I FSK 95/20

I FSK 95/20 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2023-09-13
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2020-01-17
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Artur Mudrecki
Sylwester Marciniak /przewodniczący/
Zbigniew Łoboda /sprawozdawca/
Symbol z opisem
6110 Podatek od towarów i usług
Hasła tematyczne
Podatek od towarów i usług
Sygn. powiązane
I SA/Po 1012/18 - Wyrok WSA w Poznaniu z 2019-10-10
Skarżony organ
Dyrektor Izby Administracji Skarbowej
Treść wyniku
Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy
Dz.U. 2011 nr 177 poz 1054
art. 88 ust. 3a pkt 4 lit. a, art. 108 ust. 1
Ustawa z dnia 11 marca 2004 r. o podatku od towarów i usług - tekst jednolity
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Sylwester Marciniak, Sędzia NSA Artur Mudrecki, Sędzia NSA Zbigniew Łoboda (sprawozdawca), Protokolant Daria Rakwał, po rozpoznaniu w dniu 13 września 2023 r. na rozprawie w Izbie Finansowej skargi kasacyjnej P. w likwidacji z siedzibą w P. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 10 października 2019 r. sygn. akt I SA/Po 1012/18 w sprawie ze skargi P. w likwidacji z siedzibą w P. na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Poznaniu z dnia 26 października 2018 r. nr 3001-IOV2.4103.469.2017 w przedmiocie podatku od towarów i usług za I, II, III i IV kwartał 2014 r. 1) oddala skargę kasacyjną, 2) zasądza od P. w likwidacji z siedzibą w P. na rzecz Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Poznaniu kwotę 8.100 (słownie: osiem tysięcy sto) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.
Uzasadnienie
Wyrokiem z dnia 10 października 2019 r., sygn. akt I SA/Po 1012/18, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu, po rozpoznaniu sprawy ze skargi P.
w P. w likwidacji na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Poznaniu z dnia 26 października 2018 r. w przedmiocie podatku od towarów i usług za I, II, III i IV kwartał 2014 r., na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2018 r., poz. 1302 ze zm., dalej - "p.p.s.a."), oddalił skargę.
Z uzasadnienia wyroku oraz akt sprawy wynika, że Naczelnik Zachodniopomorskiego Urzędu Celno-Skarbowego w Szczecinie decyzją z dnia
28 września 2017 r. określił skarżącemu za I kwartał 2014 r. zobowiązanie podatkowe w podatku od towarów i usług w wysokości 0 zł, kwotę podatku naliczonego do przeniesienia na następny okres rozliczeniowy w wysokości 317 zł oraz kwotę podatku podlegającego wpłacie do urzędu skarbowego na podstawie art. 108 ust. 1 ustawy z dnia 11 marca 2004 r. o podatku od towarów i usług (Dz. U. z 2011 r., Nr 177, poz. 1054 ze zm., dalej - "u.p.t.u.") w wysokości 342.550 zł, za
II kwartał 2014 r. zobowiązanie podatkowe w podatku od towarów i usług
w wysokości 0 zł, kwotę podatku naliczonego do przeniesienia na następny okres rozliczeniowy w wysokości 2.819 zł oraz kwotę podatku podlegającego wpłacie do urzędu skarbowego na podstawie art. 108 ust. 1 u.p.t.u. w wysokości 308.378 zł, za III kwartał 2014 r. kwotę podatku naliczonego do przeniesienia na następny okres rozliczeniowy w wysokości 4.102 zł, za IV kwartał 2014 r. kwotę podatku naliczonego do przeniesienia na następny okres rozliczeniowy w wysokości 8.754 zł oraz kwotę podatku podlegającego wpłacie do urzędu skarbowego na podstawie art. 108 ust. 1 u.p.t.u. w wysokości 3.473 zł.
Organ wskazał, że strona zgłosiła działalność gospodarczą w zakresie działalności wydawniczej, poligraficznej i reprodukcyjnej związanej z informatyką i oprogramowaniem w obszarze prowadzenie prac badawczo-rozwojowych i badań i analiz technicznych. Była czynnym podatnikiem podatku od towarów i usług rozliczającym się w okresach kwartalnych. Sekretarzem generalnym P. w 2014 r. był R. H. Działalność gospodarcza P. ograniczała się niemal wyłącznie do obrotu usługami hostingowymi, sprzedaż w pozostałym zakresie miała charakter marginalny. P. nabywało usługi hostingowe od F. sp. z o.o. (w okresie pierwszego i drugiego kwartału 2014 r.), a następnie sprzedawało je do S. sp. z o.o. (w okresie od stycznia do maja 2014 r.) oraz do F.1 sp. z o.o. (w czerwcu 2014 r.). Pozostałe usługi - dotyczące zamknięcia roku w obrębie usług hostingowych – P. realizowało na rzecz T. sp. z o.o. oraz na rzecz C. Ltd. w Zjednoczonych Emiratach Arabskich (w obu przypadkach w grudniu 2014 r.).
W oparciu o analizę zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego Naczelnik Zachodniopomorskiego Urzędu Celno-Skarbowego w Szczecinie stwierdził, że P. było jednym z ogniw łańcucha obrotu usługami hostingowymi, w którym uczestniczyło 7 powiązanych ze sobą krajowych podmiotów, a którego zorganizowanie miało na celu umożliwienie jednej ze spółek – I.1 sp. z o.o. uchylenie się od opodatkowania w zakresie podatku należnego VAT powstałego z tytułu sprzedaży usług badawczo-rozwojowych dla S. sp. z o.o. i F. sp. z o.o. poprzez generowanie u niego podatku naliczonego z tytułu zakupu usług i dalszej sprzedaży usług hostingowych na eksport ze stawką podatku VAT 0%. Organ ustalił, że I.1 sp. z o.o. w 2014 r. uczestniczył w realizacji programów badawczo-rozwojowych korzystających ze wsparcia środkami funduszy europejskich na zlecenie F. sp. z o.o. (o wartości 14.949.474 zł) oraz na zlecenie S. sp. z o.o. (o wartości 12.936.684,77 zł). Uczestnictwo w tych programach skutkowało sprzedażą przez I.1 sp. z o.o. usług dla F. sp. z o.o. na kwotę netto 4.990.920 zł (podatek należny VAT wyniósł 1.147.912 zł) i dla S. sp. z o.o. na kwotę netto 3.927.756 zł (podatek należny VAT wyniósł 903.390 zł). W tym okresie I.1 sp. z o.o. zakupił od F.1 sp. z o.o. usługi hostingowe o wartości netto 9.228.997 zł (podatek VAT 2.136.469 zł) i dokonał dalej sprzedaży usług hostingowych do Emiratów Arabskich ze stawką VAT 0%.
Organ zobrazował w decyzji schemat obrotu usługami hostingowymi oraz opisał powiązania pomiędzy poszczególnymi podmiotami. W oparciu o KRS ustalono, że za wyjątkiem I.1 sp. z o.o. pozostałe podmioty były powiązane ze sobą zarządczo bądź kapitałowo przez osobę R. H. Jeśli zaś chodzi o I.1 sp. z o.o., prezes zarządu K. L. była znajomą R. H., wcześniej realizowała dla niego program S.
Zdaniem organu, zamierzeniem uczestników obrotu usługami hostingowymi było zapewnienie I.1 sp. z o.o. korzyści podatkowych w podatku VAT poprzez zatrzymanie podatku należnego powstałego na sprzedaży usług badawczo-rozwojowych dla F. i S. na skutek wprowadzenia do obrotu pozorowanych transakcji hostingowych zapewniających dla niego równoważną wartość, co znajduje potwierdzenie w: - braku wiarygodnych dowodów potwierdzających rzeczywiste realizowanie transakcji hostingowych pomiędzy importerami usług (F., S.) a ich dostawcą oraz pomiędzy I. (eksporterem) a C. (odbiorcą), - schematyczności umów hostingowych i nierealizowaniu ich postanowień (brak komisji ds. realizacji usług i jej spotkań), - jednym sposobie rozliczania hostingu pomiędzy wszystkimi uczestnikami (włącznie z zagranicznymi) bez przepływu pieniędzy pomiędzy rachunkami bankowymi uczestników, - braku obciążeń uczestników obrotu prowizją lub innymi opłatami za usługi rozliczeniowe, - rejestracji wszystkich domen internetowych przez tę samą osobę (R. H.), w tym dostawcy usług hostingowych oraz podmiotu rozliczającego, - odsprzedaży usług kolejnym nabywcom w postaci niezmienionej jako całego pakietu, bez poszukiwań odbiorców usług hostingowych w kraju i sprzedaży przynajmniej części podmiotowi niepowiązanemu, z zastosowaniem przejrzystych zasad rozliczeń, - opłacaniu przez R. H. usług przekierowania domen I. i P.1 Ltd., - ogólnikowości treści stron I. i P. Ltd.
Powołując się na art. 199a O.p. oraz art. 88 ust 3a pkt 4 lit. c) u.p.t.u., organ stwierdził, że transakcje dotyczące usług hostingowych, jako mające charakter pozorny, a jednocześnie zmierzające do obejścia prawa, nie stanowią podstawy do obniżenia podatku należnego. W stosunku do faktur wystawionych przez stronę na rzecz S. sp. z o.o. w okresie od stycznia do maja 2014 r. oraz na rzecz F.1 sp. z o.o. w czerwcu 2014 r., jak również w zakresie usług z nimi komplementarnych, tj. zamknięcia roku, wystawionych na rzecz T. organ zastosował art. 108 ust. 1 u.p.t.u. Za pozbawione treści gospodarczej organ uznał również usługi zamknięcia roku na rzecz C. Ltd. (w grudniu 2014 r.).
P. złożyło odwołanie od powyższej decyzji, w którym zarzuciło m.in., że organ bezpodstawnie przyjął, iż zawierane przez nie transakcje dotyczące usług hostingowych miały charakter pozorny oraz że organ nie wskazał w sposób prawidłowy kwalifikacji prawnej usług hostingowych.
W wyniku rozpatrzenia złożonego odwołania, Dyrektor Izby Administracji Skarbowej w Poznaniu, wskazaną na początku decyzją z dnia 26 października
2018 r., utrzymał w mocy decyzję organu pierwszej instancji.
Dyrektor Izby Administracji Skarbowej w Poznaniu zgodził się ze stroną co do braku wykazania przez organ pierwszej instancji pozorności transakcji objętych spornymi fakturami. Zauważył, że zgromadzony w sprawie materiał dowodowy nie dawał podstaw do przyjęcia, że transakcje nie zostały zrealizowane. Jednak, w opinii organu odwoławczego, to uchybienie nie stanowiło podstawy do uchylenia wydanej w pierwszej instancji decyzji, bowiem przepis art. 88 ust 3a pkt 4 lit. c) u.p.t.u. winien być także zastosowany w przypadku czynności stanowiącej obejście prawa.
Organ odwoławczy uznał, że zebrany materiał dowodowy pozwala stwierdzić, że w przedmiotowej sprawie zaistniało obejście prawa, przy pełnej świadomości strony o zaistniałym nadużyciu prawa. Celem uczestników obrotu było zminimalizowanie obciążeń podatkowych I., które zaistniały z tytułu usług badawczo-rozwojowych. Organ odwoławczy podzielił w tym zakresie ustalenia organu pierwszej instancji co do różnic w umowach, charakteru rozliczeń, powiązań osobowych i ekonomiczno-gospodarczych, informacji pozyskanych ze stron internetowych zaangażowanych podmiotów i kluczowej roli R. H., jak również korzyści podatkowych I., który byłby zobowiązany uiścić podatek VAT w kwocie 2.051.302 zł, a poprzez transakcje hostingowe ogólna kwota wpłaconego podatku wyniosła jedynie 28.917 zł.
Według Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Poznaniu, Naczelnik Zachodniopomorskiego Urzędu Celno-Skarbowego w Szczecinie słusznie uznał, że faktury wystawione przez stronę na rzecz S. i F.1, a także na rzecz T. i C. Ltd., gdy zawierały podatek od towarów i usług należny, na gruncie art. 108 ust. 1 u.p.t.u. rodzą wobec strony obowiązek zapłaty tego podatku. Organ odwoławczy nie podzielił poglądów skarżącej co do niemożności zastosowania art. 108 u.p.t.u. w niniejszej sprawie. Powołując się na orzecznictwo sądów administracyjnych wskazał, że powyższy przepis ma zapobiegać nadużyciom w systemie VAT i należy stosować go z uwzględnieniem analizy, czy wystawienie faktury z ujętym na niej podatkiem VAT, niesie za sobą ryzyko jakiegokolwiek obniżenia wpływów z tytułu podatków, zgodnie z zasadą neutralności podatku VAT. Podkreślił, że wbrew twierdzeniom strony, zastosowania tego przepisu nie można ograniczyć do tzw. pustych faktur.
W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu skarżąca zarzuciła naruszenie szeregu przepisów postępowania i prawa materialnego, tj. art. 88 ust. 3a pkt 4 lit. c) u.p.t.u. w związku z art. 86 tej ustawy oraz art. 58 k.c., art. 108 u.p.t.u., art. 233 § 1 pkt 2 oraz art. 233 § 2 O.p., art. 122 O.p. w związku z art. 187 oraz art. 191 O.p., art. 6 k.p.a., a także art. 120, art. 121, art. 124 O.p. i 180 O.p.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu, oddalając skargę powołanym na początku wyrokiem z dnia 10 października 2019 r., uznał, że skarga nie była zasadna.
Sąd pierwszej instancji stwierdził, że organ prawidłowo zastosował art. 88 ust. 3a pkt 4 lit. c) u.p.t.u., kwestionując prawo do odliczenia podatku naliczonego ze wskazanych w decyzji faktur VAT. Z ustaleń faktycznych, znajdujących potwierdzenie w zebranym materiale dowodowym, wynika bowiem, że skarżący podmiot działał
w celu nadużycia prawa, uczestnicząc w łańcuchu powiązanych podmiotów, które ewidencjonowały obrót usługami hostingowymi w celu uzyskania korzyści majątkowej. Sąd zwrócił uwagę, że: 1) w obrocie usługami hostingowymi brały udział wyłącznie podmioty powiązane z osobą R. H., 2) odsprzedaż usług hostingowych skarżącego dokonywana była w niezmienionej postaci, w tym samym dniu, przy czym treść wszystkich umów dotyczących obrotu usługami hostingowymi była identyczna, a przedmiot transakcji określony bardzo ogólnie, 3) przyjęto bezgotówkowy system rozliczeń wszystkich podmiotów, 4) nie poszukiwano odbiorców usług hostingowych wśród podmiotów niepowiązanych, 5) z informacji K. L. wynika, że elementem całego przedsięwzięcia było nabywanie przez I. usług hostingowych od podmiotu krajowego i odsprzedaży go podmiotowi zagranicznemu (stawka 0%).
Powołując się na orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego, Wojewódzki Sąd Administracyjny wskazał, że dla oceny zasadności zastosowania art. 88 ust. 3a pkt 4 lit. c) u.p.t.u. nie ma decydującego znaczenia prawidłowość zakwalifikowania przez organy podatkowe kwestionowanej czynności do art. 58 k.c. bądź art. 83 k.c. Wskazany w podstawie prawnej decyzji organów przepis art. 88 ust. 3a pkt 4 lit. c) u.p.t.u. odwołuje się zarówno do art. 58 jak i art. 83 k.c. Użycie w tym wypadku spójnika "i" oznacza to, że w myśl art. 88 ust. 3a pkt 4 lit. c) u.p.t.u. nie można obniżyć podatku należnego o podatek naliczony z faktur dokumentujących czynność nie tylko pozorną, ale również, na zasadzie art. 58 § 1 i § 2 k.c., sprzeczną z ustawą, mającą na celu obejście ustawy, bądź sprzeczną z zasadami współżycia społecznego.
Sąd uznał za bezpodstawny podniesiony w skardze zarzut naruszenia art. 108 ust. 1 u.p.t.u. Podkreślił, że obowiązek zapłaty podatku na podstawie tego przepisu powstaje w każdym przypadku, gdy zostanie wystawiona faktura z wykazaną kwotą podatku, czyli zarówno wtedy gdy doszło do sprzedaży, ale sprzedaż ta była zwolniona z opodatkowania, nieopodatkowana lub z innej przyczyny nie można jej uwzględnić rozliczając podatek VAT (choćby w przypadku nadużycia prawa), jak również, gdy faktura nie dokumentuje żadnej czynności. Skoro faktury dokumentujące obrót usługami hostingowymi zostały wystawione w związku z nadużyciem prawa i służyły odliczeniu podatku naliczonego, to przepis art. 108 u.p.t.u. stanowi podstawę określenia podatku VAT wykazanego na fakturze.
Jako bezpodstawne Sąd ocenił także podniesione w skardze zarzuty naruszenia przepisów postępowania. Wskazał m.in., że wbrew twierdzeniom skarżącego nie doszło do naruszenia przez organ odwoławczy zasady dwuinstancyjności postępowania oraz że zebrany materiał dowodowy był wystarczający dla rozstrzygnięcia sprawy.
P. w P. w likwidacji złożyło skargę kasacyjną od powyższego wyroku, zaskarżając wyrok ów w całości i wniosło o jego uchylenie w całości i przekazanie sprawy Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Poznaniu do ponownego rozpoznania, a także o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania.
Skarżąca strona, powołując art. 174 pkt 2 p.p.s.a., zarzuciła naruszenie przepisów postępowania, mogące mieć istotny wpływ na wynik sprawy, tj.:
- art. 145 § 1 pkt lit. c) p.p.s.a. w związku z art. 120 O.p. poprzez przyjęcie tezy
a priori, iż działanie podmiotów powiązanych skoncentrowane było na osiągnięciu korzyści podatkowej i pominięciu w prowadzonym postępowaniu prawidłowości zastosowania zasady neutralności podatku od towarów i usług;
- art. 145 § 1 pkt lit. c) ustawy p.p.s.a. w związku z art. 233 § 1 pkt 2 w związku z art. 121 § 1, 187 § 1 i 191 O.p., polegające na błędach w ustaleniu stanu faktycznego
i zgromadzonym materiale dowodowym wskazujące, iż w niniejszej sprawie doszło do osiągnięcia korzyści podatkowej, bez przedefiniowania transakcji i wykazania jej wpływu na dochody budżetowe;
- art. 145 § 1 pkt lit. c) ustawy p.p.s.a. w związku z art. 121, 122, 191 O.p., polegające na dobieraniu dowodów mających na celu zaaprobowanie z góry powziętej tezy o braku możliwości odliczenia podatku VAT, a także poprzez nieuwzględnienie w wydanej decyzji - zgodnie z art. 124 O.p. - przedstawionych podczas rozprawy dowodów wskazanych przez stronę, potwierdzających brak zaistnienia nadużycia prawa (korzyści podatkowej);
- art. 145 § 1 pkt lit. c) p.p.s.a. w związku z 210 § 6 w zw. z art. 124 O.p., polegające na wydaniu zaskarżonej decyzji w oparciu o materiał dowodowy, w którym brak jest jakichkolwiek dowodów na poparcie tezy, że doszło do nadużycia prawa określonego w art. 58 k.c. w zw. z art. 88 ust. 3a pkt 4 lit. c) u.p.t.u., w sytuacji gdy organ drugiej instancji nie podzielił poglądów organu pierwszej instancji co do pozorności transakcji dokonywanych przez stronę, nie przedstawił także żadnych przekonujących dowodów świadczących o niezgodnym z ustawą obejściu prawa określonym w art. 58 k.c., a następnie wydał decyzję zmieniając kwalifikację kwestionowanego czynu
z art. 83 k.c. na art. 58 k.c. w oparciu o ten sam materiał dowodowy, czym naruszył przepisy postępowania, wydając rozstrzygnięcie na podstawie błędnej oceny materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie.
Ponadto, na podstawie art. 174 pkt 1 p.p.s.a., skarżący zarzucił naruszenie prawa materialnego, tj.:
- art. 145 § 1 pkt lit. c) p.p.s.a. w związku z art. 86 ust. 1 i art. 88 ust. 3a pkt 4 lit. c) u.p.t.u., polegające na odmowie zastosowania art. 86 ust. 1 u.p.t.u. i zastosowaniu art. 88 ust. 3a pkt 4 lit. c) u.p.t.u. w zw. z art. 58 k.c. w stanie faktycznym, w którym brak jest podstaw do zastosowania powyższych przepisów;
- art. 145 § 1 pkt lit. c) p.p.s.a. w związku z art. 108 u.p.t.u. polegające na zastosowaniu ww. przepisu w sytuacji, gdy nie zaistniał warunek niezbędny do zastosowania zobowiązania sankcyjnego, tj. poprzez niewykazanie, że miało miejsce ryzyko uszczuplenia wpływów budżetowych.
W odpowiedzi na skargę kasacyjną Dyrektor Izby Administracji Skarbowej
w Poznaniu wniósł o jej oddalenie w całości oraz o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania.
Skarżąca kasacyjnie strona podtrzymała stanowisko w piśmie procesowym z dnia 13 lipca 2023 r.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.
Skarga kasacyjna nie zasługuje na uwzględnienie.
Wstępnie trzeba zaznaczyć, że niniejsza sprawa związana jest ze sprawami o sygn. akt: I FSK 430/21, I FSK 1751/21 oraz I FSK 1752/21 (a także I FSK 1187/18 i I FSK 921/20), albowiem ustalony stan faktyczny uwzględniał działania podejmowane w łańcuchu transakcji pomiędzy powiązanymi podmiotami, w tym będącymi stronami w wymienionych obok sprawach. Mając na uwadze zasadniczą zbieżność ustaleń i ocen dotyczących funkcjonowania łańcucha przedmiotowych transakcji, prezentowanych przez strony w tych postępowaniach (sądowych), a także oceny dokonane w oddalających wyrokach Sądów pierwszej instancji (w powiązanych sprawach), a przede wszystkim stanowisko Naczelnego Sądu Administracyjnego wyrażone w zapadłych w dniu 13 września 2023 r. wyrokach w powiązanych sprawach, zasadne jest wykorzystanie w niniejszej sprawie kluczowej argumentacji zaprezentowanej w uzasadnieniu wyroku w sprawie I FSK 1752/21.
Przede wszystkim należy zauważyć, że pojęcie karuzeli podatkowej w kontekście takich pojęć jak: oszustwo podatkowe, nadużycie podatkowe, nadużycie prawa, obrót karuzelowy czy obejście prawa podatkowego nie było dotychczas zdefiniowane w podatku od towarów i usług. Dopiero na mocy ustawy z dnia 13 maja 2016 r. o zmianie ustawy - Ordynacja podatkowa oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2016 r. poz. 846) obowiązująca od 15 lipca 2016 r. regulacja zawarta w art. 5 ust. 5 ustawy z dnia 11 marca 2004 r. o podatku od towarów i usług (j.t. z 2017 r. poz. 1221 ze zm.) pozwala na pewną identyfikację pojęcia nadużycia prawa. Zgodnie tym przepisem przez nadużycie prawa rozumie się dokonanie czynności, o których mowa w ust. 1 (tj. czynności będących przedmiotem opodatkowania), w ramach transakcji, która pomimo spełnienia warunków formalnych ustanowionych w przepisach ustawy, miała zasadniczo na celu osiągnięcie korzyści podatkowych, których przyznanie byłoby sprzeczne z celem, któremu służą te przepisy.
Przed wprowadzeniem wskazanych zmian legislacyjnych pojęcie nadużycia prawa nie było pojęciem normatywnym, zdefiniowanymi przez prawodawcę w przepisach prawa podatkowego. Funkcjonowało ono w doktrynie prawa podatkowego i w orzecznictwie sądów administracyjnych, jako określenie opisujące pewne schematy działań służących uzyskiwaniu nienależnych korzyści. Na gruncie podatku VAT najczęściej polegało to na wykorzystaniu konstrukcji tego podatku w celu nieuprawnionego odzyskania podatku naliczonego.
Natomiast brak jest definicji normatywnej dotyczącej karuzeli podatkowej. Wydaje się, że pojęcie nadużycia prawa jest pojęciem szerokim i w ramach działań mieszczących się w nadużyciu prawa mieści się karuzela podatkowa. W szczególności nie można jednak stwierdzić, że oszustwo podatkowe nie stanowi nadużycia prawa (nadużycia podatkowego), choć – co istotne – nie zawsze nadużycie prawa przybierze postać oszustwa podatkowego, czy też "obrotu karuzelowego" (zob. także wyroki NSA z dnia 27 czerwca 2017 r., sygn. akt I FSK 208/17, sygn. akt I FSK 371/17, sygn. akt I FSK 434/17 oraz wyrok WSA w Warszawie z dnia 26 lutego 2017 r., sygn. akt III SA/Wa 791/15).
W międzynarodowej praktyce koncepcja zwalczania zjawiska unikania opodatkowania realizowana jest na dwa sposoby. Pierwszym z nich jest działalność wyłącznie orzecznicza. Organy podatkowe, a zwłaszcza sądy orzekające w sprawach podatkowych starały się – przy milczeniu ustawodawcy – określić granice dopuszczalnej aktywności podatników w sferze ewentualnego nadużycia prawa i przeciwdziałać środkami orzeczniczymi przekraczaniu tych granic. Koncepcje wypracowane w tym zakresie przez sądy zwykło się nazywać "doktrynami orzeczniczymi skierowanymi przeciwko nadużyciu prawa" (A. Olesińska, Klauzula ogólna przeciwko unikaniu opodatkowania, Toruń 2013, s. 26).
Drugim sposobem zwalczania nadużycia prawa, w tym osiągania korzyści z tytułu karuzeli podatkowych jest wprowadzenie uregulowań normatywnych, które pozwalają na zapobieganie oszustwom podatkowym, bądź doprowadzą do pozbawienia nieuprawnionych korzyści podatkowych.
Należy podkreślić, że sądy administracyjne w Polsce dokonując kontroli legalności decyzji administracyjnych i indywidualnych interpretacji podatkowych, powinny na co dzień stosować wykładnię zgodną z przepisami prawa unijnego, tj. przyjazną temu prawu.
W sytuacji, gdy treść ustawy krajowej budzi pewne wątpliwości (niejasności), sąd krajowy ma obowiązek interpretować ustawę tak, aby dostosować ją do wymogów dyrektywy. Potwierdza to bogate orzecznictwo Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej (dalej w skrócie: TSUE), m.in. w sprawie von Colson i Kamann (Orzeczenie w sprawie 14/83, Zb. Orz. 1984, s. 1891), gdzie Trybunał wyraził pogląd, że sąd w procesie stosowania prawa wewnętrznego, w szczególności przepisów wydanych w celu wykonania dyrektywy, jest obowiązany interpretować przepisy w świetle brzmienia i celu dyrektywy, aby zapewnić osiągnięcie rezultatu określonego w art. 249 akapit 3 TWE. Powyższa formuła wyraża obowiązek interpretacji obowiązującego prawa krajowego w świetle tekstu i celów dyrektywy po to, aby osiągnąć wyznaczony przez dyrektywę rezultat, tzw. wykładnia prounijna. Sądy stosując prawo powinny nadawać jego normom krajowym takie znaczenie, jakie zapewni mu zgodność z prawem unijnym. Ponadto sądy są zobowiązane w razie stwierdzenia, że normy prawa krajowego są niezgodne z prawem unijnym, zastosować normy prawa unijnego, jako podstawę swoich rozstrzygnięć, odmawiając jednocześnie zastosowania norm prawa krajowego. Stanowi to konsekwencję zasady prymatu prawa unijnego w stosunku do prawa krajowego.
Ważną rolę w kształtowaniu wykładni prounijnej odgrywa dotychczasowy dorobek orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej (dalej w skrócie: TSUE). Kompetencja TSUE obejmuje wykładnię traktatów, czyli prawa pierwotnego Unii Europejskiej. Druga z kompetencji Trybunału dotycząca wykładni prawa obejmuje wykładnię aktów przyjętych przez instytucje, organy lub jednostki organizacyjne Unii. Chodzi tu o akty wszystkich instytucji unijnych. Najczęściej przedmiotem wykładni będą rozporządzenia, dyrektywy i decyzje, łącznie z niewiążącymi opiniami i zaleceniami, gdyż i one mogą mieć znaczenie dla wykładni i stosowania prawa przez organy krajowe. Wykładnia dokonywana przez TSUE ma charakter de facto wiążącej interpretacji przepisów unijnych (T. Siennicki (w:) M. Militz, D. Dominik-Ogińska, M. Bącal, T. Siennicki, Zasady prawa unijnego w VAT, Woters Kluwer, Warszawa 2013, s. 211-213).
Przy wykorzystaniu mechanizmu odliczenia podatku naliczonego w systemie VAT do oszustw w postaci "karuzeli podatkowych" ścierają się dwie doktryny orzecznicze wypracowane przez TSUE. Należy podkreślić, że doktryny te nie mają normatywnego kształtu, tj. nie są zakotwiczone w prawie unijnym. Jednak z uwagi na autorytet Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskie i efektywność prawa unijnego mają istotny wpływ na orzecznictwo sądów krajowych, które przecież są sądami europejskimi.
Z jednej strony TSUE wypracował doktrynę nadużycia prawa, która ogranicza prawo podatnika do odliczenia podatku naliczonego w systemie VAT. Z drugiej strony wypracowano doktrynę orzeczniczą dobrej wiary, która ma chronić podatników, którzy padli ofiarą oszust podatkowych.
Najbardziej charakterystyczne stanowisko w zakresie nadużycia w sprawach podatkowych należy odnotować w wyroku TSUE z dnia 21 lutego 2006 r., sygn. akt C-255/02 w sprawie Halifax plc (opubl. w: ZOTSiS 2006/2A-/I-1609, ECR 2006/2A-/I-1609). W wyroku tym TSUE wskazał, że transakcje stanowią dostawę towarów lub świadczenie usług, a także działalność gospodarczą w rozumieniu art. 2 pkt 1, art. 4 ust. 1 i 2, art. 5 ust. 1 oraz art. 6 ust. 1 szóstej dyrektywy 77/388 w sprawie harmonizacji ustawodawstw państw członkowskich w odniesieniu do podatków obrotowych, zmienionej dyrektywą 95/7, jeżeli spełniają one obiektywne kryteria, na których opierają się te pojęcia, nawet jeśli zostały dokonane wyłącznie w celu uzyskania korzyści podatkowej i nie mają żadnego innego celu gospodarczego. W istocie zarówno pojęcia podatnika i działalności gospodarczej, jak i dostawy towarów i świadczenia usług, które definiują transakcje podlegające opodatkowaniu na podstawie szóstej dyrektywy, mają obiektywny charakter oraz stosują się niezależnie od celów i rezultatów danych transakcji. W tym zakresie ciążący na organach administracji podatkowej obowiązek przeprowadzenia postępowania wyjaśniającego celem określenia zamiaru podatnika byłby sprzeczny z celami wspólnego systemu podatku od wartości dodanej, którymi są: zagwarantowanie pewności prawa i ułatwienie czynności związanych ze stosowaniem podatku od wartości dodanej poprzez uwzględnienie, poza wyjątkowymi przypadkami, obiektywnego charakteru danej transakcji. O ile wyżej wymienione obiektywne kryteria nie zostaną spełnione w przypadku oszustwa podatkowego, dokonanego na przykład poprzez złożenie niezgodnych z prawdą deklaracji podatkowych lub wystawianiu nieprawidłowych faktur VAT, o tyle jednak odpowiedź na pytanie, czy dana transakcja została dokonana wyłącznie w celu uzyskania korzyści podatkowej, jest bez znaczenia dla stwierdzenia, czy stanowi ona dostawę towarów lub świadczenie usług oraz działalność gospodarczą (por. pkt 55-57, 59, 60 oraz pkt 1 sentencji).
Ponadto TSUE wskazał, że Szósta dyrektywa 77/388 w sprawie harmonizacji ustawodawstw państw członkowskich w odniesieniu do podatków obrotowych, zmieniona dyrektywą 95/7, powinna być interpretowana w ten sposób, iż sprzeciwia się ona prawu podatnika do odliczenia podatku od wartości dodanej, jeżeli transakcje, z których wynika to prawo, stanowią nadużycie. Dla stwierdzenia istnienia nadużycia wymagane jest po pierwsze, aby dane transakcje, pomimo iż spełniają formalne przesłanki przewidziane w odpowiednich przepisach szóstej dyrektywy i ustawodawstwa krajowego transponującego tę dyrektywę, skutkowały uzyskaniem korzyści podatkowej, której przyznanie byłoby sprzeczne z celem tych przepisów. Po drugie, z ogółu obiektywnych okoliczności powinno również wynikać, iż zasadniczym celem tych transakcji jest uzyskanie korzyści podatkowej. W ten sposób umożliwienie podatnikom odliczenia całości naliczonego podatku od wartości dodanej, w sytuacji gdy w ramach ich zwykłych czynności handlowych żadna z tych transakcji zgodnie z przepisami dotyczącymi systemu odliczeń zawartymi w szóstej dyrektywie lub ustawodawstwie krajowym dokonującym jej transpozycji nie umożliwiałaby im odliczenia tego podatku od wartości dodanej lub umożliwiałaby im odliczenie jedynie jego części, byłoby sprzeczne z zasadą neutralności podatkowej, a tym samym sprzeczne z celem tego systemu. Jeżeli chodzi o drugi z czynników, a mianowicie by celem spornych transakcji było uzyskanie korzyści podatkowych, to należy przypomnieć, że to do sądu krajowego należy ustalenie rzeczywistej treści i znaczenia takich transakcji. W tym celu sąd ten może wziąć pod uwagę całkowicie pozorny charakter tych transakcji, jak również powiązania natury prawnej, ekonomicznej i osobowej pomiędzy podmiotami biorącymi udział w schemacie optymalizacji podatkowej. Jeżeli stwierdzono istnienie nadużycia, to przeprowadzone transakcje powinny zostać przedefiniowane w taki sposób, aby odtworzyć sytuację, która istniałaby, gdyby nie dokonano transakcji stanowiących nadużycie. W tym zakresie organy administracji podatkowej są upoważnione do domagania się z mocą wsteczną zwrotu kwot wynikających z każdej transakcji, odnośnie do której stwierdzono, iż prawo do odliczenia zostało wykonane w sposób stanowiący nadużycie. Jednak organy administracji podatkowej powinny również pomniejszyć go o cały podatek należny obciążający dokonane transakcje, do którego zapłaty podatnik został w sposób sztuczny zobowiązany w ramach schematu optymalizacji podatkowej, i w razie potrzeby powinny dokonać zwrotu całej nadwyżki. Podobnie powinny one umożliwić podatnikowi, który - gdyby nie dokonano transakcji stanowiących nadużycie - był odbiorcą świadczenia w pierwszej transakcji niestanowiącej nadużycia, odliczenie, zgodnie z przepisami systemu odliczeń szóstej dyrektywy, podatku naliczonego przy tej transakcji (por. pkt 74, 75, 80, 81, 85, 86, 94-98 oraz pkt 2, 3 sentencji).
Z cytowanego wyroku wynika, że dokonywane transakcje, jeżeli miały miejsce, bez względu na cel powinny być uznawane za dostawę objęte podatkiem od wartości dodanej. Poza tym transakcje, które są nadużyciem prawa i spełniają warunku formalne nie dają podstaw do odliczenia podatku naliczonego. Ostateczna ocena czy nastąpiło nadużycie prawa należy do sądu krajowego.
Generalnie TSUE wypracował linię orzecznictwa z której jednoznacznie wynika, że zwalczanie przestępczości podatkowej, uchylania się od opodatkowania oraz ewentualnych nadużyć jest celem uznanym i wspieranym przez dyrektywę 2006/112 (zob. ww. wyrok w sprawie Halifax, pkt 71; wyroki z dnia 7 grudnia 2010 r. w sprawie C-285/09 R., pkt 36; z dnia 27 października 2011 r. w sprawie C-504/10 Tanoarch, pkt 50). W tej kwestii Trybunał orzekł już, że podmioty prawa nie mogą powoływać się na przepisy prawa Unii Europejskiej w celu popełnienia przestępstwa lub nadużycia swoich uprawnień (zob. w szczególności wyrok z dnia 3 marca 2005 r. w sprawie C-32/03 Fini H, Zb.Orz. s. I-1599, pkt 32; ww. wyroki w sprawie Halifax i in., pkt 68; w sprawach połączonych Kittel i Recolta Recycling, pkt 54 – teza 41 uzasadnienia wyroku). W związku z tym krajowe organy administracyjne i sądowe powinny odmówić prawa do odliczenia, jeżeli zostanie udowodnione na podstawie obiektywnych przesłanek, że skorzystanie z tego prawa wiązałoby się z przestępstwem lub nadużyciem (zob. podobnie ww. wyroki w sprawie Fini H, pkt 33 i 34; w sprawach połączonych Kittel i Recolta Recycling, pkt 55; wyrok z dnia 29 marca 2012 r. w sprawie C-414/10 Véleclair, dotychczas nieopublikowany w Zbiorze, pkt 32 – teza 42 uzasadnienia wyroku). Podatnika, który wiedział lub powinien był wiedzieć, że nabywając towar lub usługę uczestniczy w transakcji stanowiącej element przestępstwa w dziedzinie podatku VAT, należy bowiem z punktu widzenia dyrektywy 2006/112 uznać za wspólnika w tym przestępstwie, niezależnie od tego, czy uzyskuje on korzyści z dalszej sprzedaży owych towarów lub świadczenia usług w ramach dokonywanych przez siebie transakcji (zob. ww. wyrok w sprawach połączonych Kittel i Recolta Recycling, pkt 56 – teza 46 uzasadnienia wyroku).
Przeciwwagą dla przedstawionej doktryny orzeczniczej nadużycia prawa jest wypracowana doktryna dobrej wiary.
Jedną z podstawowych cech konstruktywnych podatku od wartości dodanej jest zasada neutralności, która oznacza, że podatnik nie może być obciążany tym podatkiem, bowiem jest to podatek konsumencki i obciąża ostatecznego odbiorcę niebędącego podatnikiem podatku VAT. Podatnikowi przysługuje prawo do odliczenia od kwoty należnego podatku od wartości dodanej kwoty podatku naliczonego wynikającego z faktury wystawionej przez dostawcę towaru lub usługi. Sytuacja się komplikuje, gdy towar, bądź wykonana usługa pochodzi z niewiadomego źródła, bądź pochodzi z tzw. karuzeli podatkowej. Rodzi się wówczas pytanie czy można podatnikowi i w jakich warunkach ograniczyć prawo do zwrotu podatku naliczonego?.
W wyroku z dnia 21 czerwca 2012 r. w sprawach połączonych C-80/11 i C-142/11 Mahagében kft przeciwko Nemzeti Adó-és Vámhivatal Dél-dunántúli Regionális Adó Főigazgatósága oraz Péter Dávid przeciwko Nemzeti Adó- és Vámhivatal Észak-alföldi Regionális Adó Főigazgatósága TSUE wyraził pogląd, że art. 167, art. 168 lit. a), art. 178 lit. a), art. 220 pkt 1 i art. 226 dyrektywy 2006/112 należy interpretować w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie praktyce krajowej, w ramach której organ podatkowy odmawia podatnikowi prawa do odliczenia od kwoty należnego podatku od wartości dodanej kwoty tego podatku należnego lub zapłaconego z tytułu świadczonych mu usług z tego powodu, iż wystawca faktur dotyczących owych usług lub jeden z jego usługodawców dopuścił się nieprawidłowości, bez udowodnienia przez organ podatkowy na podstawie obiektywnych przesłanek, iż podatnik wiedział lub powinien był wiedzieć, że transakcja mająca stanowić podstawę prawa do odliczenia wiązała się z przestępstwem popełnionym przez wystawcę faktury lub inny podmiot działający na wcześniejszym etapie obrotu (SIP LEX nr 1165797, www.eur-lex.europa.eu).
W wyroku z dnia 9 stycznia 2018 r., sygn. akt I FSK 835/15 NSA przy definiowaniu pojęcia karuzeli podatkowej posłużył się definicją wypracowaną w nauce prawa podatkowego. Choć "obrót karuzelowy" nie jest pojęciem normatywnym, to funkcjonuje ono jako określenie jednego ze schematów transakcji służących uzyskaniu nienależnych korzyści poprzez wykorzystanie konstrukcji podatku od towarów i usług. Udział w tego rodzaju obrocie oznacza udział w nadużyciu podatkowym. Celem karuzeli podatkowej jest bowiem osiągnięcie nienależnej korzyści podatkowej. Może on być realizowany w dwóch postaciach: przez nieuiszczenie należnego podatku przez nierzetelnego podatnika ("znikającego podatnika") oraz/lub nieuprawnione odliczenie podatku naliczonego przez inne podmioty w łańcuchu transakcji, w szczególności przez podmiot dokonujący dostawy wewnatrzwspólnotowej. Cechami typowej karuzeli podatkowej jest to, że jest to czynność wielostopniowa i zorganizowana, w którą zaangażowane są minimum trzy podmioty, z których każdy pełni inną rolę ("znikający podatnik", "bufor", "broker"), istnienie oszustwa podatkowego nie oznacza, że wszyscy uczestnicy mają jednakową wiedzę na temat charakteru transakcji (w szczególności z reguły podmiot pełniący rolę bufora jest podatnikiem prowadzącym faktyczną działalność gospodarczą i rozliczającym należne podatki), towar jest istotny jedynie jako nośnik VAT, a ponadto realizacja transakcji w schemacie karuzeli podatkowej z punktu widzenia całości obrotu nie ma uzasadnienia gospodarczego/ekonomicznego (W. Kotowski, Karuzele podatkowe [w:] Przestępstwa karuzelowe i inne oszustwa w VAT, red. I. Ożóg, Warszawa 2017, s. 23-24).
Z kolei w wyroku z dnia 12 grudnia 2017 r., sygn. akt I FSK 435/16 NSA uznał, że charakter nadużycia transakcji, może wynikać tak z nich samych, jak i z transakcji wcześniejszych i późniejszych, stąd koniecznym jest wyjaśnienie całego ich łańcucha.
W innym wyroku z dnia 3 czerwca 2016 r., sygn. akt I FSK 1865/15 NSA stanął na stanowisku, że jeżeli podatnik wiedział lub powinien był wiedzieć o tym, że nabywając towar, uczestniczył w transakcji wykorzystanej do popełnienia oszustwa w podatku VAT, dla celów Dyrektywy 2006/112/WE powinien zostać uznany za osobę biorącą udział w tym oszustwie, gdyż pomaga sprawcom oszustwa i staje się w konsekwencji jego współsprawcą. W sytuacji, gdy oszustwo to (co do którego podatnik nie działa w dobrej wierze) jest tzw. karuzelą podatkową, w której transakcje pozbawione są celu gospodarczego, a dokonywane są wyłącznie w celu wyłudzenia VAT-u, podatnik taki, dokonując dostawy towarów nabytych wcześniej od poprzedniego ogniwa w łańcuchu podmiotów biorących udział w tej karuzeli na rzecz kolejnego ogniwa w tym łańcuchu, świadomie przyczynia się do popełnienia oszustwa podatkowego (jest jego współsprawcą). W konsekwencji "sprzedaż" taka nie jest dokonana w ramach działalności gospodarczej, a zatem nie może być uznana za dostawę w rozumieniu art. 5 ust. 1 pkt 1 lub 5 u.p.t.u., tj. czynność opodatkowaną na gruncie tej ustawy. Wystąpienie opisanej sytuacji w okolicznościach danej sprawy usprawiedliwia "wyzerowanie" – na gruncie rozliczenia podatku od towarów i usług – zarówno transakcji nabycia, jak i zbycia towaru (jako dokonanych poza działalnością gospodarczą). Oznacza to, że nabycie towaru w ramach karuzeli podatkowej nie powoduje powstania prawa do odliczenia podatku naliczonego z faktur mających dokumentować to nabycie, a dalsza jego odsprzedaż nie powinna być ewidencjonowana jako czynność wywołująca określone skutki na gruncie podatku od towarów i usług, w tym jako WDT (zob. także wyrok NSA z dnia 14 kwietnia 2015 r., sygn. akt I FSK 46/14, CBOSA).
W rozpatrywanej sprawie organy podatkowe, a za nimi Sąd pierwszej instancji, prawidłowo przyjęły, że w sprawie mamy do czynienia z karuzelą podatkową. Świadczą o tym następujące okoliczności, które nie zostały skutecznie zakwestionowane przez Stronę:
1) odsprzedaż usług przez każdego kolejnego nabywcę w postaci niezmienionej, jako całego pakietu, bez choćby częściowej sprzedaży dla odbiorcy indywidualnego; 2) zamknięcie obrotu wyłącznie w obrębie wzajemnie ze sobą powiązanych podmiotów; 3) brak poszukiwania odbiorców usług hostingowych w kraju i sprzedaży choćby części tych usług podmiotowi niepowiązanemu z zastosowaniem przejrzystych zasad rozliczeń, 4) schematyczność umów hostingowych i nierealizowanie ich postanowień, np. brak komisji do spraw realizacji usług i jej spotkań; 5) jeden sposób rozliczania hostingu pomiędzy wszystkimi uczestnikami za pośrednictwem firmy P.1 Ltd. bez przepływu pieniędzy pomiędzy rachunkami bankowymi uczestników obrotu; 6) brak obciążeń prowizją lub innymi opłatami za usługi rozliczeniowe P.1 Ltd.; 7) rejestracja domen internetowych podmiotów uczestniczących w obrocie przez R. H. (pełniącego funkcję prezesa zarządu i udziałowca w F. sp. z o.o., sekretarza generalnego w P. w P., prezesa i udziałowca w T. sp. z o.o., V. sp. z o.o., S. sp. z o.o. oraz udziałowca w F.1 sp. z o.o), w tym domen dostawcy usług hostingowych I. Ltd. i podmiotu rozliczającego P.1 Ltd.; 8) opłacanie przez R. H. usług przekierowywania domen internetowych I. Ltd. i P.1 Ltd. na serwery N. sp. z o.o. w K.; 9) ogólnikowość treści stron internetowych firm I. Ltd. I P.1 Ltd., niepotwierdzająca świadczenia przez nie usług przypisywanych im przez uczestników obrotu; 10) fakt, że z informacji K. L. (prezesa zarządu Skarżącej Spółki) wynika, że elementem całego przedsięwzięcia było nabywanie przez Skarżącą usług hostingowych od podmiotu krajowego i odsprzedaży podmiotowi zagranicznemu (stawka 0%).
W obrót usługami hostingowymi zaangażowanych było ogółem 9 podmiotów, tj.: I. Ltd. (Singapur), F. sp. z o.o., P., T. sp. z o.o., V. sp. z o.o., F.1 sp. z o.o., S., I.1 sp. z o.o. oraz C.
Organy podatkowe, w zakresie obrotu usługami hostingowymi ustaliły, że Skarżąca: - usługi hostingowe nabywała od F. sp. z o.o., zaś sprzedaż tych usług miała miejsce na rzecz S. sp. z o.o. oraz na rzecz F.1 sp. z o.o. W ocenie organów podatkowych, z którą zgadza się Naczelny Sąd Administracyjny, celem zakwestionowanych transakcji było osiągnięcie korzyści podatkowej przez I. sp. z o.o.
Dyrektor Izby Administracji Skarbowej w Poznaniu prawidłowo uznał, że wykreowane świadczenie usług hostingowych miało istotny wpływ na obciążenia podatkowe podmiotów uczestniczących w obrocie. Organ stwierdził bowiem, że w sytuacji braku usług hostingowych spółka I.1 byłaby zobowiązana do wpłaty do budżetu państwa kwoty 2.051.302 zł – tytułem należnego podatku od towarów i usług od sprzedaży usług badawczo-rozwojowych, podczas gdy z tytułu usług hostingowych łącznie wszystkie podmioty wpłaciły tytułem VAT 28.917 zł.
W świetle powyższych przytoczonych faktów stwierdzić należy, że usługi hostingowe jako nośnik miały sztuczny charakter i ich celem było wyłudzenie podatku od towarów i usług w ramach karuzeli podatkowej.
Przechodząc do zarzutu naruszenia art. 88 ust. 3a pkt 4 lit. c) u.p.t.u. poprzez zaakceptowanie rozstrzygnięcia organów, że transakcje powodowane były uzyskaniem korzyści podatkowej, to zarzut ten nie zasługuje na uwzględnienie.
W wyroku z dnia 25 maja 2023 r. w sprawie C-114/22 Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej (ECLI:C:2023:430) udzielał odpowiedzi na pytanie prejudycjalne: "Czy przepisy art. 167, art. 168 lit. a), art. 178 lit. a) i art. 273 dyrektywy (2006/112) oraz zasady neutralności i proporcjonalności należy interpretować w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie przepisowi krajowemu, takiemu jak art. 88 ust. 3a pkt 4 lit. c ustawy o (VAT), który pozbawia podatnika prawa do odliczenia VAT z tytułu nabycia prawa (rzeczy) uznanego za dokonane dla pozoru w rozumieniu przepisów krajowego prawa cywilnego, niezależnie od stwierdzenia czy zamierzonym skutkiem transakcji była korzyść podatkowa, której przyznanie byłoby sprzeczne z jednym lub kilkoma celami dyrektywy i czy stanowiła ona zasadniczy cel przyjętego rozwiązania umownego?"
W podanym orzeczeniu TSUE stwierdził, że: artykuł 167, art. 168 lit. a), art. 178 lit. a) i art. 273 dyrektywy Rady 2006/112/WE z dnia 28 listopada 2006 r. w sprawie wspólnego systemu podatku od wartości dodanej, zmienionej dyrektywą Rady 2010/45/UE z dnia 13 lipca 2010 r., w świetle zasad neutralności podatkowej i proporcjonalności, należy interpretować w ten sposób, że: stoją one na przeszkodzie przepisom krajowym, na mocy których podatnik jest pozbawiony prawa do odliczenia naliczonego podatku od wartości dodanej z tego tylko powodu, że podlegająca opodatkowaniu transakcja gospodarcza jest uważana za pozorną i dotknięta nieważnością na podstawie przepisów krajowego prawa cywilnego, bez konieczności wykazania, iż zostały spełnione przesłanki pozwalające na zakwalifikowanie, w świetle prawa Unii, tej transakcji jako pozornej lub, w przypadku gdy rzeczona transakcja została faktycznie dokonana, że jest ona wynikiem oszustwa w zakresie podatku od wartości dodanej lub nadużycia prawa.
W uzasadnieniu wyroku Trybunał Sprawiedliwości wskazał, że prawa do zwrotu podatku można odmówić podatnikowi, jeżeli zostanie wykazane na podstawie obiektywnych przesłanek, że powołuje się na nie w sposób stanowiący oszustwo lub nadużycie.; - Należy bowiem przypomnieć, że zwalczanie oszustw podatkowych, unikania opodatkowania i ewentualnych nadużyć jest uznanym celem wspieranym przez dyrektywę 2006/112, a Trybunał wielokrotnie orzekał, że podmioty prawa nie mogą w sposób stanowiący oszustwo lub nadużycie powoływać się na przepisy prawa Unii. W związku z tym, nawet jeśli materialne przesłanki prawa do odliczenia zostały spełnione, to do krajowych organów i sądów należy odmówienie przyznania tego prawa, jeżeli na podstawie obiektywnych dowodów zostanie wykazane, że prawo to jest podnoszone w sposób stanowiący oszustwo lub nadużycie (wyroki: z dnia 3 marca 2005 r., Fini H, C-32/03, EU:C:2005:128, pkt 34, 35; z dnia 19 października 2017 r., Paper Consult, C-101/16, EU:C:2017:775, pkt 43; a także z dnia 1 grudnia 2022 r., Aquila Part Prod Com, C-512/21, EU:C:2022:950, pkt 26).; - Co się tyczy oszustwa, zgodnie z utrwalonym orzecznictwem należy odmówić prawa do odliczenia nie tylko wtedy, gdy oszustwo w zakresie VAT zostało popełnione przez samego podatnika, lecz również wówczas, gdy zostanie wykazane na podstawie obiektywnych okoliczności, że podatnik, któremu towary lub usługi służące za podstawę prawa do odliczenia zostały dostarczone lub wyświadczone, wiedział lub powinien był wiedzieć, że poprzez nabycie tych towarów lub usług uczestniczy w transakcji związanej z takim oszustwem (zob. podobnie wyroki: z dnia 6 grudnia 2012 r., Bonik, C-285/11, EU:C:2012:774, pkt 40; z dnia 11 listopada 2021 r., Ferimet, C-281/20, EU:C:2021:910, pkt 48; z dnia 1 grudnia 2022 r., Aquila Part Prod Com, C-512/21, EU:C:2022:950, pkt 27).; - Odmowa przyznania prawa do odliczenia stanowi wyjątek od stosowania zasady podstawowej, jaką jest istnienie takiego prawa, a zatem organy podatkowe są zobowiązane wykazać w sposób prawnie wymagany istnienie obiektywnych okoliczności prowadzących do wniosku, że podatnik dopuścił się oszustwa w zakresie VAT lub że wiedział, względnie powinien był wiedzieć, iż transakcja mająca stanowić podstawę prawa do odliczenia wiązała się z oszustwem. Następnie do sądów krajowych należy kontrola, czy odnośne organy podatkowe wykazały istnienie takich obiektywnych okoliczności (postanowienie z dnia 9 stycznia 2023 r., A.T.S. 2003, C-289/22, EU:C:2023:26, pkt 53 i przytoczone tam orzecznictwo); - W odniesieniu do nadużycia prawa z utrwalonego orzecznictwa wynika, że stwierdzenie występowania praktyki stanowiącej nadużycie w zakresie VAT zakłada, po pierwsze, że sporne transakcje, pomimo spełnienia przesłanek formalnych określonych w odpowiednich przepisach dyrektywy 2006/112 oraz we wdrażających ją przepisach krajowych, skutkują osiągnięciem korzyści podatkowej, której przyznanie byłoby sprzeczne z celem, jakiemu służą te przepisy, oraz po drugie, że z ogółu okoliczności obiektywnych wynika, iż zasadniczym celem owych transakcji było jedynie osiągnięcie omawianej korzyści podatkowej (wyroki: z dnia 21 lutego 2006 r., Halifax i in., C-255/02, EU:C:2006:121, pkt 74, 75; z dnia 17 grudnia 2015 r., WebMindLicenses, C-419/14, EU:C:2015:832, pkt 36; z dnia 15 września 2022 r., HA.EN., C-227/21, EU:C:2022:687, pkt 35).
Cytowane orzeczenie ma charakter zakresowy. Jeżeli w sprawie mamy do czynienia z nadużyciem prawa, to wówczas podatnikowi nie przysługuje prawo do odliczenia podatku naliczonego. W rozpatrywanej sprawie Podatnik uczestniczył w karuzeli podatkowej pozbawiając się tym samym prawa do odliczenia.
Niezasadny był także zarzut naruszenia art. 108 ust. 1 u.p.t.u, albowiem uznanie, że wystawienie faktury z wykazaną kwotą podatku, w przypadku gdy transakcja pozostaje poza system opodatkowania podatkiem od towarów i usług, jest wynikiem prawidłowego zastosowania normy określonej w tym przepisie.
Przechodząc do oceny zarzutów natury procesowej, w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego nie zasługują one na uwzględnienie.
Sąd pierwszej instancji dokonując oceny legalności decyzji organów podatkowych uznał, że organy podatkowe nie naruszyły przepisów postępowania w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy. Podniesione przez stronę skarżącą zarzuty naruszenia art. 120, art. 121, art. 124, art. 187 § 1 i art. 191 O.p., a także art. 210 § 6 i art. 233 § 1 pkt 2 tej ustawy - okazały się niezasadne. Wbrew twierdzeniom kasatora materiał dowodowy został oceniony kompleksowo. Podkreślić należy, że w skardze kasacyjnej strona sformułowała bez wyodrębnienia, jedno wspólne uzasadnienie do wszystkich zarzutów procesowych i naruszenia prawa materialnego, co znacznie utrudnia, a nawet uniemożliwia przyporządkowanie określonych twierdzeń do wyartykułowanych w petitum skargi kasacyjnej zarzutów naruszenia prawa. Gdy chodzi zaś o zarzut naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a., to jak wielokrotnie zwracano uwagę w orzecznictwie, jest to przepis o charakterze wynikowym, który znajduje zastosowanie, gdy sąd administracyjny stwierdzi naruszenie (inne niż wskazane w art. 145 § 1 pkt 1 lit. b) p.p.s.a.) przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Jeżeli sąd nie stwierdzi takich naruszeń, to wskazanej normy nie może zastosować.
Z powyższych względów Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 p.p.s.a. skargę kasacyjną jako niezasadną oddalił. Orzeczenie o zwrocie kosztów postępowania kasacyjnego uzasadnia treść art. 204 pkt 1 p.p.s.a.
Zbigniew Łoboda Sylwester Marciniak Artur Mudrecki
Sędzia NSA Sędzia NSA Sędzia NSA