I FZ 335/10

I FZ 335/10 - Postanowienie NSA
Data orzeczenia
2010-09-21
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2010-08-11
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Maria Dożynkiewicz /przewodniczący sprawozdawca/
Symbol z opisem
6110 Podatek od towarów i usług
Hasła tematyczne
Koszty sądowe
Odrzucenie skargi kasacyjnej
Sygn. powiązane
I SA/Rz 617/08 - Wyrok WSA w Rzeszowie z 2009-01-29
Skarżony organ
Dyrektor Izby Skarbowej
Treść wyniku
Uchylono zaskarżone postanowienie
Powołane przepisy
Dz.U. 2002 nr 153 poz 1270
art. 221
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.
Dz.U. 1997 nr 78 poz 483
art. 2
Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. uchwalona przez Zgromadzenie  Narodowe w dniu 2 kwietnia 1997 r., przyjęta przez Naród w referendum konstytucyjnym w dniu  25 maja 1997 r., podpisana przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej w dniu 16 lipca 1997 r.
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA: Maria Dożynkiewicz (spr.), , , po rozpoznaniu w dniu 21 września 2010 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia J. U. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie z dnia 17 kwietnia 2010 r. sygn. akt I SA/Rz 617/08 w zakresie odrzucenia skargi kasacyjnej J. U. od wyroku tegoż Sądu z 29 stycznia 2009 r. w sprawie ze skarg J. U. na postanowienia Dyrektora Izby Skarbowej w R. z dnia 24 czerwca 2008 r. nr ..., nr ..., nr ..., nr ... w przedmiocie stwierdzenia uchybienia terminu do wniesienia odwołania postanawia uchylić zaskarżone postanowienie.
Uzasadnienie
Zaskarżonym postanowieniem z 17 kwietnia 2009 r., sygn. akt I SA/Rz 617/08 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie odrzucił skargę kasacyjną od wyroku tego Sądu z 29 stycznia 2009 r. w sprawie ze skarg J. U. na cztery postanowienia Dyrektora Izby Skarbowej w R. z 24 czerwca 2008 r. w przedmiocie stwierdzenia uchybienia terminu do wniesienia odwołania.
W uzasadnieniu Sąd ten wskazał, że 27 marca 2009 r. skarżąca reprezentowana przez fachowego pełnomocnika – adwokata złożyła skargę kasacyjną, od której wpis stały nie został uiszczony. Sąd ten odrzucił skargę kasacyjną na podstawie art. 221 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.; dalej p.p.s.a.), zgodnie z którym pisma wnoszone przez adwokata lub radcę prawnego, które nie są należycie opłacone, pozostawia się bez rozpoznania albo odrzuca bez wezwania o uiszczenie opłaty, jeżeli pismo podlega opłacie stałej.
W zażaleniu na to postanowienie skarżąca wniosła o jego uchylenie, twierdząc, że jej mąż (jako jej pełnomocnik) został poinformowany w Sądzie, że zostanie wystosowane wezwanie o uiszczenie wpisu od skargi kasacyjnej, o czym poinformował pełnomocnika skarżącej – adwokata, który potwierdził tę okoliczność telefonicznie w Sądzie.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Zażalenie zasługuje na uwzględnienie.
Zaskarżone w niniejszej sprawie postanowienie należy uchylić ze względu na kwestie intertemporalne związane z zastosowaniem art. 221 p.p.s.a., stanowiącego podstawę zaskarżonego rozstrzygnięcia. Zaskarżone w przedmiotowej sprawie postanowienie zostało wydane 17 kwietnia 2009 r., kiedy powołany przepis bez wątpienia obowiązywał. Jednakże na mocy art. 2 pkt 8 ustawy z 12 lutego 2010 r. o zmianie ustawy – Prawo o ustroju sądów administracyjnych oraz ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 36, poz. 196) art. 221 p.p.s.a. został uchylony. Ustawa ta nie zawierała przepisów przejściowych, a zgodnie z jej art. 5 weszła w życie po upływie 30 dni od dnia ogłoszenia tj. 10 kwietnia 2010 r. Oznacza to, że w chwili rozpatrywania przedmiotowej skargi kasacyjnej przez Naczelny Sąd Administracyjny (21 września 2010 r.) art. 221 p.p.s.a. nie miał już mocy obowiązującej.
W związku z powyższym zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego istotne znaczenie dla oceny zaskarżonego postanowienia ma ustalenie, czy uchylenie art. 221 p.p.s.a. ma jakikolwiek wpływ na ocenę prawidłowości zastosowania tego przepisu przez Sąd pierwszej instancji.
Jak zauważył Trybunał Konstytucyjny w wyroku z 10 maja 2004 r., sygn. akt SK 39/03 (OTK ZU nr 5/A/2004, s. 561), ustawodawca w wypadku regulacji zagadnień intertemporalnych dysponuje znaczną, choć nie nieograniczoną swobodą. Stanowiąc nowe prawo, może nawet nadawać mu moc wsteczną, jakkolwiek w tym zakresie jego możliwości wyznacza acquis constitutionnel ukształtowany na tle art. 2 Konstytucji. Ustawodawca ma więcej swobody w zakresie czasowego działania nowych przepisów w odniesieniu do stosunków w toku, określając ich prawny reżim. Może bowiem przewidywać bezpośrednie działanie nowych przepisów ("przechwycenie sprawy" przez reżim nowego prawa od daty jego wejścia w życie). Może także przewidzieć dalsze stosowanie dawnej ustawy wobec takich stosunków. W powoływanym orzeczeniu Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że w przypadku gdy ustawodawca milczy w kwestii intertemporalnej, zasadniczo przyjmuje się, że zakres stosowania ustawy jest wyznaczony - gdy idzie o datę początkową – datą jej wejścia w życie. To oznacza, że ustawę nową należy stosować także co do stosunków zaistniałych wcześniej (zasada bezpośredniego działania ustawy nowej od daty jej wejścia w życie). W innym fragmencie tego samego orzeczenia Trybunał podkreślił też, że fakt, iż w jakimś zakresie ustawodawca nie wypowiada się wyraźnie co do kwestii intertemporalnej (stosowania ustawy do sytuacji zapoczątkowanych przed wejściem w życie ustawy) – nie oznacza istnienia luki w prawie. Wobec braku wyraźnej regulacji intertemporalnej kwestia międzyczasowa i tak będzie rozstrzygnięta, tyle że na korzyść zasady bezpośredniego stosowania ustawy nowej, od momentu wejścia jej w życie do stosunków nowo powstających i tych, które trwając w momencie wejścia w życie ustawy – nawiązały się wcześniej.
Zarówno w orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego, jak i sądów administracyjnych prezentowane jest stanowisko o niemożności automatycznego przyjęcia bezpośredniego stosowania nowej ustawy w przypadku braku przepisów intertemporalnych, jednak poglądy te wyrażane są na tle spraw, w których przesądzenie o stosowaniu w takiej sytuacji przepisów nowych powodowałoby zagrożenie dla ochrony praw nabytych jednostki (vide uchwała NSA z 12 marca 2001 r., sygn. akt OPS 14/00, ONSA nr 3 z 2001 r., poz. 101). Z kolei w uzasadnieniu uchwały NSA z 10 kwietnia 2006 r., sygn. akt I OPS 1/06 (ONSAiWSA nr 3 z 2006 r., poz. 71), stwierdzono, że "to (...), czy dać pierwszeństwo zasadzie dalszego działania przepisów dotychczasowych, czy też zasadzie bezpośredniego działania ustawy nowej, musi każdorazowo wynikać z konkretnej sprawy i charakteru przepisów podlegających zmianie, przy czym jednocześnie należy brać pod uwagę skutki, jakie może wywołać przyjęcie jednej lub drugiej zasady." Z orzeczeń Trybunału Konstytucyjnego z 2 marca 1993 r., sygn. akt K 9/92 (OTK nr 1 z 1993 r., poz. 6) i z 19 października 1993 r., sygn. akt K 14/92 (OTK nr 2 z 1993 r., poz. 35), wynika nadto, że bezpośrednie działanie prawa nowego, chociaż wygodne dla ustawodawcy z punktu widzenia porządku prawnego, w praktyce niesie liczne zagrożenia w postaci naruszenia zasady zaufania obywatela do państwa, zasady ochrony praw nabytych czy też zasady nieretroakcji prawa, które to zasady wynikają z konstytucyjnej zasady demokratycznego państwa prawnego (art. 2 Konstytucji RP). Z retroaktywnym działaniem prawa mamy zaś do czynienia wtedy, gdy nowe prawo stosuje się do zdarzeń "zamkniętych w przeszłości", zakończonych przed wejściem w życie nowych przepisów. Tak rozumianą retroaktywność odróżnia się od retrospektywności prawa, która występuje wówczas, gdy przepisy nowego prawa regulują zdarzenia bądź stosunki prawne o charakterze "otwartym", "ciągłym", takie, które nie znalazły jeszcze swojego zakończenia ("stosunki w toku"), które rozpoczęły się, powstały pod rządami dawnego prawa i trwają dalej, po wejściu w życie przepisów nowej ustawy (vide uchwała NSA, sygn. akt I OPS 1/06, wyrok TK z 18 października 2006 r., sygn. akt P 27/05, OTK-A nr 9 z 2006 r., poz. 124).
Odnosząc powyższe uwagi do niniejszej sprawy, zauważyć należy, że w przypadku utraty mocy obowiązującej przez art. 221 p.p.s.a. nie mamy do czynienia z żadną z sytuacji, które przemawiałyby za dalszym stosowaniem tego przepisu do spraw będących w toku (niezakończonych prawomocnym orzeczeniem). Przepis ten, przewidując podwyższone wymogi opłacania pism sądowych wniesionych przez adwokatów lub radców prawnych i surowe konsekwencje niespełnienia tych wymogów, niewątpliwie nie był przepisem korzystnym dla stron, wobec których był stosowany, nie można więc mówić o potrzebie ochrony praw nabytych. Nie mamy również do czynienia z naruszeniem zasady nieretroakcji, bowiem w przypadku gdy postępowanie sądowoadministracyjne zostało wszczęte poprzez wniesienie skargi, lecz nie zostało jeszcze prawomocnie zakończone, sprawa pozostaje w toku. Skoro brak jest względów przemawiających za dalszym stosowaniem w omawianym zakresie przepisów ustawy w kształcie sprzed nowelizacji, prawidłowość zastosowania przez Wojewódzki Sąd Administracyjny art. 221 p.p.s.a. powinna być oceniana na tle przepisów obowiązujących w dacie prawomocnego rozstrzygania o zasadności odrzucenia skargi kasacyjnej (a więc w dacie rozpoznawania przez Naczelny Sąd Administracyjny zażalenia w tym zakresie), w myśl zasady bezpośredniego stosowania ustawy nowej.
Mając powyższe na względzie Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznający niniejszą sprawę uznał, że utrata w świetle art. 2 pkt 8 ustawy nowelizującej z dniem 10 kwietnia 2010 r. mocy obowiązującej przez art. 221 p.p.s.a. skutkuje tym, iż przepisu tego nie można zastosować po tej dacie na żadnym etapie toczącego się postępowania sądowoadministracyjnego, w tym przy rozstrzyganiu zażalenia na postanowienie wojewódzkiego sądu administracyjnego wydane na podstawie tej normy prawnej jeszcze w okresie jej obowiązywania w krajowym porządku prawnym. W rezultacie zaskarżone w niniejszej sprawie orzeczenie należy uchylić.
Podkreślić przy tym trzeba, że w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego reguła bezpośredniego działania ustawy nowej dotyczy jedynie "spraw w toku". Dopóki istnieje stan "sprawy w toku", sprawy takie podlegają ustawie p.p.s.a. (w zakresie jej art. 221) w kształcie nadanym jej przez powołaną ustawę nowelizującą. Natomiast rozszerzonemu w ten sposób czasowemu zakresowi działania ustawy zmieniającej nie są poddane sprawy zakończone w prawomocny sposób wcześniej, w których nie istnieje żaden stan zawisłości. Po to, aby sięgnąć do tego rodzaju stanów już ukształtowanych w prawomocny sposób przed wejściem w życie ustawy zmieniającej, ustawodawca, regulując czasowy zakres działania ustawy zmieniającej, musiałby w sposób jednoznaczny posłużyć się instytucją wstecznego działania nowego prawa, czego jednak nie uczynił.
Tym samym Naczelny Sąd Administracyjny w niniejszym składzie w całości uznaje za słuszny pogląd zaprezentowany w postanowieniu NSA z 13 maja 2010 r., sygn. akt I FSK 750/09.
Z powyższych względów należało na podstawie art. 185 § 1 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a. orzec jak w sentencji.