosił, by poniósł straty materialne w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia. Sąd podziela stanowisko organu w zakresie braku wykazania przez Skarżącego wystąpienia ostatniej z przesłanek wskazanych w § 3 ust. 1 rozporządzenia.
Z przedłożonego oświadczenia Skarżącego o stanie rodzinnym i majątkowym oraz sytuacji materialnej, wynika że Skarżący pobiera świadczenie emerytalne w miesięcznej wysokości 1 916,44 zł netto i nie posiada dochodów z innych źródeł. Nie pobiera zasiłku z pomocy społecznej i nie korzysta z innych form pomocy. Ponosi miesięczne stałe wydatki związane z utrzymaniem, tj. opłaty eksploatacyjne – 950 zł, koszty związane z leczeniem - 520 zł. Prowadzi trzyosobowe gospodarstwo domowe z żoną i córką, które nie uzyskują dochodów. Posiada dom we współwłasności w miejscowości R. przy ulicy [...] o powierzchni 320 m2. Skarżący oświadczył, że nie posiada praw majątkowych, pojazdów oraz wierzytelności, posiada inne składniki mienia ruchomego (telewizor i lodówkę) o łącznej wartości 150 zł. Żona skarżącego nie pobiera świadczeń emerytalno-rentowych i pozostaje na utrzymaniu męża, od 1999 r. jest przewlekle chora, a koszt zakupu lekarstw wynosi 600 zł, stara się o uzyskanie renty socjalnej.
Z akt sprawy wynika, że skarżący pobiera świadczenie emerytalne w kwocie 2 894,75 zł brutto, tj. 1.916,44 zł netto (w tym dodatek pielęgnacyjny w kwocie 229,91 zł). Świadczenie obciążone było zajęciem egzekucyjnym w kwocie 723,69 zł przez Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym w W.
Skarżący prowadzi działalność gospodarczą w zakresie działalności agencji reklamowych (rejestr CEiDG); jest zgłoszony do ubezpieczenia zdrowotnego jako osoba prowadzącą pozarolniczą działalność gospodarczą oraz jako emeryt; w Centralnej Ewidencji Pojazdów figuruje jako właściciel trzech samochodów marki: Chrysler Voyager z 1996 r., Fiat Uno z 1994 r. i Toyota Corolla Verso z 2005 r.; w Centralnej Bazie Danych Ksiąg Wieczystych skarżący figuruje jako właściciel w części nieruchomości gruntowej - zabudowanej w miejscowości R. o powierzchni 2421 m2, dla której Sąd Rejonowy w W. prowadzi księgę wieczystą nr [...], na której ZUS dokonał zabezpieczenia hipotecznego z tytułu zaległych składek, w dziale IV księgi znajdują się wpisy innych wierzycieli; żona skarżącego (73 lata) od dnia 12 października 2004 r. nie figuruje jako osoba ubezpieczona; córka skarżącego (40 lat) od dnia 16 listopada 2016 r. nie posiada tytułu do ubezpieczeń.
Sąd stwierdził, że organ wykazał, że sytuacja życiowa i majątkowa skarżącego nie wskazuje, by w sposób trwały nie posiadał możliwości płatniczych. W ocenie Sądu nie występują po stronie skarżącego takie okoliczności, które faktycznie mogłyby uzasadniać wniosek o umorzenie należności oraz potwierdzać fakt, że skarżący nie jest w stanie ponieść konsekwencji finansowych związanych z prowadzeniem działalności gospodarczej.
Dokonując oceny zaskarżonej decyzji, Sąd uznał, że organ odmawiając skarżącemu umorzenia wnioskowanych zobowiązań, należycie wykazał, że okoliczności sprawy nie uzasadniają zastosowania wobec skarżącego ulgi, jaką jest umorzenie należności. W tej sytuacji nie sposób stwierdzić, by poczynione przez organ ustalenia co do braku wystąpienia przesłanek umorzenia należności z tytułu składek były dowolne i nie wynikały ze zgromadzonego materiału dowodowego.
Odnosząc się do zarzutów skargi Sąd stwierdza, iż brak podstaw do ich uwzględnienia. Sąd podziela stanowisko organu, że ryzyko związane z prowadzoną działalnością ponosi podmiot prowadzący działalność. Brak podstaw do przenoszenia odpowiedzialności za niepowodzenia finansowe na ZUS.
Skarżący wniósł skargę kasacyjna od powyższego wyroku domagając się jego uchylenia i uchylenia zaskarżonej decyzji ewentualnie uchylenia zaskarżonego wyroku i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji oraz zasądzenia kosztów postępowania.
Zaskarżonemu wyrokowi zarzucił na podstawie art. 174 pkt 1 i 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tj. Dz. U. z 2024 r., poz. 935; dalej: p.p.s.a.) naruszenie:
1. Przepisów prawa materialnego, tj.:
a) art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) p.p.s.a. w związku z art. 28 ust. 3a u.s.u.s. w związku z § 3 ust. 1 rozporządzenia poprzez ich błędną wykładnię polegającą na uznaniu, iż w sprawie brak jest podstaw do uznania, iż ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną skarżący nie jest w stanie opłacić należności i nie pociągnęłoby to zbyt ciężkich skutków dla zobowiązanego i jego rodziny; jak też poprzez uznanie, że opłacenie należności z tytułu, składek nie pozbawiłoby skarżącego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych,
b) art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) p.p.s.a. w związku z art. 28 ust. 3a u.s.u.s. w związku z § 3 ust. 1 rozporządzenia, art. 8 k.p.a., poprzez ich niewłaściwe zastosowanie i nie uwzględnienie podczas orzekania i stosowania tych przepisów skutków jakie dla skarżącego i jego rodziny będzie miało oddalenie skargi i utrzymanie w mocy obu decyzji ZUS, w szczególności nie uwzględnienie czy wykonanie zobowiązań wobec ZUS nie spowoduje popadnięcie skarżącego w coraz większą biedę i niemożność wyjścia z zadłużeń, czy nie spowoduje konieczności korzystania przez skarżącego z pomocy społecznej,
2. przepisów postępowania, w sytuacji, gdy uchybienie przepisów postępowania miało istotny wpływ na wynik sprawy, tj.,:
a) art. 3 § 1 i art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. w związku z art. 7, art. 77 § 1 oraz art. 80 k.p.a. poprzez błędne ustalenie stanu faktycznego i przyjęcie, że organ wykazał, że sytuacja życiowa i majątkowa skarżącego nie wskazuje, by w sposób trwały nie posiadał możliwości płatniczych; oraz poprzez przyjęcie że brak jest podstaw do umorzenia należności,
b) art. 3 § 1 i art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. w związku z art. 8 k.p.a., wobec niedostrzeżenia przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, iż decyzja organu II instancji jest nie do zaakceptowania w państwie prawa i narusza zasadę zaufania oraz przekonywania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a tym samym Sąd winien był, sprawując kontrolę legalności, zastosować środek określony w ustawie i uchylić zaskarżoną decyzję na zasadzie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Skarga kasacyjna zasługiwała na uwzględnienie.
Zgodnie z art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tj. Dz. U. z 2024 r., poz. 935; dalej: p.p.s.a.) Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej. Zasada związania granicami skargi kasacyjnej nie dotyczy jedynie nieważności postępowania, o której mowa w art. 183 § 2 p.p.s.a. Żadna jednak ze wskazanych w tym przepisie przesłanek w stanie faktycznym sprawy nie zaistniała.
Za usprawiedliwione NSA uznał zarzuty procesowe złożonej skargi kasacyjnej.
W pierwszym z zarzutów skarżący kasacyjnie wskazał na naruszenie art. 3 § 1 i art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. poprzez błędne ustalenie stanu faktycznego i przyjęcie, że organ wykazał, że sytuacja życiowa i majątkowa skarżącego nie wskazuje, by w sposób trwały nie posiadał możliwości płatniczych oraz poprzez przyjęcie, że brak jest podstaw do umorzenia należności. W drugim z zarzutów powołano jako naruszone te same przepisy p.p.s.a., które zostały wskazane w zarzucie pierwszym w powiązaniu z art. 8 k.p.a. wobec niedostrzeżenia przez WSA, iż decyzja organu II instancji jest nie do zaakceptowania w państwie prawa i narusza zasadę zaufania.
Pierwszy z zarzutów w swej treści nawiązuje do sytuacji majątkowej zobowiązanego. Przypomnieć zatem należy, że zgodnie z § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia Zakład może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku, gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych.
"Niezbędne potrzeby życiowe" to takie, których zaspokojenie jest konieczne bądź też, których niezaspokojenie negatywnie (szkodliwie) wpłynie na byt zobowiązanego lub jego rodzinę. Przy czym wymaga podkreślenia, że niezbędne potrzeby życiowe należy rozumieć w sposób obiektywny, a nie poprzez subiektywne postrzeganie tych potrzeb przez skarżącego (por. wyrok NSA z 4 stycznia 2021 r., sygn. akt I GSK 593/20, LEX nr 3146500). Nie można uznać za prawidłową sytuację, w której zapłata zaległości powoduje konieczność sięgania przez zobowiązanego, pozbawionego możliwości zaspokojenia swoich niezbędnych potrzeb materialnych, do środków pomocy państwa. Dla oceny czy zachodzą podstawy do zastosowania regulacji z § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia bardzo istotna jest szczegółowa, wnikliwa i wszechstronna analiza dotycząca sytuacji finansowej i materialnej osoby ubiegającej się o umorzenie należności z tytułu składek (por. wyrok NSA z 6 lutego 2013 r., sygn. akt II GSK 2026/11, LEX nr 1358332). Organ przy wydawaniu decyzji o umorzeniu składek jest zobowiązany do rzetelnej i wnikliwej analizy wszelkich okoliczności sprawy w celu stwierdzenia, czy zostały spełnione przesłanki określone w § 3 ust. 1 rozporządzenia. Przeprowadzona w ten sposób analiza stanu faktycznego stanowi podstawę do wydania decyzji o charakterze uznaniowym (por. wyrok NSA z 20 stycznia 2015 r., sygn. akt II GSK 2222/13, LEX nr 1656092).
Wskazać przede wszystkim należy, iż organ nie wyjaśnił jak należy rozumieć pojęcie niezbędnych potrzeb życiowych rodziny, a ponadto ustalenia jakich dokonał są niepełne i nie korelują w całokształcie ze zgromadzonym w sprawie materiałem dowodowym, co jednoznacznie świadczy, iż organ nie dokonał wyczerpującego zebrania i oceny materiału dowodowego. Działaniem tym organ naruszył naczelne zasady postępowania w sprawach administracyjnych, tj. art. 7 k.p.a. oraz art. 77 § 1 k.p.a.
W zakresie pojęcia niezbędnych potrzeb życiowych stwierdzić należy, że do wydatków związanych z zaspokojeniem niezbędnych potrzeb życiowych zaliczają się, w ocenie NSA, nie tylko opłaty za media (prąd, gaz, woda, ogrzewanie), czy też koszt leczenia, ale także koszty zakupu: żywności, odzieży, środków czystości i higieny osobistej. Nieustalenie przez organ pełnej wysokości comiesięcznych wydatków zobowiązanego związanych z utrzymaniem jego i jego rodziny powoduje, że zaprezentowany obraz sytuacji materialnej skarżącego kasacyjnie jest niepełny i nie pozwala na ustalenie, czy jest on w stanie uregulować zaległe składki na ubezpieczenie.
Z ustalonego stanu faktycznego sprawy wynika, że skarżący kasacyjnie pobiera świadczenie emerytalne w wysokości 1916,44 zł netto. Ponosi miesięczne stałe wydatki związane z utrzymaniem: opłaty eksploatacyjne – 950 zł, koszty związane z leczeniem 520 zł, co w sumie daje 1470 zł. Uwzględniając w tym rozliczeniu kwotę zajęcia egzekucyjnego dokonanego przez Komornika Sądowego w wysokości 723,69 zł, stwierdzić należy, że już tylko te dane wskazują, że podane koszty wraz z potrącaną kwotą z tytułu zajęcia przewyższają uzyskiwane dochody. Dodać do tego należy, że skarżący kasacyjnie prowadzi gospodarstwo domowe wraz z żoną i córką, które nie uzyskują dochodów.
Ustalając zatem sytuację materialną zobowiązanego organ powinien był ustalić jego miesięczny dochód netto, pomniejszyć go o sumę jego comiesięcznych wydatków oraz zobowiązań, a następnie ocenić, czy kwota jaka zobowiązanemu pozostaje pozwala mu na chociażby częściowe uregulowanie zaległych zobowiązań względem ZUS, bez pozbawienia zobowiązanego możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych.
W zaskarżonej do WSA decyzji wydanej przez Zakład w drugiej instancji brak jest wnikliwej analizy sytuacji zobowiązanego. Organ nie zweryfikował, czy skarżącemu pozostanie zabezpieczone niezbędne minimum egzystencji.
W ramach ustalonego stanu faktycznego w zakresie sytuacji majątkowej skarżącego, organ ustalając sytuację materialną zobowiązanego wskazał, że jest on właścicielem trzech samochodów marki: Chrysler Voyager z 1996 r., Fiat Uno z 1994 r. i Toyota Corolla z 2005 r. Zauważyć należy, że w zakresie pierwszych dwóch samochodów ze względu na ich wiek 24 i 26 lat w dacie wydawanej decyzji przez organ w II instancji, ich wartość rynkowa była zerowa. Trzeci z pojazdów jakąś wartość rynkową posiada, jednak jego wiek 15 lat wskazuje, że wartość ta jest niewielka.
W postępowaniu dotyczącym umorzenia należności składkowych wskazując majątek zobowiązanego należy przedstawić jego rzeczywisty majątek posiadający wartość istotną z punktu widzenia prowadzonego postępowania, tj. możliwości jego zbycia i zaspokojenia dochodzonych zobowiązań, jak i zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych zobowiązanego. Nie można wskazywać składników majątkowych niemających wartości rynkowej, bo nie posłużą one do pokrycia zobowiązań, czy zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Zafałszowują one rzeczywistą sytuację majątkową zobowiązanego. Powoływanie się przez ZUS na bezwartościowe składniki majątku dla zobrazowania sytuacji majątkowej zobowiązanego w postępowaniu dotyczącym umorzenia należności na podstawie § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia jest nie do zaakceptowania w państwie prawa (art. 2 Konstytucji RP), jednocześnie działanie takie narusza zasadę zaufania do organów (art. 8 § 1 k.p.a.) oraz zasadę przekonywania (art. 11 k.p.a.).
W zakresie majątku nieruchomego, wskazano na dom o powierzchni 320 metrów kwadratowych, którego zobowiązany jest współwłaścicielem, ale nie podano jaki jest jego udział w tym domu. Organ w decyzji wskazuje na współwłasność w jednej czwartej działki, na której posadowiony jest ten dom, co wcale nie musi oznaczać, że zobowiązany jest jego współwłaścicielem w jednej czwartej. Poza tym nieruchomość ta jest obciążona licznymi hipotekami. Obowiązkiem organu było dokładne wskazanie udziału we własności działki i domu, a także wskazanie długów hipotecznych, tak aby zobrazować, czy jest to majątek wartościowy. Skarżący kasacyjnie w złożonym środku zaskarżenia podaje te długi hipoteczne to: 40.000 USD, 20.000 CAD (dolarów kanadyjskich), 10.000 CAD, 11.000 zł, i 4.466,46 zł. Uzupełnić powyższe jeszcze należy o odsetki i inne koszty uboczne, bowiem dopiero wraz z kosztami ubocznymi będzie widoczny pełny obraz wartości tego składnika majątkowego.
Poza tym wskazać należy, że przedmiotowy dom jest miejscem zamieszkania skarżącego kasacyjnie i jego rodziny. Wypada zauważyć, że w orzecznictwie NSA prezentowany jest pogląd, iż przy rozpoznawaniu wniosku o umarzenie należności na podstawie art. 28 ust. 3a u.s.u.s. podstawową kwestią jest ocena, czy w wyniku egzekucji zadłużenia pojawi się niebezpieczeństwo powstania zbyt ciężkich skutków dla zobowiązanego i jego rodziny (por. wyrok NSA z 6 stycznia 2010 r., sygn. akt II GSK 278/09, LEX nr 596711).
Podsumowując zaprezentowane wywody, podkreślić należy, że umorzenie należności składkowych może nastąpić w ramach uznania administracyjnego. Niezbędne do tego jest zaistnienia jednej z przesłanek umorzenia wskazanych przez ustawodawcę w przepisach ustawy art. 28 ust. 3 pkt 1-6 lub powołanych przez prawodawcę w przepisach rozporządzenia § 3 ust. 1 pkt 1-3. Zaznaczyć jednak należy, że w sytuacji powstania przesłanki do umorzenia należności składkowych organ może, ale nie musi dokonać rozstrzygnięcia przyznającego ulgę w postaci umorzenia. Na tym właśnie polega uznanie administracyjne – organ może, lecz nie musi doprowadzić do wygaśnięcia długu. Decyzja taka musi być jednak wszechstronnie umotywowana. W przypadku zaś, gdy żadna z tych przesłanek w okolicznościach faktycznych sprawy nie występuje Zakład nie ma możliwości podjęcia decyzji o umorzeniu należności z tytułu składek, wydaje wtedy decyzję związaną o odmowie umorzenia należności składkowych. NSA w swym orzecznictwie wskazuje, że dopiero po wystąpieniu przesłanki umorzenia składek, organ administracyjny ma możliwość wyboru konsekwencji prawnych określonego stanu faktycznego, albowiem dopiero w takiej sytuacji działa w granicach uznania administracyjnego (por. wyrok NSA z 6 maja 2019 r., sygn. akt I GSK 164/19, LEX nr 2687333).
Odnosząc się do zarzutów naruszenia przepisów prawa materialnego stwierdzić należy, że dotyczą one przepisów, które nie zostały wskazane w sposób konkretny, tzn. z przywołaniem konkretnej jednostki redakcyjnej. W zarzutach tych przywołano § 3 ust. 1 rozporządzenia nie wskazując dalszej jednostki redakcyjnej w postaci punktu.
Takie rozumienie zarzutów w skardze kasacyjnej prezentowane jest w orzecznictwie NSA. Sąd kasacyjny stwierdza, że konstrukcja tego środka zaskarżenia dla swej skuteczności wymaga powołania konkretnych przepisów prawa poprzez podanie oznaczonych numerem artykułu, paragrafu, ustępu, punktu a także miejsca publikacji wymienianych w podstawach skargi przepisów. W orzecznictwie NSA zarysowała się w tym zakresie jednoznaczna teza, że skarga kasacyjna powinna zawierać nie tylko przytoczenie podstaw kasacyjnych, ale i ich uzasadnienie. Oznacza to konieczność powołania konkretnych przepisów prawa (oznaczonych numerem artykułu, paragrafu, ustępu, a także miejsca publikacji wymienianych w podstawach skargi przepisów), którym - zdaniem skarżącego - uchybił sąd, uzasadnienia ich naruszenia a w razie zgłoszenia zarzutu naruszenia prawa procesowego - wskazania dodatkowo, że naruszenie to mogło mieć wpływ na wynik sprawy. Kasacja nie odpowiadająca tym wymogom, pozbawiona konstytuujących ją elementów treściowych, uniemożliwia sądowi ocenę jej zasadności (por. wyrok NSA z 18 marca 2011 r., sygn. akt I GSK 140/10, LEX nr 990041, wyrok NSA z 12 kwietnia 2011 r., sygn. akt II OSK 217/11, LEX nr 1081761, wyrok NSA z 1 kwietnia 2011 r., sygn. akt II GSK 349/10, LEX nr 1080116).
Dlatego też zarzuty naruszenia przepisów prawa materialnego należało uznać za nieskuteczne.
Wobec powyższego, Naczelny Sąd Administracyjny, działając na podstawie art. 188 w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a., uchylił zaskarżony wyrok oraz decyzję organu II instancji.