II OZ 382/11

II OZ 382/11 - Postanowienie NSA
Data orzeczenia
2011-05-11
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2011-04-13
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Małgorzata Stahl /przewodniczący sprawozdawca/
Symbol z opisem
6019 Inne, o symbolu podstawowym 601
Hasła tematyczne
Prawo pomocy
Sygn. powiązane
II SA/Bk 86/11 - Wyrok WSA w Białymstoku z 2011-11-10
II OSK 497/12 - Wyrok NSA z 2013-06-27
II OZ 147/12 - Postanowienie NSA z 2012-03-06
Skarżony organ
Wojewódzki Inspektor Nadzoru Budowlanego
Treść wyniku
Uchylono zaskarżone postanowienie i przekazano sprawę do ponownego rozpoznania przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w...
Powołane przepisy
Dz.U. 2002 nr 153 poz 1270
art 244 par 1 i 2
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Małgorzata Stahl po rozpoznaniu w dniu 11 maja 2011 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia J. B. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Białymstoku z dnia 31 marca 2010 r., sygn. akt II SA/Bk 86/11 odmawiające przyznania J. B. przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w kwocie powyżej 100 złotych w sprawie ze skargi J. B. na postanowienie Podlaskiego Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego w Białymstoku z dnia [...] grudnia 2010 r., nr [...] w przedmiocie odmowy zawieszenia postępowania legalizacyjnego postanawia: uchylić zaskarżone postanowienie i przekazać sprawę Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Białymstoku do ponownego rozpoznania.
Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku postanowieniem z dnia 31 marca 2011 r., sygn. akt II SA/Bk 86/11, odmówił J. B. przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w kwocie powyżej 100 złotych w sprawie z jego skargi na postanowienie Podlaskiego Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego w Białymstoku z dnia [...] grudnia 2010 r., nr [...], w przedmiocie odmowy zawieszenia postępowania legalizacyjnego.
W uzasadnieniu tego postanowienia Sąd wskazał, że we wniosku o przyznanie prawa pomocy J. B., odwołując się do oświadczenia o jego stanie majątkowym złożonym w sprawie II SAB/Bk 78/10, podał, iż nie odrobił jeszcze strat w prowadzonym gospodarstwie rolnym powstałych w związku z internacją odbytą w okresie od [...] lutego 2006 r. do [...] marca 2007 r., w tym: nie wywiózł w pełni obornika, nie wykonał planowanych kapitalnych napraw maszyn i remontów budynków, co prowadzi do większych wydatków bieżących na zakup plandek do przykrycia plonów zbóż, trzymanych tymczasowo na przyczepach na podwórku, czy na wypożyczenie kopaczki do ziemniaków. Wskazał, że nie posiada zabezpieczonego opału na zimę, zboża przeznaczone na utrzymanie zwierząt i siew trzyma na podwórku pod plandekami, uzyskał niskie plony zbóż, na skutek internacji nie zacielił krów, zwierzęta te dają mało mleka. Ponadto wskazał na utratę klientów na mleko. Nie może również pozyskać żadnych środków z nieruchomości bowiem Gmina S. zablokowała obrót nimi. Podkreślił, że jest osobą cierpiącą na nieuleczalną chorobę psychiczną, a niezdolność do pracy o charakterze trwałym w połączeniu z koniecznością zażywania lekarstw obniżających zdolność psychoruchową umożliwia pracę jedynie we własnym gospodarstwie rolnym i to na własne ryzyko oraz skutkuje koniecznością korzystania z pomocy osób trzecich. Skarżący utrzymuje się z renty inwalidzkiej w wysokości [...] zł oraz z dochodu uzyskiwanego ze sprzedaży mleka w kwocie [...] zł miesięcznie. Posiada grunty rolne o powierzchni 21,1142 ha (w tym 2,06 ha dzierżawione od gminy), las o powierzchni 3,68 ha, dom o powierzchni 70 m² oraz 13 maszyn rolniczych mających średnio 20 lat (wartość szacunkowa około [...] zł).
Jednocześnie J. B. oświadczył, że posiada nieuregulowane do lutego 2011 r. należności pieniężne w wysokości [...] zł (koszty pełnomocnika do reprezentowania skarżącego przed Europejskim Trybunałem Praw Człowieka w Strasburgu – [...] zł, pożyczka sąsiedzka – [...] zł, wpisy sądowe w łącznej kwocie [...] zł, opłata legalizacyjna od samowoli budowlanej [...]zł oraz częściowo podatek rolny za lata 2007 – 2010. W styczniu 2010 r. Wskazał, że Skarb Państwa winny jest zwrócić mu łączną kwotę [...] zł, w tym: dopłaty obszarowe za 2010 r. – [...] zł (decyzja nieostateczna) oraz zwrot kosztów sądowych w wysokości [...] zł w sprawach II SAB/Bk78/10, II SAB/Bk 53/10 oraz WSA w Warszawie VII SA/Wa 2140/10. W tym samym okresie skarżący otrzymał od Skarbu Państwa zwrot kwoty [...] zł, w szczególności: odszkodowanie za szkody wyrządzone przez bobry – [...] zł; wyrównanie dopłat obszarowych z Unii Europejskiej za 2008 r. – [...] zł; zwrot kosztów sądowych w sprawie [...] Sąd Rejonowy w B. – [...] zł. Dodatkowo J.B. jest winien do zwrotu w pieniądzu lub naturze 100 litrów oleju napędowego oraz jest zobowiązany pokryć koszty ustanowienia geodety w kwocie [...] zł. Dnia 1 stycznia 2011 r. skarżący posiadał [...] zł. Brakujące środki finansowe na utrzymanie własne wnioskodawcy pochodziły z pożyczek rodziny i znajomych (do spłaty w pieniądzu, przez odpracowanie lub też w produktach rolnych). Do dnia [...] lutego 2011 r. J. B. nie otrzymał jeszcze na konto dopłat do produkcji rolnej z Unii Europejskiej (k. 43 – 44 akt II SAB/Bk 78/10).
W odpowiedzi na wezwanie referendarza sądowego wystosowane w sprawie II SAB/Bk 78/10 skarżący wyszczególnił posiadane maszyny rolnicze tj. ciągnik rolniczy [...], rok prod. 1971; ciągnik rolniczy [...], rok prod. 2010 r.; pług dwuskibowy zakupiony w 1984 r.; brony ciągnikowe, rok prod. 1984; siewnik zbożowy, rok prod. 1978; kultywator, rok prod. 1984; kosiarka rotacyjna, rok prod. 1980; przetrząsaczko – zgrabiarka, rok prod. 1988; kopaczka do ziemniaków, rok prod. 1971; rozrzutnik obornika, rok prod. 1989; sadzarka do ziemniaków, rok prod. 1990; prasa zbierająca, rok prod. 1989; obsypnik, rok prod. 1987. Wnioskodawca dnia [...] grudnia 2010 r. zakupił fabrycznie nowy ciągnik rolniczy [...] o wartości [...] zł. J. B. podkreślił, że od [...] stycznia 2011 r. uiścił wpisy sądowe w łącznej kwocie 400 zł w sprawach II SA/Bk 735/10; I SAB/Bk 1/11; II SAB/Bk 9/11 i II SA/Bk 62/11. Do akt sprawy wnioskodawca dołączył: wyciąg z rachunku bankowego za okres od [...] grudnia 2010 r. do[...] lutego 2011 r. (k. 59 sygn. akt II SAB/Bk 78/10); fakturę z dnia 17 grudnia 2010 r. na zakup ciągnika rolniczego [...] (k. 60 sygn. akt II SAB/Bk 78/10); oświadczenie o sytuacji majątkowej skarżącego z dnia 27 czerwca 2003 r. (k. 61 sygn. akt II SAB/Bk 78/10) oraz specyfikację techniczną ciągnika rolniczego [...] (k. 58 sygn. akt II SAB/Bk 78/10).
Postanowieniem z dnia 10 marca 2001 r. referendarz sądowy odmówił J. B. przyznania prawa pomocy w żądanym zakresie. Wywiedziono w uzasadnieniu tego orzeczenia, że w badanym okresie od [...] grudnia 2010 r. do [...] lutego 2011 r. skarżący był w stanie zgromadzić i wydatkować [...] zł (z czego [...] zł na zakup nowego ciągnika), natomiast w okresie poprzedzającym złożenie wniosku o przyznanie prawa pomocy (tj. przed [...] lutego 2011 r.) wnioskodawca wypłacił z konta bankowego [...] zł ([...] lutego 2011 r.), a na dzień [...] lutego 2011 r. stan jego konta wynosił [...] zł (k. 59 akt II SAB/Bk 78/10). Zdaniem referendarza sądowego wskazane kwoty świadczą o znacznym potencjale finansowym skarżącego, pozwalającym zarówno na pokrycie bieżących wydatków związanych z utrzymaniem własnym, produkcją rolną, zgromadzeniem środków finansowych na zakup ciągnika rolniczego, a także na pokrycie całości kosztów sądowych. Dodatkowo wskazano, że J. B. w oświadczeniach zawartych w urzędowych formularzach wniosków o przyznanie prawa pomocy złożonych w okresie od [...] grudnia 2010 r. do [...] lutego 2011 r. (tj. pokrywającym się z datą wyciągu bankowego będącego przedmiotem analizy w sprawie niniejszej), nie wykazywał, że posiada zgromadzone oszczędności (k. 51 – 52 w aktach sygn. II SAB/Bk 53/10 i k. 18 – 19 w aktach sygn. II SA/Bk 788/10). Powyższe dotyczy spraw II SAB/Bk 53/10 (wniosek wpłynął 21 grudnia 2010 r. – stan oszczędności wnioskodawcy na ten dzień wynosił [...] zł) i II SA/Bk 788/10 (wniosek wpłynął 14 grudnia 2010 r. – stan konta skarżącego w tym dniu wynosił [...] zł) – k. 59 akt II SAB/Bk 78/10.
Rozpoznając sprawę na skutek sprzeciwu J. B. od powyższego postanowienia referendarza Sąd pierwszej instancji w pierwszej kolejności zaznaczył, że w sprawie niniejszej aktualne koszty sądowe (wpis od skargi) wynoszą 100 zł (§ 2 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia Rady Ministrów z 16 grudnia 2003 r. w sprawie wysokości oraz szczegółowych zasad pobierania wpisu w postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 221, poz. 2193 ze zm.).
Dokonując analizy materialnych i finansowych warunków życia skarżącego – w oparciu o znajdujące się w aktach sprawy oświadczenia i dokumenty – Sąd uznał, że nie ma podstaw do przyjęcia, iż uiszczenie kwoty 100 zł spowodowałoby znaczne pogorszenie jego warunków życia. Tym bardziej, że na chwilę obecną kwota powyższa jest jedynym kosztem, którego obowiązek pokrycia spoczywa na skarżącym.
Sąd uznał za bezsporne okoliczności związane ze stanem posiadania strony, wynikające z wniosku ze sprawy II SAB/Bk 78/10 (do którego skarżący odwołał się w sprawie niniejszej, a który sąd powołał we wstępnej części niniejszego uzasadnienia): wielkość domu, posiadanych gruntów rolnych, lasu, uzyskiwania stałych dochodów z dwóch podanych źródeł (renta inwalidzka, sprzedaż mleka) oraz okoliczności związanych ze stanem jego zdrowia. Powyższe informacje powtarzają się w kolejnych wnioskach strony. Ponadto Sąd wskazał, że prawdą jest - jak wskazuje wnioskodawca w sprzeciwie - iż obecnie kwota jego zobowiązania pieniężnego – [...] zł jest ponad dwukrotnie wyższa niż kwota przysługującej mu wierzytelności – [...] zł, co sugerowałoby wniosek, że nie dysponuje środkami na pokrycie kosztów sądowych w niniejszej sprawie. Taki wniosek, w ocenie Sądu, upada w kontekście pozostałych okoliczności charakteryzujących jego sytuację majątkową. Wynika z nich mianowicie, że mimo ciągłych zaległości i nieodrobionych, jak podaje, strat, gospodaruje na bieżąco środkami finansowymi (wpływami i wydatkami) i w miarę możliwości pokrywa pojawiające się potrzeby związane z bieżącym utrzymaniem, produkcją rolną i nowymi kosztami sądowymi. Analiza wyciągu z rachunku bankowego (k. 59 akt II SAB/Bk 78/1) pokazuje, że strona nie tylko wypłaca, ale również, że na jej koncie księgowane są wpłaty kilku lub kilkunastotysięczne. Sąd w szczególności zwrócił uwagę na poniesiony wydatek około [...] zł na ciągnik rolniczy w grudniu 2010 r. Jak wynika z wyjaśnień J. B., środki na ten cel pochodziły m.in. z [...] zł zarezerwowanych oszczędności na opłatę legalizacyjną, [...] zł z pożyczki prywatnej oraz, co wynika z rachunku bankowego, z kwoty [...] zł, która stanowiła saldo początkowe na koncie strony na dzień [...] grudnia 2010 r. Fakt zgromadzenia takiej sumy bezspornie świadczy o możliwościach płatniczych posiadacza konta. Jak wskazuje wnioskodawca [...] zł pochodzi z pożyczki prywatnej. Jednak pozostała część to niewątpliwie zgromadzone oszczędności, a te wymagają uzyskiwania pewnych dochodów i zaprzeczają niewypłacalności strony. Ponadto Sąd wskazał, że deklarowana wielkość zobowiązań pozostających skarżącemu do spłacenia (ponad [...] zł), przy wydatkowaniu ponad [...] zł na zakup ciągnika oraz przy zadeklarowanej w sprzeciwie możliwości zakupu tańszej maszyny za kwotę [...] zł – nawet przy faktycznym częściowym uiszczaniu kosztów sądowych w licznych sprawach - podważa jednak dobry zamiar strony co do dochowania należytej staranności i wywiązywania się w miarę swoich wszystkich możliwości z obowiązku pokrywania tych kosztów. Jeśli bowiem istnieje możliwość zakupu tańszej maszyny przy zachowaniu ciągłości prowadzenia gospodarstwa, to świadomość ciążących już zobowiązań wymagała dłuższego rozważenia tego zakupu, zwłaszcza w kontekście możliwości pokrycia wszystkich aktualnych, a także przyszłych, przewidywanych należności.
Jak podkreślił Sąd, nie bez znaczenia jest również fakt, że w okresie pomiędzy wniesieniem skargi za pośrednictwem organu tj. 11 stycznia 2001 r. a złożeniem wniosku o prawo pomocy tj. 22 lutego 2011 r. skarżący, świadomy zainicjowania nowego postępowania sądowego i konieczności pokrycia związanych z tym kosztów, dysponował na rachunku bankowym kwotą ponad [...] zł (wypłat w wysokościach [...] zł i [...] zł dokonał w dniach [...] stycznia 2011 r. i [...] lutego 2011 r.). Na dzień 04 lutego 2011 r. na rachunku pozostała kwota 340, 81 zł. Sąd zwrócił uwagę, że kwota wpisu 100 zł jest znacznie niższa od tej, którą w powołanym okresie zadysponował. Ponadto, jak wynika z formularzy PPF w sprawach II SAB/Bk 53/10 i II SA/Bk 788/10, skarżący nie wykazywał, iż posiada zgromadzone oszczędności (k. 51 – 52 w aktach II SAB/Bk 53/10 i k. 18 – 19 w aktach II SA/Bk 788/10). Natomiast stan oszczędności wnioskodawcy na daty wpływu wniosków w tych sprawach wynosił odpowiednio: 21 grudnia 2010 r. - [...] zł, 14 grudnia 2010 r. - [...] zł. Nie można zaakceptować twierdzenia strony, że nie wykazywał precyzyjnie tych środków, gdyż przeznaczone on były na bieżące utrzymanie siebie, gospodarstwa rolnego oraz na spłatę wierzycieli. Osoba ubiegająca się o przyznanie prawa pomocy powinna precyzyjnie wykazać swój stan majątkowy, aby sąd mógł dokonać jego oceny w całokształcie, a nie wybiórczo. Zaniechanie w tym przedmiocie skutkuje odmową przyznania prawa pomocy lub jego cofnięciem.
Sąd stwierdził, że nie może zmienić swego stanowiska odnośnie możliwości uiszczenia przez skarżącego wymaganego wpisu także w kontekście zarzutu nieuwzględnienia wszystkich dokumentów dołączonych do pisma wyjaśniającego z dnia 25 lutego 2001 r. w sprawie II SAB/Bk 78/10 i samej treści tego pisma. Z żadnego bowiem dokumentu nie wynika, by skarżący na zakup ciągnika przeznaczył środki ze sprzedaży maszyn, co uprawnia do wniosku o możliwościach zgromadzenia środków na ten zakup inną drogą (częściowo z własnych oszczędności). Sąd uznał również, że nie może zostać uwzględniony argument o zaoszczędzeniu kwoty około [...] zł przy zakupie ciągnika w grudniu 2010 r., a nie później, skoro skarżący sam deklaruje w sprzeciwie, że mógłby dokonać tańszego zakupu.
Wskazując na powyższe okoliczności Sąd pierwszej instancji uznał, że w sprawie nie zostało wykazane, by skarżący nie był w stanie bez uszczerbku w koniecznym utrzymaniu uiścić kwoty 100 zł wpisu.
W zażaleniu na powyższe postanowienie J.B. zarzucił naruszenie art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) oraz art. 45 ust. 1 Konstytucji RP w następstwie nieuzasadnionej odmowy zwolnienia od przyszłych kosztów sądowych. Ponadto zarzucił obrazę art. 239 pkt 3 powyższej ustawy w zw. z art. 427 Kodeksu cywilnego przez nieuwzględnienie okoliczności, że wnioskodawca jako niepoczytalny sprawca samowoli budowlanej nie jest zobowiązany do naprawienia szkody wywołanej swoim czynem, a przez to faktyczną stroną niniejszego postępowania powinien być kurator ustanowiony dla strony. Stąd deklaracja poniesienia kosztów sądowych powyżej 100 zł jest wyrazem dobrej woli skarżącego, aby nie przedłużać postępowania do czasu, aż Sąd Rejonowy w S. rozstrzygnie w sprawie [...] o obowiązku ustanowienia dla skarżącego kuratora przez pozwanych w sprawie.
Wskazując na powyższe skarżący wniósł o zmianę zaskarżonego postanowienia przez częściowe zwolnienie od kosztów sądowych powyżej 100 zł, ewentualnie zmianę zaskarżonego postanowienia przez uznanie ustawowego zwolnienia od kosztów sądowych w trybie art. 239 pkt 3 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Zażalenie zasługuje na uwzględnienie.
Zgodnie z treścią art. 244 § 1 i 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270, ze zm., dalej "p.p.s.a.") prawo pomocy polega na tym, że strona zostaje zwolniona przez sąd od ponoszenia kosztów sądowych oraz uzyskuje uprawnienie do udzielenia pełnomocnictwa wyznaczonemu przez sąd adwokatowi, radcy prawnemu, doradcy podatkowemu lub rzecznikowi patentowemu bez pokrywania jego wynagrodzenia i wydatków. Przewidziana możliwość przyznania prawa pomocy może być udzielona w zakresie całkowitym lub częściowym (art. 245 p.p.s.a.). Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata. Prawo to przyznaje się, jeżeli osoba fizyczna wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a.). Prawo pomocy w zakresie częściowym polega natomiast na zwolnieniu tylko od opłat sądowych w całości lub części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego względnie rzecznika patentowego. Przysługuje ono jeżeli osoba fizyczna wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a.).
Przede wszystkim należy podkreślić, że we wniosku o przyznanie prawa pomocy z dnia 22 lutego 2011 r. skarżący wnosi o zwolnienie go od kosztów sądowych powyżej kwoty 100 zł. Natomiast z rozważań zawartych w zaskarżonym postanowieniu wynika, że Sąd pierwszej instancji rozpoznawał przedmiotowy wniosek w innym zakresie, tj. obejmującym zwolnienie od kosztów postępowania w całości, co wykracza poza zakres żądania wnioskodawcy.
Ponadto zauważyć należy, że opisując sytuację rodzinną i majątkową skarżącego, Sąd powoływał się na oświadczenia i dokumenty złożone w postępowaniu prowadzonym w innej sprawie ze skargi J. B., podczas gdy akta niniejszej sprawy nie zawierały żadnych dokumentów w tym zakresie. Podkreślenia wymaga, że wniosek o przyznanie prawa pomocy składa się do sprawy, zatem w każdej sprawie odrębnie powinno być prowadzone postępowanie w tym zakresie. Postępowanie prowadzone z wniosku złożonego w jednej sprawie nie "rozciąga się" swym zakresem na inne sprawy z udziałem tej samej strony.
W świetle powyższego za wadliwe należało uznać postępowanie prowadzone przez Sąd I instancji w sprawie z wniosku J. B. o przyznanie prawa pomocy.
W tym stanie rzeczy, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 185 § 1 w zw. z art. 197 § 2 P.p.s.a., postanowił jak w sentencji.