I FZ 171/24

I FZ 171/24 - Postanowienie NSA
Data orzeczenia
2024-10-31
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2024-07-19
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Hieronim Sęk /przewodniczący sprawozdawca/
Symbol z opisem
6111 Podatek akcyzowy
Hasła tematyczne
Wznowienie postępowania sądowoadministracyjnego
Sygn. powiązane
I SA/Bd 401/24 - Postanowienie WSA w Bydgoszczy z 2024-06-27
Skarżony organ
Dyrektor Izby Administracji Skarbowej
Treść wyniku
Uchylono zaskarżone postanowienie
Powołane przepisy
Dz.U. 2023 poz 1634
art. 1, art. 270, art. 272 § 1, art. 280, art. 254
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
Dz.U. 1997 nr 78 poz 483
art. 190 ust. 4
Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. uchwalona przez Zgromadzenie  Narodowe w dniu 2 kwietnia 1997 r., przyjęta przez Naród w referendum konstytucyjnym w dniu  25 maja 1997 r., podpisana przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej w dniu 16 lipca 1997 r.
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Hieronim Sęk po rozpoznaniu w dniu 31 października 2024 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej sprawy z zażalenia adwokata R. S. (wcześniej: S.) na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy z dnia 27 czerwca 2024 r., sygn. akt I SA/Bd 401/24 odrzucające skargę adwokata R. S. (wcześniej: S.) o wznowienie postępowania w zakresie zakończonym prawomocnym postanowieniem referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy z dnia 12 stycznia 2022 r., sygn. akt I SA/Bd 206/21 o przyznaniu adwokatowi R. S. na jego wniosek zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (wynagrodzenia za zastępstwo prawne wykonane na zasadzie prawa pomocy) w drugiej instancji w związku z opinią o braku podstaw do wniesienia w imieniu S. R. skargi kasacyjnej od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy z dnia 29 czerwca 2022 r., sygn. akt I SA/Bd 206/21 w sprawie ze skargi S. R. na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Bydgoszczy z dnia 1 marca 2021 r., nr 0401-IOA.4105.56.2019 w przedmiocie podatku akcyzowego z tytułu nabycia wewnątrzwspólnotowego oleju smarowego postanawia: uchylić zaskarżone postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy z dnia 27 czerwca 2024 r., sygn. akt I SA/Bd 401/24, odrzucające skargę adwokata R. S. o wznowienie postępowania.
Uzasadnienie
1. Relacja z czynności poprzedzających skargę o wznowienie postepowania objętą niniejszą sprawą.
1.1. W toku postępowania przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w Bydgoszczy (dalej: WSA w Bydgoszczy lub Sąd pierwszej instancji) wszczętego skargą S. R. (dalej: skarżący) na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Bydgoszczy z dnia 1 marca 2021 r. w przedmiocie podatku akcyzowego z tytułu nabycia wewnątrzwspólnotowego oleju smarowego, adwokat R. S. (późniejsze nazwisko "S.", dalej: adwokat) został ustanowiony pełnomocnikiem z urzędu skarżącego w ramach przyznania temu ostatniemu na jego wniosek prawa pomocy w zawisłej sprawie sądowoadministracyjnej.
Ustanowiony adwokat w piśmie procesowym z dnia 14 maja 2021 r., przedstawił uzupełnienie skargi skarżącego. Dodatkowo adwokat wniósł o przyznanie mu wynagrodzenia za nieopłaconą pomoc prawną świadczoną z urzędu skarżącemu według norm przepisanych, oświadczając, że koszty te nie zostały pokryte w całości lub w części.
1.2. Wyrokiem z dnia 29 czerwca 2021 r., sygn. akt I SA/Bd 206/21, WSA w Bydgoszczy: w punkcie pierwszym sentencji oddalił skargę skarżącego, a w punkcie drugim sentencji przyznał adwokatowi od Skarbu Państwa - WSA w Bydgoszczy kwotę 615 zł tytułem zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (w tym przypadku było to wynagrodzenie [w kwocie 500 zł powiększonej o 23% podatek VAT: 115 zł] za zastępstwo prawne wykonane na zasadzie prawa pomocy przed Sądem pierwszej instancji, które Sąd przyznał i ustalił w obniżonej wysokości na podstawie art. 250 § 1 i § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi /Dz. U. z 2019 r. poz. 2325, z późn. zm.; dalej: P.p.s.a./, § 4 ust. 1 i ust. 3 oraz § 21 ust. 1 pkt 1 lit. a w związku z § 8 pkt 5 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu /Dz. U. z 2019 r. poz. 18; dalej: rozporządzenie w sprawie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej adwokata/).
1.3. Pismem z dnia 23 września 2021 r. adwokat wniósł w imieniu własnym zażalenie na postanowienie z punktu drugiego sentencji wyroku WSA w Bydgoszczy z dnia 29 czerwca 2021 r., sygn. akt I SA/Bd 206/21, w przedmiocie przyznania zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu w pierwszej instancji.
Natomiast przy piśmie przewodnim z dnia 13 października 2021 r. adwokat złożył opinię z dnia 14 października 2021 r. o braku podstaw do wniesienia w imieniu skarżącego skargi kasacyjnej od wyroku WSA w Bydgoszczy z dnia 29 czerwca 2021 r., sygn. akt I SA/Bd 206/21 [którym w punkcie pierwszym sentencji oddalono skargę skarżącego]. W pierwszym z pism zawarł również własny wniosek o przyznanie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu z tego tytułu, oświadczając, że nie zostały one pokryte w całości lub w części.
Kolejnym pismem z dnia 5 listopada 2021 r. adwokat cofnął zażalenie z dnia 23 września 2021 r., a WSA w Bydgoszczy postanowieniem z dnia 30 listopada 2021 r., sygn. akt I SA/Bd 206/21, umorzył postępowanie zażaleniowe [w przedmiocie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu w pierwszej instancji w związku ze skargą skarżącego].
1.4. Postanowieniem z dnia 12 stycznia 2022 r., sygn. akt I SA/Bd 206/21, referendarz sądowy WSA w Bydgoszczy przyznał adwokatowi kwotę 1.476 zł tytułem zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu za sporządzenie opinii o braku podstaw do wniesienia skargi kasacyjnej w imieniu skarżącego (w tym przypadku było to wynagrodzenie [w kwocie 1.200 zł powiększonej o 23% podatek VAT: 276 zł] za zastępstwo prawne wykonane na zasadzie prawa pomocy w drugiej instancji w związku ze sporządzeniem wspomnianej opinii, które ustalono na podstawie art. 250 § 1 P.p.s.a. oraz § 21 ust. 1 pkt 2 lit. b w związku z § 8 pkt 5 i § 4 ust. 3 rozporządzenia w sprawie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej adwokata).
1.5. Pismem z dnia 27 marca 2023 r. adwokat wniósł o zmianę postanowienia referendarza sądowego WSA w Bydgoszczy z dnia 12 stycznia 2022 r. W piśmie tym powołano się na art. 359 § 2 ustawy - Kodeks postępowania cywilnego (dalej: K.p.c.) oraz wyrok Trybunału Konstytucyjnego (dalej: TK) z dnia 28 grudnia 2022 r., sygn. akt SK 78/21. Adwokat poinformował także o zmianie nazwiska.
1.6. Postanowieniem z dnia 10 maja 2023 r., sygn. akt I SA/Bd 206/21, WSA w Bydgoszczy odrzucił wniosek adwokata zawarty w piśmie z dnia 27 marca 2023 r. jako niedopuszczalny. W uzasadnieniu postanowienia Sąd zwrócił uwagę, że w ustawie - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi nie ma regulacji odpowiadającej treścią art. 359 § 2 K.p.c.
1.7. Pismem z dnia 26 lipca 2023 r. adwokat, działając w imieniu własnym, złożył skargę o wznowienie postępowania zakończonego prawomocnym postanowieniem referendarza sądowego WSA w Bydgoszczy z dnia 12 stycznia 2022 r., sygn. akt I SA/Bd 206/21, o przyznaniu adwokatowi wynagrodzenia tytułem zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu w drugiej instancji w związku z przedłożeniem opinii o braku podstaw do wniesienia skargi kasacyjnej w imieniu skarżącego.
W przywołanej skardze o wznowienie postępowania powołano się na wyrok TK z dnia 20 kwietnia 2023 r., sygn. akt SK 53/22.
1.8. Postanowieniem z dnia 26 września 2023 r., sygn. akt I SA/Bd 364/23, WSA w Bydgoszczy odrzucił powyższą skargę o wznowienie postępowania.
Sąd stwierdził bowiem, że na podstawie art. 270 P.p.s.a. nie można żądać wznowienia postępowania incydentalnego, czyli postępowania zakończonego prawomocnym postanowieniem niekończącym postępowania w sprawie sądowoadministracyjnej.
1.9. Z kolei NSA postanowieniem z dnia 30 stycznia 2024 r., sygn. akt I FZ 368/23, oddalił zażalenie adwokata, które ten wniósł w imieniu własnym na powyższe postanowienie Sądu pierwszej instancji z dnia 26 września 2023 r.
W uzasadnieniu postanowienia NSA uznał, że zaskarżone postanowienie WSA w Bydgoszczy odpowiadało prawu niezależnie od tego, czy Sąd pierwszej instancji trafnie odwołał się do kwestii niedopuszczalności wznowienia postępowania incydentalnego. Zdaniem NSA, w sprawie ze skargi o wznowienie postępowania z dnia 26 lipca 2023 r. decydujące znaczenie miało bowiem to, że skarga ta nie została oparta na ustawowej podstawie wznowienia, gdyż przywołany w niej wyrok TK o sygn. akt SK 53/22 dotyczył regulacji odnoszących się do radców prawnych, a nie do adwokatów.
2. Skarga o wznowienie postępowania objęta niniejszą sprawą i dalsze czynności.
2.1. Pismem z dnia 4 czerwca 2024 r. adwokat, działając w imieniu własnym, wniósł o zmianę [w trybie wznowienia postępowania] prawomocnego rozstrzygnięcia o kosztach nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącemu w ramach sprawy prowadzonej pod sygn. akt I SA/Bd 206/21, zawartego w postanowieniu referendarza sądowego WSA w Bydgoszczy z dnia 12 stycznia 2022 r.
W uzasadnieniu powyższego wniosku powołano się wprost na art. 272 § 1 P.p.s.a. oraz wyrok TK z dnia 27 lutego 2024 r., sygn. akt SK 90/22, podnosząc, że orzeczeniem tym Trybunał stwierdził zakresowo niezgodność z Konstytucją RP określonych przepisów rozporządzenia w sprawie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej adwokata.
2.2. Postanowieniem z dnia 27 czerwca 2024 r., sygn. akt I SA/Bd 401/24, WSA w Bydgoszczy w wyniku rozpoznania [wyrażonej pismem z dnia 4 czerwca 2024 r.] sprawy ze skargi adwokata o wznowienie postępowania - działając na podstawie art. 58 § 1 pkt 6 i § 3 w związku z art. 276 zdanie pierwsze P.p.s.a. - odrzucił tę skargę.
Sąd pierwszej instancji przyjął i stwierdził, że: - wniosek adwokata z dnia 4 czerwca 2024 r. stanowił wniesioną w terminie, ale niedopuszczalną skargę o wznowienie postępowania, która odnosiła się do postanowienia w tym wniosku wymienionego; - wznowienie postępowania jest możliwe wyłącznie w przypadku orzeczenia kończącego postępowanie sądowoadministracyjne, a takim nie jest postanowienie w przedmiocie zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej zawarte w postanowieniu referendarza sądowego WSA w Bydgoszczy z dnia 12 stycznia 2022 r. [tu: kosztów za etap postępowania w drugiej instancji związany ze sporządzeniem opinii o braku podstaw do wniesienia skargi kasacyjnej], gdyż ma ono charakter procesowy i niemerytoryczny.
2.3. Pismem z dnia 8 lipca 2024 r. adwokat, działając w imieniu własnym, złożył zażalenie na postanowienie WSA w Bydgoszczy z dnia 27 czerwca 2024 r., sygn. akt I SA/Bd 401/24.
W zażaleniu zarzucił on Sądowi naruszenie art. 190 ust. 4 w związku z art. 8 ust. 2 Konstytucji RP przez niezastosowanie tych przepisów oraz art. 272 § 1 P.p.s.a. przez błędną wykładnię.
Wobec tak postawionych zarzutów adwokat wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia lub zmianę postanowienia o przyznaniu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez niego z urzędu oraz przyznanie kosztów postępowania zażaleniowego i ze skargi o wznowienie postępowania.
Niezależnie od powyższego adwokat domagał się również: a) przedstawienia pytania prawnego do TK w przedmiocie oceny zgodności z art. 190 ust. 4 Konstytucji RP przepisów art. 270-285 P.p.s.a. w zakresie, w jakim te ostatnie uniemożliwiają wystąpienie ze skargą o wznowienie postępowania w przypadku orzeczeń niekończących postępowania; b) przeprowadzenia dowodu z dokumentu w postaci kopii odpisu sentencji postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 22 maja 2024 r., sygn. akt I CSK 1272/23, którym - według twierdzeń adwokata - z uwagi na wyrok TK o sygn. akt SK 90/22 przyznano temu adwokatowi uzupełniająco określoną kwotę kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu.
3. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.
3.1. Zażalenie adwokata na postanowienie WSA w Bydgoszczy z dnia 27 czerwca 2024 r. o odrzuceniu jego skargi o wznowienie postępowania w zakresie przyznania kosztów nieopłaconej pomocy prawnej, udzielonej przez niego w drugiej instancji na rzecz skarżącego, okazało się usprawiedliwione.
3.2. W punkcie wyjścia Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził, że wniesiony przez adwokata środek zaskarżenia zawierał prawidłowe oznaczenie rodzaju pisma (jako "zażalenie") oraz nie był obarczony brakiem fiskalnym (ani żadnym innym), uniemożliwiającym jego rozpoznanie.
3.2.1. Przyjmując jak wyżej należało mieć na uwadze, że w ustawie - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi w przepisach działu VII "Wznowienie postępowania" częściowo uregulowana została problematyka badania dopuszczalności wznowienia postępowania. Przewidziano również wprost wydanie przez sąd rozstrzygnięcia o odrzuceniu skargi o wznowienie postępowania w przypadku, gdy przesłanka dopuszczalności nie została zachowana. Badanie takie dokonywane jest najpierw na posiedzeniu niejawnym, a jeśli skarga o wznowienie nie zostanie odrzucona na tym etapie - rozstrzyganie o jej dopuszczalności odbywa się w ramach wyznaczonej rozprawy. W zakresie tak uregulowanym w przepisach powołanego działu nie zachodzi więc w odniesieniu do skargi o wznowienie postępowania potrzeba i zarazem możliwość sięgania do odpowiedniego stosowana przepisów o postępowaniu przed sądem pierwszej instancji (zob. art. 276 zdanie pierwsze P.p.s.a.).
W sytuacji zatem stwierdzenia przez sąd na posiedzeniu niejawnym negatywnego wyniku weryfikacji dopuszczalności wznowienia postępowania, podstawę prawną odrzucenia skargi o wznowienie postępowania stanowi zasadniczo art. 280 § 1 w związku z § 2 P.p.s.a. (odczytywane łącznie). Na tej podstawie możliwe jest więc odrzucenie skargi o wznowienie postępowania jako niedopuszczalnej, bez usprawiedliwionego sięgania do art. 58 § 1 pkt 6 w związku z art. 276 zdanie pierwsze P.p.s.a., jak wadliwie przyjął w zaskarżonym postanowieniu Sąd pierwszej instancji. W powołanych przepisach art. 280 § 1 w związku z § 2 P.p.s.a. zawarta jest bowiem formuła rozstrzygnięcia (odrzucenie skargi o wznowienie postępowania), którą powiązano z koniecznością oceny dopuszczalności takiej skargi.
Zauważyć przy tym trzeba, że badanie dopuszczalności wznowienia na posiedzeniu niejawnym w ramach art. 280 § 1 w związku z § 2 P.p.s.a. dotyczy nie tylko kwestii zachowania terminu do wniesienia skargi o wznowienie postępowania i oparcia jej na ustawowej podstawie wznowienia, ale również ustalenia w szczególności takich elementów jak legitymacja skargowa w tym zakresie, ziszczenie się okoliczności w postaci zakończenia postępowania objętego skargą o wznowienie prawomocnym orzeczeniem, czy brak możliwości dalszego wznowienia postępowania zakończonego prawomocnym orzeczeniem wydanym na skutek skargi o wznowienie postępowania (z wyjątkami przewidzianymi w art. 285 § 2 P.p.s.a).
We wszystkich tych sytuacjach o odrzuceniu skargi o wznowienie postępowania sąd może orzec na posiedzeniu niejawnym (art. 280 § 1 ab initio zdanie pierwsze P.p.s.a.), w składzie jednosoosobowym (art. 16 § 2 w związku z art. 276 zdanie pierwsze P.p.s.a.), podejmując tego rodzaju rozstrzygnięcie w formie postanowienia (art. 160 w związku z art. 276 zdanie pierwsze P.p.s.a.). Te dwie ostatnie kwestie - odmiennie niż samo badanie dopuszczalności skargi o wznowienie postępowania i jej odrzucenie w sytuacji wystąpienia owej niedopuszczalności - nie są bowiem uregulowane w powołanym wcześniej dziale VII.
3.2.2. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego w niniejszej sprawie na postanowienie o odrzuceniu skargi o wznowienie postępowania z uwagi na jej niedopuszczalność przysługiwało adwokatowi zażalenie, a to na mocy odpowiednio stosowanego art. 194 § 1 pkt 1a ab initio w związku z art. 276 zdanie pierwsze P.p.s.a., a nie skarga kasacyjna przewidziana w art. 173 § 1 P.p.s.a. dla wskazanej tam kategorii postanowień kończących postępowanie w sprawie (z pewnymi wyjątkami).
Materia sprawy, w której rozstrzyga się o odrzuceniu skargi o wznowienie postępowania jako niedopuszczalnej, nie wymaga stwarzania warunku zaskarżalności postanowienia w tym przedmiocie w drodze skargi kasacyjnej, na wzór rozwiązania, w którym skarga kasacyjna przysługuje od postanowienia o odrzuceniu skargi z uwagi na jej niedopuszczalność z niektórych przyczyn ujętych w art. 58 § 1 P.p.s.a. Wywodzi się ją z treści art. 194 § 1 pkt 1a P.p.s.a. następującej po przecinku - gdzie wyspecyfikowano przypadki zaskarżalności w drodze zażalenia postanowień o odrzuceniu skargi i co może sugerować treść art. 173 P.p.s.a., w którym wyłączono z kolei zaskarżalność skargą kasacyjną tych objętych zażaleniem postanowień o odrzuceniu skargi. Ten zakres treściowy obu przywołanych przepisów należy odnosić przede wszystkim do postępowań kończących sprawę sądowoadministracyjną sensu stricto.
Nadto - o czym już była mowa - podstawą prawną odrzucenia skargi adwokata o wznowienie postępowania z powodu jej niedopuszczalności w istocie wadliwie uczyniono przepisy art. 58 § 1 pkt 6 w związku z art. 276 P.p.s.a, zamiast przepisy art. 280 § 1 w związku z § 2 P.p.s.a.
Wypadało wspomnieć i o tym, że ustawodawca wprost przyjął, że nawet wobec postanowienia o odrzuceniu skargi kasacyjnej zaskarżalność następuje w drodze zażalenia, niezależnie od podstawy/powodu takiego rozstrzygnięcia (co obejmuje także przypadek niedopuszczalności skargi kasacyjnej - zob. art. 194 § 1 pkt 7 P.p.s.a.).
3.2.3. Rozważając z kolei dochowanie wymogów fiskalnych zażalenia adwokata na postanowienie Sądu o odrzuceniu skargi o wznowienie postępowania w zakresie zakończonym prawomocnym postanowieniem o przyznaniu zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (tu: wynagrodzenia za zastępstwo prawne wykonane na zasadzie prawa pomocy) Naczelny Sąd Administracyjny miał na uwadze, że orzekanie o tego rodzaju kosztach mieści się w szeroko rozumianej sprawie prawa pomocy.
Sprawy zaś dotyczące prawa pomocy wolne są od opłat sądowych, zarówno w zakresie ubiegania się o przyznania tego prawa (art. 243 § 1 zdanie drugie P.p.s.a.), jak i zaskarżania rozstrzygnięć wydawanych na tym polu (art. 261 P.p.s.a.).
Wniosek o przyznanie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej (składany w imieniu własnym przez osobę, która świadczyła z urzędu tego rodzaju pomoc) należy traktować - i tak jest to prawidłowo praktykowane - w sposób tożsamy, tzn. przyjmując, że jest on wolny od opłat sądowych, w tym wpisu.
Ustawodawca w ramach art. 261 w związku z art. 258 § 2 pkt 8 P.p.s.a. wprost przewidział, że w sprawie prawa pomocy mieści się wydawanie postanowień o przyznaniu wynagrodzenia zawodowemu pełnomocnikowi za zastępstwo prawne wykonane na zasadzie prawa pomocy (oraz o zwrocie niezbędnych udokumentowanych wydatków). Jest to czynność z zakresu przyznania prawa pomocy. W drodze wydania takiego postanowienia następuje więc załatwienie wniosku o przyznanie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej, o którym mowa w art. 254 § 1 P.p.s.a.
Skonstatować wypadało również, że sprawy prawa pomocy sensu largo, czyli także co do wniosków o przyznanie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu, w świetle art. 254 § 1 in fine P.p.s.a. są rozpoznawane i rozstrzygane przez wojewódzki sąd administracyjny, który jako sąd pierwszej instancji załatwia takie wnioski.
Z kolei z art. 276 zdanie pierwsze P.p.s.a. wynika, że do skargi o wznowienie postępowania stosuje się odpowiednio przepisy o postępowaniu przed sądem pierwszej instancji, jeżeli przepisy działu VII ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi nie stanowią inaczej. To zaś oznacza, że do skargi o wznowienie postępowania w zakresie zakończonym prawomocnym postanowieniem o przyznaniu zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu oraz do zaskarżenia postanowienia odrzucającego taką skargę mają odpowiednie zastosowanie także przywołane wyżej regulacje dotyczące prawa pomocy i spraw mieszczących się w tym pojęciu.
Innymi słowy, skoro sprawa z wniosku o przyznanie wynagrodzenia za zastępstwo prawne wykonane na zasadzie prawa pomocy nie podlega opłacie sądowej, także w odniesieniu do zwykłych środków zaskarżenia (sprzeciwu lub zażalenia) od postanowień wydanych w tej kategorii spraw, to również w ramach postępowania nadzwyczajnego z wniosku o wznowienie postępowania w sprawie tego rodzaju oraz zażalenia na postanowienie odrzucające skargę o wznowienie postępowania w podanym wyżej zakresie, nie pobiera się wpisu.
W rezultacie należało zatem przyjąć, że w świetle wykładni systemowej przepisów art. 243 § 1 zdanie drugie, art. 254 § 1, art. 258 § 2 pkt 8 i art. 261 w związku z art. 276 zdanie pierwsze P.p.s.a. skarga o wznowienie postępowania zakończonego prawomocnym orzeczeniem dotyczącym zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej (w tym przyznania wynagrodzenia za zastępstwo prawne wykonane na zasadzie prawa pomocy) wolna jest od wpisu sądowego. Z tych samych względów wolne od wpisu jest także zażalenie od postanowienia odrzucającego taką skargę jako niedopuszczalną.
Wprawdzie Sąd pierwszej instancji do omówionej w tym punkcie problematyki nie musiał nawiązywać w zaskarżonym postanowieniu (kierując się np. założeniem, że od skargi o wznowienie postępowania, jeśli już z niej wynika, że podlega odrzuceniu - w tym w przypadku z powodu przyjęcia jej niedopuszczalności - nie pobiera się wpisu sądowego, a to z uwagi na art. 222 w związku z art. 276 zdanie pierwsze P.p.s.a), niemniej wymagało ono szerszej analizy z uwagi na konieczność sprawdzenia dochowania wymogów fiskalnych wniesionego zażalenia.
Ubocznie odnotować tylko można było, że biorąc pod uwagę, że Sąd pierwszej instancji przekazał zażalenie do rozpoznania przez Naczelny Sąd Administracyjny, to musiał przyjąć, że nie podlegało ono opłacie sądowej w zakresie wpisu, gdyż do jego uiszczenia adwokata nie wzywał, a ten sam z siebie wpisu od zażalenia nie opłacił.
3.3. Przechodząc do dalszych rozważań przypomnienia wymagało, że zgodnie z art. 190 ust. 4 Konstytucji RP orzeczenie TK o niezgodności z Konstytucją, umową międzynarodową lub z ustawą aktu normatywnego, na podstawie którego zostało wydane prawomocne orzeczenie sądowe, ostateczna decyzja administracyjna lub rozstrzygnięcie w innych sprawach, stanowi podstawę do wznowienia postępowania, uchylenia decyzji lub innego rozstrzygnięcia na zasadach i w trybie określonych w przepisach właściwych dla danego postępowania.
Treść powołanego przepisu, zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, nie pozostawia wątpliwości, że celem ustawowej procedury realizującej normę w nim wyrażoną musi być realne zagwarantowanie adresatowi owego orzeczenia, decyzji lub rozstrzygnięcia skutku w postaci uprawnienia do uruchomienia działań ukierunkowanych na możliwość ponownego rozpoznania/rozpatrzenia uprzednio zakończonej/załatwionej w danym postępowaniu sprawy adresata objętej takim orzeczeniem, decyzją lub rozstrzygnięciem, a to przez pryzmat nowego stanu prawnego, który został ustalony orzeczeniem TK. Swoboda ustawodawcy zwykłego w zakresie ukształtowania przepisów danego postępowania (czyli tego w którym miedzy innymi zapadło prawomocne orzeczenie sądowe) w zakresie wdrażającym przewidziany w art. 190 ust. 4 Konstytucji RP standard wznowienia postępowania z powodu wydania orzeczenia o niezgodności aktu normatywnego z Konstytucją jest w tym przypadku zawężona wyłącznie do "zasad" i "trybu", a nie reglamentowania stosowania tego standardu konstytucyjnego.
Inaczej rzecz ujmując, to nie przepisy danej ustawy procesowej, lecz art. 190 ust. 4 Konstytucji RP wyznacza obszar (sferę) dopuszczalnej "wzruszalności" sądowych lub administracyjnych aktów/czynności stosowania prawa względem ich adresatów.
Podobnie w tej materii wypowiedział się NSA w składzie siedmiu sędziów w uchwale z dnia 28 czerwca 2010 r., sygn. akt II GPS 1/10 (ONSAiWSA z 2010 r. nr 5, poz.81), stwierdzając, że:
"(..)
aktów stosowania prawa została przesądzona już na gruncie samej Konstytucji. Ustawa zwykła ma zatem określać jedynie
wznawiania postępowania. To bowiem Konstytucja przesądza o samym fakcie sanacji indywidualnych stosunków prawnych, wyznaczając cel
w trybie procedur ukształtowanych w ustawach.".
W analizowanym przypadku zauważenia wymagało i to, że ustrojodawca w art. 190 ust. 4 Konstytucji RP expressis verbis przewidział wznowienie postępowania zakończonego prawomocnym orzeczeniem sądowym. Nie powinno więc ulegać wątpliwości, że użyty w art. 190 ust. 4 Konstytucji RP zwrot "prawomocne orzeczenie sądowe" obejmuje zarówno wyrok, jak i postanowienie sądu, mające wspólną dla nich cechę prawomocności (czy także orzeczenia z nimi w skutkach zrównane, jak np. niezaskarżone sprzeciwem postanowienie referendarza sądowego wojewódzkiego sądu administracyjnego o przyznaniu wynagrodzenia adwokatowi za zastępstwo prawne wykonane na zasadzie prawa pomocy, które ma skutek prawomocnego orzeczenia sądu - zob. art. 259 § 3 w związku z § 1 i art. 258 § 2 pkt 8 P.p.s.a.).
Identyfikowane w sposób wyżej nakreślony znaczenie art. 190 ust. 4 Konstytucji RP należało mieć zatem na uwadze przy wykładni i stosowaniu przepisów ustawowych dotyczących wznowienia postępowania na gruncie postępowania sądowoadministracyjnego.
3.4. W przepisach ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi przewidziano między innymi, że:
- można żądać wznowienia postępowania, które zostało zakończone prawomocnym orzeczeniem (art. 270);
- można żądać wznowienia postępowania w przypadku, gdy TK orzekł o niezgodności aktu normatywnego z Konstytucją, umową międzynarodową lub z ustawą, na podstawie którego zostało wydane orzeczenie (art. 272 § 1).
Powołane przepisy art. 270 i art. 272 § 1 P.p.s.a., odczytywane w kontekście art. 190 ust. 4 Konstytucji RP, uzasadniają przyjęcie, że instytucja wznowienia postępowania z powodu orzeczenia TK może znaleźć zastosowanie w odniesieniu do prawomocnego orzeczenia sądowego, wydanego na podstawie aktu niekonstytucyjnego w ramach postępowania umożliwiającego podjęcie owego orzeczenia i jednocześnie kończącego postępowanie w przedmiocie objętym tym właśnie orzeczeniem sądowym, ale niekoniecznie kończącego również postępowanie w sprawie sądowoadministarcyjnej sensu stricto. Z perspektywy konstytucyjnej chodzi bowiem o możliwość wzruszenia prawomocnego orzeczenia sądowego wydanego na podstawie - jak się następczo okazało - niekonstytucyjnego przepisu, w ramach "danego postępowania", czyli tego postępowania w którym orzeczenie to zapadło, kończąc w ten sposób to właściwe dla jego podjęcia postępowanie.
Ustawodawca zwykły, odmiennie niż przyjął to w drodze wykładniczej Sąd pierwszej instancji w zaskarżonym postanowieniu z dnia 27 czerwca 2024 r., nie wykluczył stosowania instytucji wznowienia postępowania do określonej - doktrynalnie lub w języku prawniczym jako incydentalne, czy też normatywnie jako inne niż kończące postępowanie w sprawie sądowoadministracyjnej sensu stricto - kategorii prawomocnych orzeczeń sądowych.
W świetle brzmienia art. 190 ust. 4 Konstytucji RP oraz art. 270 i art. 272 § 1 P.p.s.a. jako pozbawione dostatecznych podstaw należy zatem postrzegać automatyczne uzależnianie dopuszczalności wznowienia postępowania przed sądem administracyjnym od charakteru lub formy prawomocnego orzeczenia sądowego, które ma zostać wzruszone, wykluczając z nich wszystkie postanowienia niekończące postępowania w sprawie sądowoadministracyjnej w rozumieniu art. 1 P.p.s.a. Tak daleko idącego ograniczenia na gruncie prawa pozytywnego prawodawca wszak nie wyraził.
3.5. Przypomnieć należało, że bezpośrednim powodem odrzucenia przez Sąd pierwszej instancji skargi o wznowienie postępowania (tak bowiem trafnie zidentyfikował Sąd pismo adwokata z dnia 4 czerwca 2024 r.) było uplasowanie jako niemerytorycznego i niekończącego postępowania sądowoadministracyjnego prawomocnego orzeczenia sądowego wydanego w wyniku rozpoznania wniosku własnego adwokata o przyznanie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu.
Powyższe zapatrywanie WSA w Bydgoszczy, które prowadziło do skutku w postaci odrzucenia skargi o wznowienie postępowania, ocenić należało jako nazbyt uproszczone i jako takie wadliwe.
Postępowanie przed wojewódzkim sądem administracyjnym w przedmiocie przyznania kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu jakkolwiek pozostaje w bezpośrednim związku z główną sprawą sądowoadministracyjną skarżącego i niekiedy materializuje się w postaci rozstrzygnięcia (postanowienia) wyodrębnionego w ramach orzeczenia sądowego, które zapada w tej głównej sprawie, to w ujęciu materialnoprawnym ma odrębne tryb i przedmiot oraz odmiennego (od strony skarżącej) adresata. W takim zatem ujęciu jest to oddzielna sprawa, w której wydane orzeczenie kształtuje sytuację prawną innego podmiotu niż strona postępowania sądowoadministracyjnego w rozumieniu art. 32 P.p.s.a., czyli generalnie skarżący i organ administracji publicznej.
Nadto, postępowanie przed wojewódzkim sądem administracyjnym w przedmiocie przyznania kosztów nieopłaconej pomocy prawnej inicjowane jest na podstawie wniosku osoby ustanowionej pełnomocnikiem z urzędu, składanym w imieniu własnym, który musi zawierać stosowne oświadczenie tej osoby, np. adwokata (art. 254 § 1 P.p.s.a. w związku z § 3 rozporządzenia w sprawie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej adwokata). Wniosek ów, zważywszy na jego autora (tj. inny podmiot niż strona skarżąca w sprawie sądowoadministracyjnej) oraz adresata (wojewódzki sąd administracyjny), przy spełnieniu wymogów formalnych w gruncie rzeczy wszczyna postępowanie sądowe właściwe dla przedmiotu tego wniosku (por. art. 63 w związku z art. 64 w związku z art. 254 § 1 P.p.s.a.), rozumiane jako takie, które w sformalizowanej procedurze pozwala na jego merytoryczne rozpoznanie i wydanie postanowienia rozstrzygającego co do wspomnianych kosztów.
W sprawie o przyznanie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej, wywołanej tego rodzaju wnioskiem, orzeka co do zasady referendarz sądowy, którego postanowienia - jeżeli nie wniesiono sprzeciwu albo wniesiony sprzeciw został prawomocnie odrzucony - mają skutki prawomocnego orzeczenia sądu (art. 258 § 2 pkt 8 w związku z art. 259 § 3 P.p.s.a.) lub ewentualnie sąd - w szczególnie uzasadnionych przypadkach (art. 258 § 4 zdanie pierwsze P.p.s.a.).
Jednocześnie ustawodawca expressis verbis przyznał osobie ustanowionej pełnomocnikiem z urzędu (m.in. adwokatowi) autonomiczne - własne prawo do zaskarżenia orzeczenia - postanowienia rozstrzygającego co do jej wniosku o zwrot kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej na zasadzie prawa pomocy (art. 259 § 1 i art. 258 § 4 P.p.s.a.).
Wydawane w tym przedmiocie orzeczenia sądowe (postanowienia) przyznające wynagrodzenie w określonej kwocie pełnomocnikowi z urzędu za zastępstwo prawne wykonane na zasadzie prawa pomocy albo odmawiające przyznania takiego wynagrodzenia, mają charakter merytoryczny. Kształtują one bowiem bezpośrednio sytuację prawną takiego pełnomocnika i są uzależnione wyłącznie od jego działań procesowych w zakresie ubiegania się o tego rodzaju koszty (a nie od działań procesowych strony postępowania w sprawie sądowoadministracyjnej, którą on reprezentuje na zasadach prawa pomocy). Znaczenia tak rozumianej istoty rzeczonych postanowień w sprawie o wynagrodzenie pełnomocnika z urzędu nie dezawuuje więc, lecz wzmacnia okoliczność, że orzeczenie sądowe w przedmiocie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej pozostaje w bezpośrednim związku ze sprawą zainicjowaną środkiem prawnym wniesionym przez stronę skarżącą w rozumieniu art. 32 P.p.s.a. oraz jej ewentualnym kontynuowaniem w postępowaniu ze skargi kasacyjnej.
Wreszcie trzeba było mieć na uwadze i to, że postanowienie wydane w przedmiocie kosztów udzielonej, ale nieopłaconej pomocy prawnej określa sytuację prawną w relacji pełnomocnik z urzędu - Skarb Państwa. Strona podmiotowa takiego orzeczenia sądowego jest zatem inna niż w przypadku orzeczeń sądowych zapadłych na skutek środków prawnych wniesionych przez strony postępowania w rozumieniu powołanego wyżej art. 32 P.p.s.a.
Wobec powyższego należało stwierdzić, że wadliwa była ocena prawna Sądu pierwszej instancji o niedopuszczalności złożonej przez adwokata skargi o wznowienie postępowania zawartej w piśmie z dnia 4 czerwca 2024 r., w odniesieniu do jego własnego zakresu sprawy dotyczącej przyznania wynagrodzenia za pomoc prawną przez niego udzieloną w charakterze pełnomocnika z urzędu w sprawie skarżącego.
3.6. Dotąd ustalone i rozważone z uwzględnieniem wykładni prokonstytucyjnej pozwalało przyjąć, że nie zachodziła potrzeba wystąpienia przez NSA z pytaniem prawnym do TK, którego to wystąpienia domagał się adwokat.
3.7. Na zrealizowanie nie zasługiwał także wniosek tego pełnomocnika o przeprowadzenie dowodu z dokumentu w postaci kopii odpisu orzeczenia SN, bo nie ziściły się właściwe ku temu przesłanki przewidziane w art. 106 § 3 P.p.s.a.
3.8. Odnosząc się z kolei do wniosku adwokata o zasądzenie zwrotu kosztów w postępowaniu zażaleniowym i ze skargi o wznowienie postępowania na tle okoliczności takich jak objęte niniejszym orzeczeniem, należało wyjaśnić, że nie mógł on zostać uwzględniony.
Zgodnie z art. 199 w związku z art. 276 zdanie pierwsze P.p.s.a. strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej.
Wprawdzie art. 209 P.p.s.a. przewiduje, że wniosek strony o zwrot kosztów sąd rozstrzyga w każdym orzeczeniu uwzględniającym skargę oraz w orzeczeniu, o którym mowa w art. 201, art. 203 i art. 204 P.p.s.a., ale tego rodzaju orzekanie dotyczy zasądzania kosztów między stronami, czyli skarżącym i organem.
Tymczasem w sprawie adwokata objętej skargą o wznowienie postępowania oraz zażaleniem nie występuje organ. Nie sposób zatem zastosować, nawet w formule odpowiedniej, przepisów o zwrocie kosztów postępowania między stronami, gdyż występuje tylko jedna strona, a mianowicie ów adwokat.
3.9. NSA, działając na podstawie art. 185 § 1 w związku z art. 197 § 1 i § 2 P.p.s.a., orzekł jak w sentencji.