I FSK 813/23

I FSK 813/23 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2023-12-13
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2023-05-08
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Marek Kołaczek /sprawozdawca/
Sylwester Marciniak /przewodniczący/
Zbigniew Łoboda
Symbol z opisem
6110 Podatek od towarów i usług
Hasła tematyczne
Podatek od towarów i usług
Sygn. powiązane
I SA/Bd 524/22 - Wyrok WSA w Bydgoszczy z 2022-12-06
Skarżony organ
Dyrektor Izby Administracji Skarbowej
Treść wyniku
Uchylono zaskarżony wyrok i przekazano sprawę do ponownego rozpoznania przez Wojewódzki Sąd Administracyjny
Powołane przepisy
Dz.U. 2023 poz 1634
art. 183  par. 2  pkt 5
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący - Sędzia NSA Sylwester Marciniak, Sędzia NSA Marek Kołaczek (sprawozdawca), Sędzia NSA Zbigniew Łoboda, Protokolant Katarzyna Wojnarska, po rozpoznaniu w dniu 13 grudnia 2023 r. na rozprawie w Izbie Finansowej skargi kasacyjnej B. G. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy z dnia 6 grudnia 2022 r., sygn. akt I SA/Bd 524/22 w sprawie ze skargi B. G. na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Bydgoszczy z dnia 20 lipca 2022 r., nr 0401-IOV1.4103.20.2022 w przedmiocie podatku od towarów i usług za poszczególne miesiące 2016 r. 1) uchyla zaskarżony wyrok w całości i przekazuje sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Bydgoszczy, 2) zasądza od Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Bydgoszczy na rzecz B. G. kwotę 9.225 (słownie: dziewięć tysięcy dwieście dwadzieścia pięć) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.
Uzasadnienie
1. Wyrok Sądu pierwszej instancji.
1.1. Zaskarżonym wyrokiem z 6 grudnia 2022 r., sygn. akt I SA/Bd 524/22 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy oddalił skargę B.G. (dalej: Strona lub Skarżący) na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Bydgoszczy (dalej jako: Organ drugiej instancji lub Dyrektor IAS) z 20 lipca 2022 r. w przedmiocie podatku od towarów i usług za poszczególne miesiące 2016 r.
1.2. Sąd pierwszej instancji przedstawił następujący stan sprawy.
Skarżący w 2016 r. prowadził działalność gospodarczą pod nazwą [...], której przedmiotem była produkcja opakowań drewnianych. Spór w sprawie sprowadza się do rozstrzygnięcia, czy organ zasadnie pozbawił skarżącego prawa do obniżenia kwot podatku należnego o podatek naliczony z faktur wystawionych przez [...]. Zdaniem organu faktury te dokumentowały czynności, które nie zostały dokonane. Zatem na podstawie przepisu art. 88 ust. 3a pkt 4 lit. a) ustawy z dnia 11 marca 2004 r. o podatku od towarów i usług (Dz.U. z 2018 r., poz. 2174 ze zm., dalej jako: u.p.t.u.) organ pozbawił skarżącego prawa do odliczenia podatku ze spornych faktur.
Ponadto na podstawie art. 108 ust.1 u.p.t.u. organ określił skarżącemu kwoty podatku do zapłaty z tytułu wystawienia faktur niepotwierdzających faktycznych czynności dokonanych na rzecz [...] Skarżący uważa natomiast, że jego współpraca z każdym w wymienionych kontrahentów odzwierciedla rzeczywiste zdarzenia gospodarcze. Podnosi również, że postępowanie podatkowe zostało wszczęte po upływie 6 miesięcy od zakończenia kontroli, co stanowi naruszenia art. 165b § 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa (t.j. Dz. U. z 2022 r. poz. 2651 ze zm., dalej jako: o.p.).
Sąd ten nie przyznał racji argumentom Skarżącego, że postępowanie podatkowe zostało wszczęte po upływie 6 miesięcy od zakończenia kontroli oraz że organ przekroczył dopuszczalny limitu dni prowadzenia kontroli w myśl ustawy z dnia 2 lipca 2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej.
Zdaniem Sądu należało zgodzić się z organem, że faktury wystawione przez [...] nie dokumentowały rzeczywistych zdarzeń gospodarczych i organ zasadnie pozbawił skarżącego prawa do odliczenia podatku naliczonego wynikającego z tych faktur. Sporne faktury dotyczyły nabycia przez skarżącego między innymi odpadów opakowaniowych szklanych, wielomateriałowych i z drewna oraz usług transportowych, usług belowania, usług marketingowych i biurowych oraz przeglądu brykieciarki [...]. W ocenie tego Sądu Skarżący świadomie przyjmował i rozliczał "puste" faktury - w tym znaczeniu, że są to dokumenty wystawione przez podmioty, które nie dokonały faktycznych dostaw, wykazanych w tych fakturach.
WSA stwierdził, że w świetle zgromadzonego materiału dowodowego skarżący miał świadomość, że uczestniczył w oszukańczym procederze. Nie sposób przyjąć, że podatnik odliczający podatek z takich faktur nie jest świadomy oszukańczego działania, skoro wystawieniu tego rodzaju faktur nie towarzyszyła żadna dostawa przez wystawcę takiej faktury. Skarżący pozyskiwał odpady opakowaniowe, szklane, wielomateriałowe i z drewna z innych źródeł, których nie ujawnił. W tej sytuacji zarzut strony, że organ zaniechał badania należytej staranności WSA uznał za bezzasadny. Wskazano, że wobec wykazania świadomego posłużenia się przez skarżącego spornymi fakturami kwestia dobrej wiary nie ma w niniejszej sprawie znaczenia. W przypadku gdy podatnik świadomie uczestniczy w transakcjach stanowiących oszustwo podatkowe, organ podatkowy nie ma obowiązku wykazywania okoliczności niedochowania przez podatnika dobrej wiary czy też starannego działania, aby pozbawić go prawa do odliczenia podatku naliczonego wykazanego w przyjętych do rozliczenia nierzetelnych fakturach.
W ocenie Sądu Organ prawidłowo także zastosował w rozpatrywanej sprawie art. 108 ust. 1 u.p.t.u. odniesieniu do faktur wystawionych przez skarżącego na rzecz [...].
[...]
Mając na uwagę powyższe Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy oddalił skargę Strony.
2. Skarga kasacyjna.
2.1. Od powyższego wyroku skargę kasacyjną wywiódł Skarżący, zarzucając zaskarżonemu rozstrzygnięciu:
1. Naruszenie przepisów postępowania na zasadzie art. 174 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 1634 ze zm., dalej jako: p.p.s.a.):
1.1. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. w zw. z art. 183 § 2 pkt 5 i art. 90 § 1 p.p.s.a. w zw. z art. 15 zzs4 ust. 2 i 3 ustawy o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi innych sytuacji kryzysowych (dalej: "ustawa covidowa") w zw. z art. 2 w zw. z art. 45 ust. 1 Konstytucji RP poprzez rozpoznanie sprawy na posiedzeniu niejawnym, mimo że zachodziły przesłanki przeprowadzenia rozprawy zdalnej (jej przeprowadzenie było możliwe), co ograniczyło Skarżącemu możliwość obrony i jego prawo do Sądu, jak również naruszało zasadę zaufania do państwa oraz skutkowało nieważnością postępowania,
1.2. art. 145 §1 pkt 1 lit. c) i § 2 p.p.s.a. w zw. z art. 120, art. 165, art. 165b § 1, art. 165a § 1, art. 180 § 1, art. 181, art. 207 § 1, art. 208 § 1 i 284b § 3 o.p. i art. 83 ust. 1 pkt 2 ustawy o swobodzie działalności gospodarczej (dalej: "usdg") poprzez niezasadne zaakceptowanie:
i. przekroczenia limitów kontroli Skarżącego jako przedsiębiorcy (18 dni roboczych),
ii. prowadzenia postępowania podatkowego bez podstawy prawnej,
iii. oparcia Wyroku na dowodach zgromadzonych po upływie dopuszczalnego okresu trwania kontroli i jako takich niemających przymiotu dowodu,
co miało istotny wpływ na wynik sprawy gdyż ustalenia na koniec legalnego okresu kontroli (25 września 2017 r.) nie pozwalały na przypisanie Skarżącemu nieprawidłowości,
1.3. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) i § 2 p.p.s.a. w zw. z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2022 r. poz. 2492 ze zm., dalej jako: p.u.s.a.) w zw. z art. 120, art. 121 § 1, art. 122, art. 180 § 1, art. 181, art. 187 § 1, art. 191 art. 194 § 1, oraz art. 199a § 1 i 2 o.p. poprzez: przekroczenie zasady swobodnej oceny dowodów prowadzące do uznania, że faktury wystawione na rzecz Skarżącego przez [...] oraz faktury wystawione przez Skarżącego na rzecz [...] nie dokumentują rzeczywistych transakcji gospodarczych, co wynikło z:
a) sprzecznego z logiką uznania, że Skarżący nie nabył w rzeczywistości towaru od [...], podczas gdy nie zakwestionowano transakcji Skarżącego w zakresie sprzedaży towaru (zanegowano faktury wystawione na rzecz [...] (jak wskazuje Sąd), ale obejmowały one recykling jedynie części nabywanego towaru), co oznacza, że Skarżący musiał uprzednio nabyć towar, który przetworzył oraz zbył na rzecz swoich kontrahentów,
b) obciążenia Skarżącego tym, że kontrahenci, od których nabywał towar, nie posiadali dokumentacji dotyczącej skupu towaru i nie ujawniali źródła pochodzenia towaru, podczas gdy kontrahenci nie dokonywali skupu, tylko nieodpłatnej zbiórki, która nie jest objęta szczególnymi wymogami dokumentacyjnymi, natomiast brak ujawnienia źródła pochodzenia towaru uzasadniała tajemnica handlowa (obawa przed pominięciem kontrahenta),
c) błędnego uznania, że Skarżący sam przyznaje, że karty przekazania odpadów są nieprawidłowe (str. 35 Wyroku), podczas gdy Skarżący od początku stoi na stanowisku, że w kartach przekazania odpadów mogły pojawić się ewentualne nieścisłości (tj. marki samochodów, numery rejestracyjne, kod opakowania etc.), jednak w zakresie podmiotów uczestniczących w transakcjach oraz ilości nabywanego i transportowanego towaru - odpowiadają one rzeczywistym transakcjom, więc nie ma podstaw do ich kwestionowania,
d) zmarginalizowania prawomocnego postanowienia Prokuratury Rejonowej w Grudziądzu z 31 grudnia 2020 r. sygn. [...] o umorzeniu postępowania przygotowawczego wszczętego z zawiadomienia Organu pierwszej instancji dotyczącego transakcji Skarżącego objętych zaskarżoną Decyzją z powodu braku dowodów na popełnienie rzekomego przestępstwa,
e) w zakresie transakcji z [...]:
- [...],
g) w zakresie transakcji z [...] — [...],
h) w zakresie transakcji z [...]:
- [...],
i) w zakresie transakcji ze [...]:
- [...],
j) w zakresie transakcji z [...] - [...],
1.4. art, 145 § 1 pkt 1 lit. c) i § 2 p.p.s.a. w zw. z art. 1 § 1 i 2 p.u.s.a. w zw. z art. 120, 121 § 1, art. 127 o.p. poprzez nieuchylenie Decyzji Organu I i II Instancji wydanych z naruszeniem zasady dwuinstancyjności w zakresie istnienia towaru (a więc także w zakresie dobrej wiary Skarżącego, która w razie ustalenia istnienia towaru, powinna być badana), co skutkowało tym, że sprawa Skarżącego we wskazanym zakresie nie została dwukrotnie rozpoznana,
1.5. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) i § 2 w zw. z 141 § 4 p.p.s.a. w zw. z art. 1 § 1 i 2 p.u.s.a. poprzez sformułowanie uzasadnienia Wyroku w sposób uniemożliwiający prześledzenie toku rozumowania Sądu, przejawiające się w szczególności uzasadnianiem rozstrzygnięcia świadomym udziałem Skarżącego w "oszukańczym procederze", przy jednoczesnym braku wskazania okoliczności świadczących o takowym świadomym działaniu.
2. na zasadzie art. 174 pkt 1 p.p.s.a., naruszenie prawa materialnego tj.:
2.1. art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) w zw. z art. 86 ust. 1 i ust. 2 pkt 1 lit. a w zw. z art. 88 ust. 3a pkt 4 lit a w zw. z art. 15 ust. u.p.t.u. poprzez jego błędną wykładnię dokonaną z pominięciem proeuropejskiej wykładni przepisów podatkowych i następnie zastosowanie w stosunku do Skarżącego, skutkującą:
- uznaniem, że nie było potrzeby badania dobrej wiary Skarżącego, albowiem wykazano świadome posłużenie się przez Skarżącego pustymi fakturami (str. 29 Wyroku), podczas gdy dobra wiara nie ma znaczenia jedynie w przypadku pustych faktur sensu stricto, natomiast w przypadku ustalenia, że w danej sprawie wystąpił rzeczywisty obrót towarami lub usługami (co w niniejszej sprawie zostało jednoznacznie stwierdzone — towar istniał - str. 23 Wyroku), istnieje konieczność badania dobrej wiary Skarżącego,
- pozbawieniem Skarżącego prawa do odliczenia podatku VAT z faktur otrzymanych od kontrahentów, pomimo dochowania przez Skarżącego należytej staranności, co skutkowało przypisaniem Skarżącemu staranności złej wiary w kontaktach z jego kontrahentami.
2.2. art, 145 § 1 pkt 1 lit. a) p.p.s.a. w zw. z art. 108 ust. 1 w zw. z art. 103 ust. 1 u.p.t.u. poprzez: jego błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że transakcje Skarżącego z [...] podlegają dyspozycji tego przepisu, albowiem mimo, że [...] nie odliczył podatku ze spornych faktur, to mógł w każdym czasie złożyć korektę i odliczyć podatek naliczony, podczas gdy w dacie wydawania Decyzji I i II Instancji, upłynął już termin na ewentualne złożenie korekty przez [...] i brak uszczuplenia dochodów budżetu państwa był jednoznaczny, jego niewłaściwe zastosowanie w sytuacji, gdy dowody zgromadzone w sprawie nie świadczą o tym, że Skarżący wystawił na rzecz [...]oraz [...] S.A. puste faktury, a faktury wystawionej w związku z rzeczywistą transakcją nie można traktować jako "pustej", do której znajduje zastosowanie art. 108 ust. 1 u.p.t.u.
2.2. W konsekwencji w skardze kasacyjnej wniesiono o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu, względnie na wypadek uznania przez Sąd, że istota sprawy jest dostatecznie wyjaśniona, o rozpoznanie skargi i uchylenie zaskarżonego wyroku w całości oraz uchylenie decyzji organów obu instancji a także zasądzenie kosztów postępowania w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.
2.3. Dyrektor IAS w odpowiedzi na skargę kasacyjną wniósł o jej oddalenie oraz o zasądzenie na jego rzecz kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych oraz o rozpoznanie sprawy na rozprawie.
3. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
3.1. Skarga kasacyjna zasługuje na uwzględnienie.
3.2. Zgodnie z art. 183 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej (podstaw kasacyjnych), chyba że zachodzą przesłanki nieważności postępowania sądowego, wymienione w § 2 tego artykułu. W niniejszej sprawie Naczelny Sąd Administracyjny stwierdza zaistnienie przesłanki o której mowa w art. 183 § 2 pkt 5 p.p.s.a.
3.3. Na uwzględnienie w tym względzie zasługuje zarzut pierwszy, sformułowany na zasadzie art. 174 pkt 2 p.p.s.a., dotyczący naruszenia następujących przepisów postępowania: art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. w związku z art. 183 § 2 pkt 5 i art. 90 § 1 p.p.s.a., w związku z art. 15 zzs4 ust. 2 i 3 ustawy covidowej, w związku z art. 2 i art. 45 ust. 1 Konstytucji.
Istotę wskazanego zarzutu stanowiło rozpoznanie sprawy na posiedzeniu niejawnym mimo, że – zdaniem Skarżącego – zachodziły przesłanki przeprowadzenia rozprawy zdalnej a jej przeprowadzenie było możliwe, co ograniczyło Skarżącemu możliwość obrony i jego prawo do Sądu, jak również naruszało zasadę zaufania do państwa oraz skutkowało nieważnością postępowania.
Otóż zaskarżony wyrok wydany został w trybie art. 15 zzs4 ust. 2 i 3 ustawy covidowej. Przepisy te stanowią, że w okresie obowiązywania stanu zagrożenia epidemicznego albo stanu epidemii ogłoszonego z powodu COVID-19 oraz w ciągu roku od odwołania tego z nich, który obowiązywał jako ostatni, wojewódzkie sądy administracyjne oraz Naczelny Sąd Administracyjny mogą przeprowadzić rozprawę przy użyciu urządzeń technicznych umożliwiających przeprowadzenie jej na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku, z tym że osoby w niej uczestniczące nie muszą przebywać w budynku sądu (ust. 2). Jeżeli przewodniczący uzna rozpoznanie sprawy za konieczne, a nie można przeprowadzić jej na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku ani w siedzibie sądu, przewodniczący może zarządzić przeprowadzenie posiedzenia niejawnego, jeżeli nie sprzeciwiają się temu strony lub uczestnik postępowania (ust. 3).
Pismem z 18 października 2022 r. (doręczonym pełnomocnikowi Skarżącego tego samego dnia za pośrednictwem poczty elektronicznej), sporządzonym w wykonaniu zarządzenia Przewodniczącego Wydziału I Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy z 17 października 2022 r., pełnomocnik Skarżącego został poinformowany o możliwości rozpoznania sprawy w trybie zdalnym, jeśli strona skarżąca posiada możliwości techniczne uczestnictwa w rozprawie zdalnej przy użyciu informatycznej aplikacji. Skarżący został również wezwany do udzielenia informacji, czy posiada on takie możliwości.
Pismem z 18 października 2022 r. Skarżący, reprezentowany przez swojego pełnomocnika oświadczył, że nie wyraża zgody na rozpoznanie sprawy na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym. Wskazał, że wyraża zgodę na uczestnictwo w rozprawie zdalnej a także posiada możliwości techniczne uczestniczenia w rozprawie zdalnej przy użyciu informatycznej aplikacji. Wniósł także o przeprowadzenie rozprawy zdalnej również w sytuacji, gdyby organ nie zabrał stanowiska co do uczestnictwa w takiej rozprawie. Wskazał również adres komunikacji elektronicznej swojego pełnomocnika jako adres właściwy do przesyłania korespondencji w sprawie oraz linku do rozprawy on-line. Pismem z 24 października 2023 r. podtrzymał dotychczasowe twierdzenia i wnioski oraz wniósł o przeprowadzenie rozprawy zdalnej również w sytuacji, gdyby organ nie zabrał stanowiska co do uczestnictwa w takiej rozprawie.
Organ administracji w swoim stanowisku wyraził zgodę na rozpoznanie sprawy na posiedzeniu niejawnym, natomiast nie zajął stanowiska w zakresie możliwości technicznych udziału gdyż nie został o to zapytany. Skierowane zarządzeniem Przewodniczącego Wydziału zapytanie zakładało ustosunkowanie się do możliwości udziału w rozprawie zdalnej wyłącznie w przypadku nie wyrażenia zgody na rozpoznanie sprawy na posiedzeniu niejawnym. Już tylko z tego względu należy uznać za nieprzekonujące stanowisko WSA, że zarządził rozpoznanie sprawy w spornym trybie z uwagi na brak stanowiska organu co do zgody i oświadczenia o możliwościach technicznych udziału w rozprawie zdalnej.
3.4. Warunkiem dopuszczalności przeprowadzenia posiedzenia niejawnego w trybie art. 15 zzs4 ust. 2 i 3 ustawy covidowej była więc niemożność przeprowadzenia rozprawy na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku lub w siedzibie sądu i tylko pod warunkiem, że nie sprzeciwią się temu strony lub uczestnik postępowania. Skarżący w sposób skuteczny wyraził jednak swój sprzeciw wobec rozpoznania sprawy na posiedzeniu niejawnym. Wyraził też gotowość wzięcia udziału w rozprawie zdalnej zapewniając, iż posiada ku temu stosowne możliwości techniczne. Okoliczność ta stanowi ujemną przesłankę, ziszczenie której czyniło niedopuszczalnym rozpoznanie sprawy na posiedzeniu niejawnym.
Tymczasem zarządzeniem Przewodniczącego Wydziału I Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy z 17 listopada 2022 r. sprawę skierowano do rozpoznania na posiedzeniu niejawnym na dzień 6 grudnia 2022 r. Postanowieniem z 5 grudnia 2022 r. sąd ten wydał postanowienie wstrzymujące wykonanie zaskarżonej decyzji, a w dniu następnym sprawę rozpoznał na posiedzeniu niejawnym postanawiając jednocześnie o oddaleniu wniosku Skarżącego o przeprowadzenie rozprawy zdalnej.
3.5. Skarżący związał ten zarzut z naruszeniem jego konstytucyjnego prawa do sądu w demokratycznym państwie prawnym, odczytywanym z treści art. 2 i art. 45 ust. 1 Konstytucji. W orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego utrwaliło się rozumienie prawa do sądu jako czteroelementowej konstrukcji. Pierwszym jej elementem jest prawo dostępu do sądu, pojmowane jako prawo uruchomienia postępowania przed sądem – organem o określonej charakterystyce (właściwym, niezależnym, bezstronnym i niezawisłym). Drugi stanowi prawo do odpowiedniego ukształtowania postępowania sądowego, zgodnie z wymaganiami sprawiedliwości i jawności. Trzeci to prawo do wyroku sądowego, rozumiane jako prawo do uzyskania wiążącego rozstrzygnięcia danej sprawy przez sąd. Czwartym elementem prawa do sądu jest prawo do odpowiedniego ukształtowania ustroju i pozycji organów rozpoznających sprawy (wyrok pełnego składu TK z 24 października 2007 r., sygn. SK 7/06, OTK ZU nr 9/A/2007, poz. 108, przytaczany w kolejnych wyrokach TK). W swoim orzecznictwie Trybunał Konstytucyjny prezentował również pogląd, że wśród elementów ograniczających realizację prawa do sądu "mogą się znajdować bariery o charakterze ekonomicznym, w szczególności mające postać wygórowanych kosztów, niezbędnych dla wszczęcia i prowadzenia postępowania sądowego, [albowiem] ograniczenie dostępności do sądu poprzez istnienie barier ekonomicznych może przejawiać się w nadmiernie wysokim ryzyku ekonomicznym, wywołanym zarówno zasadami, wedle jakich kształtuje się ostatecznie obowiązek ponoszenia kosztów postępowania, jak i może być spowodowane samym wygórowanym poziomem kosztów" (zob. wyrok z 30 marca 2004 r., sygn. SK 14/03, OTK ZU nr 3/A/2004, poz. 23). Trybunał zastrzegł jednak, że elementem sprawiedliwego postępowania sądowego (wywodzonego z prawa do sądu) jest również zasada odpowiedzialności za wynik procesu, a tym samym obowiązek zwrotu kosztów postępowania na rzecz strony wygrywającej proces, z tym wszakże zaostrzeniem, że brak zaliczenia wszystkich poniesionych kosztów procesu nie narusza w sposób nieproporcjonalny prawa do sądu, gdyż art. 45 ust. 1 Konstytucji nie gwarantuje zwrotu wszelkich kosztów, które strona poniosła w celu dochodzenia roszczeń lub obrony swoich praw (zob. wyroki z: 27 lipca 2012 r., sygn. P 8/12; 7 marca 2013 r., sygn. SK 30/09; 18 października 2011 r., sygn. SK 39/09; 6 kwietnia 2016 r., sygn. SK 67/13; 21 czerwca 2017 r., sygn. SK 35/15).
W przekonaniu Skarżącego rozpoznanie jego sprawy na posiedzeniu niejawnym w trybie art. 15 zzs4 ust. 2 i 3 ustawy covidowej – mimo wyrażenia przez niego zgody na uczestnictwo w rozprawie zdalnej oraz złożenia oświadczenia o dysponowaniu stosownymi możliwościami technicznymi uczestniczenia w rozprawie zdalnej – doprowadziło do naruszenia jego prawa do odpowiedniego ukształtowania postępowania sądowego, zgodnie z wymaganiami sprawiedliwości i jawności.
W tym stanie rzeczy rozpoznanie sprawy w tym trybie stanowić winno wyjątek od generalnej i mającej swoje konstytucyjne umocowanie, zasady rozpoznania skargi na rozprawie. Oddaje to treść art. 90 § 1 p.p.s.a. zgodnie z którym – jeżeli przepis szczególny nie stanowi inaczej, posiedzenia sądowe są jawne, a sąd orzekający rozpoznaje sprawy na rozprawie. Pogląd ten wzmacnia z kolei argumentum a fortiori treść art. 90 § 2 p.p.s.a. stanowiącego, iż sąd może skierować sprawę na posiedzenie jawne i wyznaczyć rozprawę także wówczas, gdy sprawa podlega rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym. Na zasadzie art. 182 § 1 p.p.s.a. w trybie tym rozpoznana być może również skarga kasacyjna – jednak wywiedziona wyłącznie od postanowienia wojewódzkiego sądu administracyjnego kończącego postępowanie w sprawie. Pośrednio prawo do rozpoznania sprawy na rozprawie wywodzone jest także z art. 10 p.p.s.a. stanowiącego, iż rozpoznanie spraw odbywa się jawnie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Trafnie w tym względzie podkreśla się zatem w doktrynie, iż wyłączenie jawności rozprawy może nastąpić w ściśle określonych wypadkach, a możliwość rozpoznania sprawy na posiedzeniu niejawnym (czy to na zasadzie art. 90 p.p.s.a., czy też w trybie art. 15 zzs4 ust. 2 i 3 ustawy covidowej) stanowi wyjątek od zasady rozpoznania sprawy na rozprawie (B. Dauter, Art. 90 Zasada jawności postępowania oraz rozpoznania sprawy na rozprawie [w:] B. Dauter, A. Kabat, M. Niezgódka-Medek [red.], Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, wyd. II, LEX/el 2021 nr 587284626). Zasada exceptiones non sunt extendendae należy wszakże do kanonów wykładni prawa.
3.6. Oceny tej nie zmienia, przywołana w uzasadnieniu sądu pierwszej instancji konieczność zastosowania zasady proporcjonalności w ujęciu wynikającym z art. 31 ust. 3 Konstytucji, zgodnie z którym ograniczenia w zakresie korzystania z konstytucyjnych wolności i praw mogą być ustanawiane tylko w ustawie i tylko wtedy, gdy są konieczne w demokratycznym państwie dla jego bezpieczeństwa lub porządku publicznego, bądź dla ochrony środowiska, zdrowia i moralności publicznej, albo wolności i praw innych osób. Ustrojodawca zastrzegł jednak, iż ograniczenia te nie mogą naruszać istoty wolności i praw.
Wykładnia teleologiczna art. 15 zzs4 ust. 2 i 3 ustawy covidowej nakazuje więc przyjąć optykę, zgodnie z którą możliwość rozpoznania sprawy na rozprawie zdalnej pod warunkiem dysponowania stosowymi ku temu możliwościami technicznymi, oddaje zadość zasadzie jawności postępowania (art. 10 p.p.s.a.) oraz zasadzie rozpoznania sprawy na rozprawie (art. 90 p.p.s.a.). Uwarunkowana – wskazanymi w art. 15 zzs4 ust. 2 ustawy covidowej – względami zagrożenia epidemicznego, dopuszczalność rozpoznania sprawy na rozprawie zdalnej miała więc w zamiarze prawodawcy, stanowić konkretyzację konstytucyjnego prawa do odpowiedniego ukształtowania postępowania sądowego, zgodnie z wymaganiami sprawiedliwości i jawności w ujęciu wynikającym z art. 45 ust. 1 Konstytucji, z jednoczesnym zachowaniem przesłanek dopuszczających zastosowanie tak ujętej zasady proporcjonalności poprzez ograniczenie tego prawa w konsekwencji rozpoznania sprawy na rozprawie zdalnej a nie stacjonarnej. Do przesłanek tych należą właśnie m.in. zdrowie, wolności i praw innych osób oraz względy bezpieczeństwa.
Tymczasem rozpoznając sprawę na posiedzeniu niejawnym, sąd pierwszej instancji pozbawił Skarżącego jego prawa (wynikającego z powyżej przywoływanych przepisów, w tym norm konstytucyjnoprawnych) do rozpoznania jego sprawy na rozprawie. Tym samym wskazane naruszenie wywarło istotny wpływ na wynik sprawy.
3.7. Okoliczność ta czyni przedwczesnym rozpoznawanie pozostałych zarzutów złożonej skargi kasacyjnej.
Skarżący został bowiem pozbawiony przedstawienia swojej argumentacji w sposób, do którego niewątpliwie miał prawo na podstawie jasnych w tym względzie przepisów prawa. Prawa tego został pozbawiony mimo dochowania przez niego wszelkich aktów należytej staranności, zmierzających do urzeczywistnienia swych praw. Oceny tej nie zmienia zapewnienie stronom postępowania przez sąd pierwszej instancji, prawa do pisemnego wypowiedzenia się w przedmiocie całokształtu zebranego i przestawionego materiału sprawy. Możliwość pisemnego wypowiedzenia się strony nie jest bowiem tożsama z przeprowadzeniem rozprawy, który to obowiązek ciążył na sądzie pierwszej instancji.
3.8. Pozbawienie Skarżącego prawa do przedstawienia swojego stanowiska przed sądem w sposób przewidziany przepisami prawa, stanowi samodzielną przesłankę uchylenia tak wydanego wyroku w całości na podstawie art. 183 § 2 pkt 5 p.p.s.a. i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania na zasadzie art. 185 § 1 p.p.s.a.
3.9. O kosztach postępowania orzeczono na podstawie art. 200, art. 203 pkt 1 i art. 205 § 2 p.p.s.a.
Zbigniew Łoboda Sylwester Marciniak Marek Kołaczek
sędzia NSA sędzia NSA sędzia NSA