I FZ 249/22

I FZ 249/22 - Postanowienie NSA
Data orzeczenia
2022-12-20
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2022-10-12
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Arkadiusz Cudak /przewodniczący sprawozdawca/
Symbol z opisem
6110 Podatek od towarów i usług
Hasła tematyczne
Wyłączenie sędziego
Sygn. powiązane
I SA/Po 830/21 - Wyrok WSA w Poznaniu z 2023-07-25
Skarżony organ
Szef Krajowej Administracji Skarbowej
Treść wyniku
Oddalono zażalenie
Powołane przepisy
Dz.U. 2022 poz 329
art. 18, art. 19
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi  - t.j.
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Arkadiusz Cudak (sprawozdawca) po rozpoznaniu w dniu 20 grudnia 2022 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia G. sp. z o.o. z siedzibą w P. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 5 września 2022 r., sygn. akt I SA/Po 830/21 o odmowie wyłączenia sędziego w sprawie ze skargi G. sp. z o.o. z siedzibą w P. na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Poznaniu z dnia 17 sierpnia 2021 r., nr 3001-IOV-12.4103.21.2021 w przedmiocie podatku od towarów i usług za grudzień 2017 r. postanawia oddalić zażalenie.
Uzasadnienie
Postanowieniem z 5 września 2022 r., sygn. akt I SA/Po 830/21, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu oddalił wniosek G. sp. z o.o. (dalej "Spółka" lub "Skarżąca") o wyłączenie sędziego Katarzyny Nikodem od orzekania w sprawie ze skargi Spółki na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Poznaniu (dalej "organ") z 17 sierpnia 2021 r. w przedmiocie podatku od towarów i usług za grudzień 2017 r.
W uzasadnieniu przedmiotowego rozstrzygnięcia Sąd wskazał, że wniosek Spółki nie zawiera jakiegokolwiek odniesienia do realiów danej sprawy, dotyczącej skargi na decyzję organu w przedmiocie podatku od towarów i usług za grudzień 2017 r., i wykazania, że w sprawie tej zachodzą specyficzne okoliczności uzasadniające wyłączenie od jej rozpoznawania sędziego Katarzyny Nikodem ze względu na wątpliwości co do bezstronności tego sędziego. Powołana we wniosku okoliczność podpisania przez ww. sędziego listy poparcia kandydata do Krajowej Rady Sądownictwa (dalej "KRS"), który to kandydat został następnie wybrany do tego gremium przez Sejm Rzeczpospolitej Polskiej, niezależnie od etycznej oceny tego rodzaju zachowania, nie stanowi – zdaniem Sądu pierwszej instancji - okoliczności wywołującej uzasadnioną wątpliwość co do bezstronności tego sędziego w danej sprawie.
W zażaleniu na powyższe postanowienie Spółka zarzuciła:
1) naruszenie art. 19 w zw. z art. 20 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2022 r., poz. 329, ze zm.), dalej "P.p.s.a.", w związku z wnioskiem wobec sędziego WSA Katarzyny Nikodem w postaci uznania, że:
a) brak etycznego zachowania sędziego przy podpisywaniu list poparcia na podstawie ustawy z dnia 12 maja 2011 r. o Krajowej Radzie Sądownictwa w brzmieniu obowiązującym od 17 stycznia 2018 r. (Dz. U. z 2018 r., poz. 389 ze zm.), dalej "ustawa o KRS", nie jest przesłanką uprawdopodabniającą jego bezstronność i niezawisłość wobec władzy wykonawczej,
b) brak etycznego zachowania sędziego przy podpisywaniu list poparcia do KRS w postaci blankietowej, dystrybuowanych przez skompromitowanego moralnie prawnika wiceministra sprawiedliwości, nie jest przesłanką uprawdopodabniającą jego bezstronność i niezawisłość wobec władzy wykonawczej i serwilistycznego stosunku do niej,
c) okłamanie przedstawicieli Skarżącej na sali rozpraw, poprzez podanie nieprawdziwej przyczyny odmowy nagrywania rozprawy jest zachowaniem etycznym, gdyż było to tylko błędne przekonanie,
d) systematyczne i notoryczne faworyzowanie strony administracyjnej w sprawach, poprzez uchylanie się od weryfikacji treści upoważnień, pełnomocnictw, mimo wielokrotnych wniosków Skarżącej, jest działaniem bezstronnym,
e) faworyzowanie strony administracyjnej postępowania względem strony skarżącej, tym samym pozbawianie jej korzystania z przysługujących praw, w efekcie nieustalenie stanu faktycznego w sprawie, legitymizowanie działań osób do tego nie upoważnionych,
f) złożenie przez sędziów oświadczeń w trybie art. 22 § 2 P.p.s.a. o takiej samej treści, w takiej samej formie świadczy o ich indywidualnej treści jest etycznym i bezstronnym działaniem,
g) odrzucenie wniosków Skarżącej w zakresie ustalenia drogi zawodowej sędziego na podstawie art. 6 § 1 pkt 7 i art. 6 § 2 i § 3 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn. Dz. U. z 2021 r. poz. 137, ze zm.), a więc niesprawdzenie i nieprzyjęcie odpowiedniej treści oświadczenia sędziego czy zachodziła relacja zawodowa, personalna z organem władzy wykonawczej, z którym spór prowadzi Skarżąca,
h) brak etycznego zachowania sędziego w podpisywaniu list poparcia do KRS nie jest przesłanką uprawdopodabniającą jego bezstronność i niezawisłość wobec władzy wykonawczej;
2) świadome pominięcie przez Sąd pierwszej instancji wykładni przepisów dotyczących ustawy o KRS w orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, a wręcz jego pośrednie negowanie;
3) stronniczy dobór sędziów rozstrzygających wniosek, przez przeprowadzenie losowania wśród sędziów I Wydziału Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z udziałem sędziów, wobec których został złożony wniosek o wyłączenie z prowadzenia postępowania;
4) nierozpatrzenie wniosków dowodowych Skarżącej;
5) plagiat postanowienia z 25 kwietnia 2022 r. w sprawie sygn. akt I SA/Po 257/21 i z 4 sierpnia 2022 r. w sprawie sygn. akt I SA/Po 845/21, a tym samym nieuwzględnienie w sprawie wszystkich argumentów strony Skarżącej.
W ocenie Skarżącej wszystkie te kwestie, obszernie zreferowane w uzasadnieniu zażalenia, miały znaczący wpływ na przebieg sprawy.
W konsekwencji Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego postanowienia w całości, uznanie faktu uwiarygodnienia przesłanek braku bezstronności wskazanego sędziego oraz zwrot kosztów postępowania zgodnie z normami przepisanymi.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie.
Na wstępie wskazać należy, że Naczelny Sąd Administracyjny zajmował się już sprawą wniosku Spółki o wyłączenie sędziego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu Katarzyny Nikodem od rozpoznania sprawy dotyczącej wprawdzie innej materii (skargi na czynność zabezpieczającą). Niemniej jednak, co wiadomo temu Sądowi z urzędu, przedmiotowy wniosek opierał się na analogicznych przesłankach faktycznych, a nawet był tożsamy pod względem treści, jak wniosek złożony w sprawie niniejszej. Postanowieniem z 6 listopada 2022 r., sygn. akt III FZ 547/22, zażalenie Skarżącej na wydane w przedmiocie ww. wniosku postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu (z 4 sierpnia 2022 r., sygn. akt 845/22) zostało oddalone. Z uwagi zaś na wspomnianą wyżej analogię obu wniosków, Naczelny Sąd Administracyjny w składzie orzekającym w niniejszej sprawie uznaje za zasadne przyjąć wyrażoną w tym postanowieniu ocenę jako trafną również w obecnie rozpoznawanej sprawie.
Przypomnieć zatem należy, że przepisy Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi różnicują zasady wyłączenia sędziego w zależności od charakteru przesłanek, które mają stanowić podstawę tego wyłączenia.
Sędzia z mocy samej ustawy wyłączony jest w sprawach, w których wystąpią przesłanki wyliczone enumeratywnie w art. 18 P.p.s.a. Katalog tych przesłanek jest zamknięty i nie może być interpretowany rozszerzająco. Jest to związane z doniosłością skutków prawnych orzekania przez sędziego wyłączonego z mocy ustawy (nieważność postępowania sądowoadministracyjnego).
Natomiast na podstawie art. 19 P.p.s.a. sąd wyłącza sędziego na jego żądanie lub na wniosek strony, jeżeli istnieje okoliczność tego rodzaju, że mogłaby wywołać uzasadnioną wątpliwość co do jego bezstronności w danej sprawie. Powyższy przepis odnosi się zatem do sytuacji, w której konkretne okoliczności danego postępowania przemawiają za uznaniem, że w rozpatrywanej sprawie możliwe jest zagrożenie bezstronności i obiektywizmu orzekania. Wniosek o wyłączenie sędziego na podstawie art. 19 P.p.s.a. powinien odwoływać się do zobiektywizowanych przesłanek, tak aby wątpliwość co do bezstronności sędziego mogła zostać uznana za mającą realne podstawy. O wyłączeniu sędziego nie może decydować subiektywne przekonanie strony o jego stronniczości i niesprawiedliwości.
W orzecznictwie ugruntowany jest pogląd, że nie wystarcza do zastosowania wskazanego przepisu występowanie u strony podejrzenia, co do braku bezstronności sędziego, czy subiektywne przekonanie strony, co do negatywnego nastawienia sędziego do strony (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 11 stycznia 2018 r., sygn. akt II OSK 538/17; postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego: z 15 marca 2016 r., sygn. akt I OZ 203/16, oraz z 28 stycznia 2015 r., sygn. akt II OZ 40/15; orzeczenia dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, http://orzeczenia.nsa.gov.pl, dalej "CBOSA"). Konieczność odniesienia względnych przesłanek wyłączenia sędziego do okoliczności danej sprawy sądowoadministracyjnej podkreślił też Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z 27 stycznia 2020 r., sygn. akt I OSK 1917/18 (CBOSA), gdzie wskazał, że wątpliwości co do bezstronności sędziego, w rozumieniu art. 19 P.p.s.a., muszą być każdorazowo odnoszone do konkretnego sędziego w konkretnej sprawie, natomiast inne podstawy wyłączenia sędziego z mocy prawa enumeratywnie wymienia art. 18 P.p.s.a.
Przenosząc powyższe uwagi na grunt rozpoznawanej sprawy, Naczelny Sąd Administracyjny zauważa, że Skarżąca - domagając się wyłączenia sędziego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu Katarzyny Nikodem - wywodziła we wniosku, że ww. sędzia złożyła podpis pod listą poparcia sędziego - kandydata do KRS (sędziego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach T.K.), który to kandydat został następnie wybrany do tego gremium przez Sejm Rzeczpospolitej Polskiej. Takie działanie sędziego Katarzyny Nikodem Skarżąca oceniła jako nieetyczne i stanowiące przesłankę uprawdopodabniającą brak bezstronności i niezawisłości sędziego wobec władzy wykonawczej (zarzuty zażalenia opisane powyżej w pkt 1) lit. a) i h)).
W istocie zatem z faktu złożenia przez sędziego Katarzynę Nikodem podpisu pod listą poparcia kandydata do KRS Skarżąca wyprowadza wniosek, że skutkuje to uzasadnioną wątpliwością co do bezstronności ww. sędziego w każdej sprawie, w której stroną będzie organ władzy państwowej. W złożonym wniosku o wyłączenie ww. sędziego brak jest jednak jakiegokolwiek odniesienia się przez Skarżącą do realiów konkretnej sprawy (dotyczącej skargi na decyzję organu w przedmiocie podatku od towarów i usług za grudzień 2017 r.) i wykazania, że w tej sprawie zachodzą okoliczności uzasadniające wyłączenie sędziego Katarzyny Nikodem od jej rozpoznawania ze względu na wątpliwości co do jej bezstronności.
Niezależnie jednak od tego, zgodnie z art. 11a ust. 2 pkt 2 ustawy o KRS, podmiotem uprawnionym do zgłoszenia kandydata na członka Rady jest grupa co najmniej dwudziestu pięciu sędziów, z wyłączeniem sędziów w stanie spoczynku. Tego rodzaju poparcie dokonywane jest niepublicznie i nie wymaga jakiegokolwiek uzasadnienia. W konsekwencji z samego faktu udzielenia przez sędziego innemu sędziemu poparcia jako kandydatowi do KRS nie wynika, w oparciu o jakie przesłanki akt ten został dokonany.
Z tych względów, w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, należy zgodzić się ze stanowiskiem Sądu pierwszej instancji, że sama okoliczność podpisania przez sędziego listy poparcia kandydata do KRS, niezależnie od etycznej oceny tego rodzaju zachowania, nie stanowi okoliczności wywołującej uzasadnioną wątpliwość co do bezstronności sędziego udzielającego poparcia w konkretnej sprawie w rozumieniu art. 19 P.p.s.a.
Bez wpływu na ocenę zaskarżonego postanowienia pozostają powoływane przez Skarżącą orzeczenia dotyczące statusu prawnego sędziów powołanych do pełnienia urzędu w procedurze z udziałem KRS w jej aktualnym kształcie. Nie mają one bowiem związku z przedmiotem postępowania, jako że sędzia Katarzyna Nikodem nie została powołana na stanowisko sędziowskie w okolicznościach opisywanych przez Skarżącą we wniosku i w zażaleniu.
Nie mają też znaczenia dla oceny niniejszej sprawy okoliczności podniesione w zażaleniu (zarzut opisany powyżej w pkt 1) lit. c)) dotyczące podania przez sędziego objętego wnioskiem o wyłączenie nieprawdziwej przyczyny odmowy nagrywania rozprawy, które to zachowanie sędziego, zdaniem Spółki, również było nieetyczne. W uzasadnieniu tego zarzutu Skarżąca wskazała, że w ramach innego postępowania (w sprawie o sygn. akt I SA/Po 257/21) sędzia Katarzyna Nikodem "okłamała" prokurenta Skarżącej co do faktycznych powodów odmowy rejestracji rozprawy za pomocą środków wizualnych i w efekcie z rozprawy jest jedynie protokół w formie pisemnej, nie odzwierciedlający wszystkich zdarzeń jakie wystąpiły podczas tej rozprawy.
Ustosunkowując się do powyższego zarzutu, Naczelny Sąd Administracyjny podkreśla, że Skarżąca odnosi się w nim do postępowania innego, niż to, w którym złożyła wniosek o wyłączenie sędziego, stanowiący przedmiot niniejszego postępowania zażaleniowego. Nadto Spółka przedstawiła w tym zakresie twierdzenia, które nie zostały poparte żadnymi dowodami. Tymczasem, jak już wcześniej sygnalizowano, o wyłączeniu sędziego nie może decydować subiektywne przekonanie strony o jego stronniczości i niesprawiedliwości.
Odnośnie zarzutów Skarżącej, jakoby sędzia Katarzyna Nikodem systematycznie i notorycznie faworyzowała stronę administracji poprzez uchylanie się od weryfikacji treści upoważnień administracyjnych (zarzuty zażalenia opisane powyżej w pkt 1) lit. d) i e)), co Skarżąca wywodzi z odpowiedzi udzielonej przez urząd w trybie zapytania publicznego (k. 3 i 4 zażalenia), Naczelny Sąd Administracyjny podziela stanowisko Sądu pierwszej instancji o braku wykazania przez Spółkę jakiegokolwiek powiązania tej argumentacji z realiami sprawy sądowoadministracyjnej, w której złożyła ona wniosek o wyłączenie sędziego.
Skarżąca zarzuciła ponadto (zarzuty opisane powyżej w pkt 1) lit. f) i g)), że sędziowie, składając oświadczenie w trybie art. 22 § 2 P.p.s.a. o takiej samej treści, nie wykazują się indywidualizmem, co jest nieetyczne, a ponadto Sąd pierwszej instancji odrzucił jej wnioski dowodowe o ustalenie drogi zawodowej sędziego, tj. nie sprawdził i nie przyjął odpowiedniej treści oświadczenia sędziego, co do tego czy zachodzi relacja zawodowa i personalna tego sędziego z organem władzy wykonawczej, z którym spór prowadzi Skarżąca.
Odnosząc się do tej argumentacji, Naczelny Sąd Administracyjny zauważa, że sędzia Katarzyna Nikodem złożyła 4 sierpnia 2022 r. oświadczenie w trybie art. 22 § 2 P.p.s.a. (k. 316 akt). Oświadczenie to nie budzi wątpliwości, że w sprawie nie zachodzi okoliczność tego rodzaju, że mogłaby wywołać uzasadnioną wątpliwość co do bezstronności ww. sędziego w danej sprawie. Skoro sędzia, której wniosek o wyłączenie dotyczy, złożyła oświadczenie, że nie zachodzą żadne okoliczności określone w art. 18 i art. 19 P.p.s.a., dające podstawę do wyłączenia od rozpoznawania w sprawie i prawdziwość tego oświadczenia nie budzi żadnych wątpliwości, to wniosek o wyłączenie sędziego nie zasługuje na uwzględnienie (tak Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z 4 sierpnia 2011 r., sygn. akt I OZ 573/11; CBOSA).
W omawianym zakresie należy także zaznaczyć, że wniosek o wyłączenie sędziego nie może opierać się na żądaniu poszukiwania przez sąd okoliczności, które miałyby potwierdzać lub podważać bezstronność sędziego. To na stronę postępowania (wnioskodawcę) ustawa nakłada obowiązek w postaci konieczności uprawdopodobnienia przyczyny wyłączenia. Na sąd zaś ustawodawca nałożył jedynie obowiązek zbadania, czy owa okoliczność w danej sprawie rzeczywiście istnieje.
Naczelny Sąd Administracyjny nie dopatrzył się również nieprawidłowości w działaniu Sądu pierwszej instancji, któremu Skarżąca zarzuca stronniczy dobór sędziów rozstrzygających jej wniosek, co miało polegać na przeprowadzeniu losowania wśród sędziów I Wydziału Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z udziałem sędziów, wobec których również zostały złożone analogiczne wnioski.
W tym zakresie wskazać należy, że sprawa z wniosku Skarżącej o wyłączenie sędziego Katarzyny Nikodem została przydzielona sędziom zgodnie z § 23 Rozporządzenia Prezydenta Rzeczpospolitej Polskiej z 5 sierpnia 2015 r. Regulamin wewnętrznego urzędowania wojewódzkich sądów administracyjnych (Dz. U. z 2015 r. poz. 1177 ze zm.). Jednocześnie nie zachodził wyjątek określony w § 28 ww. rozporządzenia, dotyczący wyznaczenia składu orzekającego w drodze losowania.
Nie dają podstaw do uwzględnienia złożonego zażalenia zarzuty opisane powyżej w pkt 2) i 5), dotyczące sposobu wykorzystania przez Sąd pierwszej instancji przy rozpoznawaniu wniosku Skarżącej dorobku orzecznictwa.
Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia Sąd pierwszej instancji odniósł się do wszystkich okoliczności mających znaczenie dla oceny zasadności wniosku o wyłączenie sędziego Katarzyny Nikodem w sprawie ze skargi na decyzję organu w przedmiocie podatku od towarów i usług za grudzień 2017 r., w tym również do wskazywanych przepisów ustawy o KRS. W sytuacji zaś przedstawienia przez Skarżącą podobnej argumentacji we wnioskach o wyłączenie sędziego złożonych w różnych sprawach, nie budzi zastrzeżeń przedstawienie przez Sąd analogicznej oceny tych argumentów w wydanych w tych sprawach postanowieniach (podobnie zresztą, jak ma to miejsce w sprawie niniejszej i w sprawie o sygn. akt III FZ 547/22).
Na zakończenie Naczelny Sąd Administracyjny uznaje za zasadne dodać, że bez wpływu na możliwość rozpoznania niniejszego zażalenia pozostawał fakt przedstawienia przez ten Sąd w innej sprawie (oznaczonej sygn. akt I FSK 922/19) do rozstrzygnięcia składowi siedmiu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego zagadnienia prawnego budzące poważne wątpliwości, które wyłoniło się przy rozpoznawaniu ww. sprawy, o następującej treści: "Czy zakres przedmiotowy normy art. 19 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2022 r., poz. 329) obejmuje również badanie spełnienia przez sędziego sądu administracyjnego wymogów niezawisłości i bezstronności z uwzględnieniem okoliczności towarzyszących jego powołaniu i jego postępowaniu po powołaniu, o których mowa w art. 5a ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2021 r. poz. 137 z późn. zm.)?". Z treści wniosku Skarżącej (k. 43) expressis verbis wynika bowiem, że jej intencją nie była weryfikacja powołania sędziego Katarzyny Nikodem na urząd, lecz tylko upewnienie się, że sędzia ten jest bezstronny. Jak wskazuje Skarżąca: "(...) Kwestie te dotyczyły próby oceny bezstronności i niezawisłości sędziego w sprawie, a nie ocena formy powołania. (...)".
Odnosząc się zaś do zawartego w zażaleniu wniosku o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania zażaleniowego, Naczelny Sąd Administracyjny wskazuje, że nie może on być uwzględniony, albowiem art. 203 i art. 204 P.p.s.a., regulujące kwestie zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego, nie mają zastosowania do postępowania toczącego się na skutek wniesienia zażalenia na postanowienie sądu pierwszej instancji.
Mając na uwadze powyższe, na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 1 i 2 P.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji.
-----------------------
8