I FSK 742/20

Naczelny Sąd Administracyjny2024-02-29
NSApodatkoweWysokansa
VATgospodarstwo rolnemałżonkowieodrębni podatnicysamodzielna działalnośćryzyko oszustwaDyrektywa VATTSUE

NSA oddalił skargę kasacyjną w sprawie rozliczeń VAT małżonków prowadzących wspólne gospodarstwo rolne, wskazując na konieczność indywidualnej analizy ryzyka oszustw podatkowych przy odrębnych rozliczeniach.

Sprawa dotyczyła rozliczeń VAT małżonków prowadzących wspólne gospodarstwo rolne. Sąd pierwszej instancji uchylił decyzję organu, uznając zarzuty skarżącej dotyczące sposobu wyliczenia podstawy opodatkowania. Skarżąca wniosła skargę kasacyjną, kwestionując m.in. błędną wykładnię przepisów dotyczących statusu podatnika VAT dla członka rodziny prowadzącego samodzielną działalność rolniczą. NSA oddalił skargę, uznając, że mimo błędnego uzasadnienia wyroku WSA, odpowiada on prawu, ale podkreślił konieczność indywidualnej analizy ryzyka oszustw podatkowych przy odrębnych rozliczeniach VAT małżonków.

Wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego w sprawie sygn. I FSK 742/20 dotyczył rozliczeń podatku od towarów i usług przez małżonków prowadzących wspólne gospodarstwo rolne. Sąd pierwszej instancji (WSA w Łodzi) uchylił decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej, podzielając zarzuty skarżącej dotyczące sposobu wyliczenia podstawy opodatkowania. Skarżąca wniosła skargę kasacyjną, podnosząc zarzuty naruszenia przepisów postępowania i prawa materialnego, w tym błędną wykładnię art. 15 ust. 4 i 5 ustawy o VAT w kontekście Dyrektywy VAT. Kwestionowała przyjęcie, że członek rodziny zarejestrowany jako podatnik VAT nie może uzyskać statusu odrębnego podatnika, nawet jeśli jego działalność rolnicza jest samodzielna, oraz że współwłasność nieruchomości przesądza o wspólnym prowadzeniu gospodarstwa. Naczelny Sąd Administracyjny oddalił skargę kasacyjną, uznając, że zaskarżony wyrok, mimo błędnego uzasadnienia, odpowiada prawu. Sąd odwołał się do wyroku TSUE C-697/20, który wskazuje, że małżonkowie prowadzący działalność rolniczą w ramach jednego gospodarstwa mogą być uznani za odrębnych podatników VAT, jeśli ich działalność jest prowadzona samodzielnie. Kluczowe jest jednak zbadanie, czy w konkretnej sytuacji utrata statusu rolnika ryczałtowego przez jednego z małżonków jest konieczna do przeciwdziałania ryzyku nadużyć i oszustw. NSA stwierdził, że organy podatkowe powinny przeprowadzić postępowanie wyjaśniające w celu ustalenia, czy małżonkowie prowadzą działalność samodzielnie i czy istnieją ryzyka oszustw podatkowych. Mimo że wyrok WSA został uznany za odpowiadający prawu, podkreślono potrzebę dalszych analiz w postępowaniu przed organami podatkowymi.

Asystent AI do analizy prawnej

Przeanalizuj tę sprawę w kontekście orzecznictwa, przepisów i doktryny. Uzyskaj pogłębioną analizę, projekt pisma lub odpowiedź na pytanie prawne.

Analiza orzecznictwa Badanie przepisów Odpowiedzi na pytania Drafting pism
Wypróbuj Asystenta AI

Zagadnienia prawne (3)

Odpowiedź sądu

Tak, małżonkowie mogą być uznani za odrębnych podatników VAT, jeśli ich działalność rolnicza jest prowadzona samodzielnie, we własnym imieniu, na własny rachunek i na własną odpowiedzialność, ponosząc ryzyko gospodarcze. Sama współwłasność majątku nie wyklucza odrębności.

Uzasadnienie

NSA, opierając się na orzecznictwie TSUE (C-697/20), stwierdził, że wykluczenie odrębności podatkowej małżonków prowadzących wspólne gospodarstwo rolne jest niezgodne z Dyrektywą VAT, chyba że jest to konieczne do przeciwdziałania ryzyku nadużyć i oszustw. Wymaga to indywidualnej analizy sytuacji małżonków.

Rozstrzygnięcie

Decyzja

oddalono_skargę

Przepisy (12)

Główne

ustawa o VAT art. 15 § ust. 1, 2, 4, 5

Ustawa o podatku od towarów i usług

Podatnikami są osoby fizyczne wykonujące samodzielnie działalność gospodarczą. W przypadku osób fizycznych prowadzących wyłącznie gospodarstwo rolne, podatnikiem jest osoba, która złoży zgłoszenie rejestracyjne. Ta zasada ma odpowiednie zastosowanie do osób fizycznych prowadzących wyłącznie działalność rolniczą w innych przypadkach. Małżonkowie prowadzący wspólne gospodarstwo rolne mogą być odrębnymi podatnikami VAT, jeśli ich działalność jest prowadzona samodzielnie.

ustawa o VAT art. 96 § ust. 1

Ustawa o podatku od towarów i usług

Zgłoszenie rejestracyjne jest wymagane do uzyskania statusu podatnika VAT.

u.p.d.o.f. art. 15 § ust. 4 i 5

Ustawa z dnia 11 marca 2004 r. o podatku od towarów i usług

Dotyczy sytuacji, gdy małżonkowie prowadzą wspólne gospodarstwo rolne i jedno z nich rejestruje się jako podatnik VAT czynny.

u.p.d.o.f. art. 15 § ust. 1 i 2

Ustawa z dnia 11 marca 2004 r. o podatku od towarów i usług

Definicja podatnika VAT i działalności gospodarczej.

P.p.s.a. art. 184

Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

Podstawa oddalenia skargi kasacyjnej.

Pomocnicze

ustawa o VAT art. 86 § ust. 1

Ustawa o podatku od towarów i usług

Prawo do odliczenia VAT przysługuje podatnikowi.

u.p.d.o.f. art. 2 § pkt 16

Ustawa z dnia 11 marca 2004 r. o podatku od towarów i usług

Definicja gospodarstwa rolnego.

P.p.s.a. art. 141 § § 4

Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

Wymogi dotyczące uzasadnienia wyroku sądu administracyjnego.

P.p.s.a. art. 145 § § 1 pkt 1 lit. c)

Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

Podstawa uchylenia decyzji lub postanowienia.

O.p. art. 210 § § 1 pkt 6 i § 4

Ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa

Wymogi dotyczące uzasadnienia decyzji organu podatkowego.

P.p.s.a. art. 207 § § 2

Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

Koszty postępowania.

P.p.s.a. art. 209

Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

Rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego.

Argumenty

Skuteczne argumenty

Argumentacja NSA oparta na wyroku TSUE C-697/20, wskazująca na konieczność indywidualnej analizy ryzyka oszustw podatkowych przy odrębnych rozliczeniach VAT małżonków prowadzących wspólne gospodarstwo rolne.

Odrzucone argumenty

Zarzuty naruszenia przepisów postępowania (art. 141 § 4 P.p.s.a., art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) P.p.s.a. w zw. z art. 210 § 1 pkt 6 i art. 210 § 4 O.p.) uznano za niezasadne, gdyż dotyczyły kwestii merytorycznych, a nie formalnych wad uzasadnień.

Godne uwagi sformułowania

zaskarżony wyrok, mimo błędnego uzasadnienia, odpowiada prawu bez stwierdzenia ryzyka powstania nadużyć i oszustwa, nie jest możliwe pozbawienie jednego z małżonków wspólnie prowadzących działalność rolniczą, w ramach jednego gospodarstwa przy wykorzystaniu majątku objętego małżeńską wspólnością majątkową, statusu rolnika zryczałtowanego, ze względu na zarejestrowanie się drugiego z tych małżonków w charakterze podatnika rozliczającego się na zasadach ogólnych VAT.

Skład orzekający

Marek Olejnik

przewodniczący

Izabela Najda-Ossowska

sprawozdawca

Dominik Mączyński

członek

Informacje dodatkowe

Wartość precedensowa

Siła: Wysoka

Powoływalne dla: "Interpretacja przepisów dotyczących odrębności podatkowej małżonków prowadzących wspólne gospodarstwo rolne w kontekście VAT oraz konieczność indywidualnej analizy ryzyka oszustw podatkowych."

Ograniczenia: Orzeczenie opiera się na wyroku TSUE i wymaga analizy konkretnych okoliczności sprawy przez organy podatkowe.

Wartość merytoryczna

Ocena: 7/10

Sprawa dotyczy powszechnego problemu rozliczeń VAT w rodzinnych gospodarstwach rolnych i pokazuje, jak prawo UE wpływa na polskie orzecznictwo, wymagając indywidualnego podejścia zamiast sztywnych reguł.

Małżonkowie i VAT: Czy wspólne gospodarstwo rolne oznacza jednego podatnika?

Sektor

rolnictwo

Asystent AI dla prawników

Twój asystent do analizy prawnej

Zadaj pytanie prawne, zleć analizę orzecznictwa i przepisów, lub poproś o projekt pisma — AI przeszuka ponad 1,4 mln orzeczeń i aktualne akty prawne.

Analiza orzecznictwa i przepisów
Drafting pism i dokumentów
Odpowiedzi na pytania prawne
Pogłębiona analiza z doktryny

Powiązane tematy

Pełny tekst orzeczenia

Oryginał, niezmieniony
I FSK 742/20 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2024-02-29
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2020-06-17
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Dominik Mączyński
Izabela Najda-Ossowska /sprawozdawca/
Marek Olejnik /przewodniczący/
Symbol z opisem
6110 Podatek od towarów i usług
Hasła tematyczne
Podatek od towarów i usług
Sygn. powiązane
I SA/Łd 684/19 - Wyrok WSA w Łodzi z 2019-12-04
Skarżony organ
Dyrektor Izby Administracji Skarbowej
Treść wyniku
Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy
Dz.U. 2011 nr 177 poz 1054
art. 15 , art. 96 ust. 1 i 2, art. 86 ust. 1
Ustawa z dnia 11 marca 2004 r. o podatku od towarów i usług - tekst jednolity
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Marek Olejnik, Sędzia NSA Izabela Najda-Ossowska (spr.), Sędzia WSA del. Dominik Mączyński, Protokolant Marek Kleszczyński, po rozpoznaniu w dniu 29 lutego 2024 r. na rozprawie w Izbie Finansowej skargi kasacyjnej R. F. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z dnia 4 grudnia 2019 r. sygn. akt I SA/Łd 684/19 w sprawie ze skargi R. F. na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Łodzi z dnia 24 lipca 2019 r. nr [....] w przedmiocie podatku od towarów i usług za poszczególne miesiące 2013 r. oddala skargę kasacyjną.
Uzasadnienie
1. Wyrokiem z 4 grudnia 2019 r., sygn. akt I SA/Łd 684/19 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi po rozpoznaniu sprawy ze skargi R. F. (dalej: Skarżąca/Strona) na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Łodzi (dalej: Organ) z 24 lipca 2019 r. w przedmiocie podatku od towarów i usług za poszczególne miesiące 2013 r. uchylił zaskarżoną decyzję oraz zasądził na rzecz Strony zwrot kosztów postępowania sądowego.
2. Sąd pierwszej instancji podzielił stanowisko Organu, że Skarżąca i jej mąż nie mogą zostać uznani za odrębnych podatników VAT wobec ustalenia, że wspólnie prowadzili gospodarstwo rolne, w którym hodowali trzodę chlewną. Skarżąca złożyła zgłoszenie rejestracyjne na potrzeby VAT, rezygnując ze zwolnienia w kwietniu 2011 r. Tym samym, zdaniem Organu, sprzedaż tuczników przez męża Skarżącej na podstawie faktur VAT RR powinna zostać udokumentowana fakturami VAT wystawionymi przez Skarżącą. Przesłanką uchylenia zaskarżonej decyzji było uznanie przez Sąd pierwszej instancji za zasadne zarzutów skargi dotyczących sposobu wyliczenia podstawy opodatkowania.
3. Skargę kasacyjną od powyższego rozstrzygnięcia wywiodła Skarżąca. Zaskarżonemu wyrokowi zarzuciła na podstawie art. 174 pkt 1 i 2 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r. poz. 2325, z późn. zm. dalej P.p.s.a.) naruszenie:
I. Przepisów postępowania, tj.:
a) art. 141 § 4 P.p.s.a. przez pominięcie w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku kwestii zgodności art. 15 ust. 4 i 5 ustawy z dnia 11 marca 2004 r. o podatku od towarów i usług (tekst jedn. Dz.U z 2018 poz. 2174 z późń. zm.; dalej: ustawa o VAT) z art. 9 Dyrektywy 2006/112/WE Rady z dnia 28 listopada 2006 r. w sprawie wspólnego systemu podatku od wartości dodanej (Dz.U.UE.L.2006.347.1, dalej: Dyrektywa VAT),
b) art. 145 § 1 pkt. 1 lit. c) P.p.s.a. przez akceptację dokonanego przez organy podatkowe mającego istotny wpływ na wynik sprawy naruszenia art. 210 § 1 pkt 6 i art. 210 § 4 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa (Dz. U. z 2019 r. poz. 900 z póź. zm. dalej: O.p.), przez brak uzasadnienia prawnego zaskarżonej decyzji, które ma charakter ograniczony wyłącznie do przytoczenia przepisów prawa krajowego, z pominięciem analizy i przytoczenia regulacji Dyrektywy VAT, które w przedmiotowej sprawie powinny znaleźć bezpośrednie zastosowanie.
II. Prawa materialnego, tj.
a) art. 15 ust. 5 w zw. z art. 15 ust. 4 w zw. z art. 15 ust. 1 i 2 ustawy o VAT w zw. z art. 9 ust. 1 Dyrektywy VAT przez ich błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że członek rodziny podatnika prowadzącego gospodarstwo rolne, który zarejestrował się jako podatnik VAT, sam nie będzie mógł uzyskać statusu podatnika, nawet jeżeli prowadzona przez niego działalność rolnicza ma charakter samodzielny, niezależny od działalności rolniczej uprzednio zarejestrowanego członka rodziny,
b) art. 15 ust. 5 w zw. z art. 15 ust. 4 ustawy o VAT w zw. z art. 2 pkt 16 ustawy o VAT przez ich błędną wykładnię i przyjęcie, że współwłasność nieruchomości gruntowej przesądza o wspólnym prowadzeniu gospodarstwa rolnego,
c) art. 15 ust. 5 w zw. z art. 15 ust. 4 ustawy o VAT przez ich błędną wykładnię i przyjęcie, że okoliczność prowadzenia przez męża Skarżącej jednoosobowej działalności gospodarczej pozostaje bez wpływu na możliwość objęcia go zgłoszeniem rejestracyjnym na potrzeby podatku od towarów i usług dokonanym przez Skarżącą,
d) art. 96 ust. 1 i 2 ustawy o VAT przez ich niewłaściwe zastosowanie i przyjęcie, że rejestracja Skarżącej jako podatnika VAT czynnego stanowiła rejestrację podmiotu, o którym mowa w art. 15 ust. 4 i 5 ustawy o VAT.
4. W świetle tak sformułowanych podstaw kasacyjnych Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i rozpoznanie skargi ewentualnie uchylenie wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania przez WSA a także o zasądzenie na jej rzecz zwrotu kosztów postępowania i odstąpienie od zasądzenia zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego na podstawie art. 207 § 2 P.p.s.a. w przypadku oddalenia skargi kasacyjnej w sytuacji objętej dyspozycją art. 184 P.p.s.a.
5. W sprawie nie została wniesiona odpowiedź na skargę kasacyjną.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
6. Skarga kasacyjna podlega oddaleniu, ponieważ zaskarżony wyrok, mimo błędnego uzasadnienia, odpowiada prawu. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego zasadne pozostawały zarzuty naruszenia prawa materialnego.
7. W tym zakresie Skarżąca zarzuciła błędną wykładnię art. 15 ust. 5 w zw. z art. 15 ust. 4 w zw. z art. 15 ust. 1 i 2 ustawy o VAT w zw. z art. 9 ust. 1 Dyrektywy VAT przez przyjęcie, że członek rodziny podatnika prowadzącego gospodarstwo rolne, który zarejestrował się jako podatnik VAT, sam nie będzie mógł uzyskać statusu podatnika, nawet jeżeli prowadzona przez niego działalność rolnicza ma charakter samodzielny, niezależny od działalności rolniczej uprzednio zarejestrowanego członka rodziny oraz art. 15 ust. 5 w zw. z art. 15 ust. 4 w zw. z art. 2 pkt 16 ustawy o VAT wobec przyjęcia, że współwłasność nieruchomości gruntowej przesądza o wspólnym prowadzeniu gospodarstwa rolnego a okoliczność prowadzenia przez męża Skarżącej jednoosobowej działalności gospodarczej, pozostaje bez wpływu na możliwość objęcia go zgłoszeniem rejestracyjnym na potrzeby VAT dokonanym przez Skarżącą. Skarżąca zarzuciła także naruszenie art. 96 ust. 1 i 2 ustawy o VAT przez ich niewłaściwe zastosowanie i przyjęcie, że rejestracja Skarżącej jako podatnika VAT czynnego, stanowiła rejestrację podmiotu, o którym mowa w art. 15 ust. 4 i 5 ustawy o VAT;
8. Sąd pierwszej instancji zaakceptował stanowisko Organu, że od 1 maja 2011 r. Skarżąca stała się wyłącznym podatnikiem VAT z tytułu prowadzenia gospodarstwa rolnego należącego do niej i męża. Uznał, że była jedynym podmiotem uprawnionym do wystawienia faktur VAT, również z tytułu działalności męża.
9. Zgodnie z 15 ust. 1 ustawy o VAT podatnikami są między innymi osoby fizyczne wykonujące samodzielnie działalność gospodarczą, o której mowa w ust. 2, bez względu na cel lub rezultat takiej działalności. W przypadku osób fizycznych prowadzących wyłącznie gospodarstwo rolne, leśne lub rybackie za podatnika, stosownie do art. 15 ust. 4 ustawy o VAT, uważa się osobę, która złoży zgłoszenie rejestracyjne, o którym mowa w art. 96 ust. 1 tej ustawy. Taka sama zasada ze względu na treść art. 15 ust. 5 ustawy o VAT ma odpowiednie zastosowanie do osób fizycznych prowadzących wyłącznie działalność rolniczą w innych niż wymienione w ust. 4 przypadkach.
10. Sąd pierwszej instancji stanął na stanowisku, że Skarżąca dokonując 11 kwietnia 2011 r. zgłoszenia rejestracyjnego, stała się czynnym podatnikiem VAT z tytułu prowadzonej działalności rolniczej rozliczając się na zasadach ogólnych. Skoro zaś w przypadku osób fizycznych, o których mowa w art. 15 ust. 4 i 5 ustawy o VAT, zgłoszenie rejestracyjne może być dokonane wyłącznie przez jedną z osób prowadzących gospodarstwo rolne, a Skarżąca dokonała takiego zgłoszenia, to ona stała się czynnym podatnikiem VAT z tytułu prowadzonej działalności rolniczej. Tylko też ona miała prawo do odliczenia VAT na podstawie art. 86 ust. 1 ustawy o VAT. Taka sytuacja nie wyklucza prowadzenia przez małżonka podatniczki odrębnej działalności gospodarczej, w zakresie wykraczającym poza działalność rolniczą związaną z ww. gospodarstwem rolnym. W związku z tym zarzuty naruszenia art. 2 pkt 16, art. 15 ust. 1-2, 4-5 i art. 96 ust. 1-2 ustawy o VAT oraz art. 9 ust. 1 Dyrektywy VAT ocenił jako niezasadne.
11. Istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia o zarzutach kasacyjnych ma wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 24 marca 2022 r. C-697/20, w którym Trybunał stwierdził, że "art. 9, 295 i 296 dyrektywy VAT należy interpretować w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie praktyce państwa członkowskiego, która wyklucza możliwość uznania małżonków prowadzących działalność rolniczą w ramach jednego gospodarstwa przy wykorzystaniu majątku objętego małżeńską wspólnością majątkową za odrębnych podatników VAT, w przypadku gdy każde z tych małżonków prowadzi działalność gospodarczą w sposób samodzielny; – nie stoją one na przeszkodzie temu, by w okolicznościach, w których małżonkowie prowadzą tę działalność rolniczą w ramach systemu ryczałtowego dla rolników, wybór przez jedno z małżonków opodatkowania prowadzonej przez nie działalności na zasadach ogólnych VAT powodował utratę przez drugie z nich statusu rolnika ryczałtowego, jeżeli po zbadaniu konkretnej sytuacji skutek ten okaże się konieczny w celu przeciwdziałania ryzyku nadużyć i oszustw, którego nie można wykluczyć poprzez przedstawienie przez małżonków odpowiednich dowodów, lub jeżeli prowadzenie tej działalności przez owych małżonków w sposób samodzielny i tak, że każde z nich czyni to na podstawie zasad ogólnych VAT, nie powoduje trudności administracyjnych w porównaniu z sytuacją współistnienia po stronie wspomnianych małżonków dwóch różnych statusów."
12. W uzasadnieniu wyroku Trybunał w pierwszej kolejności rozważył, czy istnieje możliwość uznania małżonków prowadzących działalność rolniczą w ramach jednego gospodarstwa przy wykorzystaniu majątku objętego małżeńską wspólnością majątkową za odrębnych podatników VAT, gdy możliwe jest wyodrębnienie majątku, który każde z małżonków wykorzystuje na potrzeby własnej działalności. W tym względzie przypomniał, że z dotychczasowego orzecznictwa "wynika, że osoba prowadząca działalność rolniczą w ramach gospodarstwa, które posiada wraz z małżonkiem w ramach małżeńskiej wspólności majątkowej, ma status podatnika w rozumieniu art. 9 ust. 1 dyrektywy VAT, gdy działalność ta jest prowadzona w sposób samodzielny, to znaczy jeżeli dana osoba działa we własnym imieniu, na własny rachunek i na własną odpowiedzialność, sama ponosząc ryzyko gospodarcze związane z prowadzeniem swojej działalności" (pkt 24 uzasadnienia wyroku).
13. Trybunał zwrócił także uwagę, że "co do zasady nie jest zgodna z dyrektywą VAT praktyka państwa członkowskiego, która wyklucza możliwość uznania małżonków prowadzących działalność rolniczą w ramach jednego gospodarstwa przy wykorzystaniu majątku objętego małżeńską wspólnością majątkową za odrębnych podatników VAT" (pkt 29 uzasadnienia wyroku). Jak zauważył jednak "Sprawę w postępowaniu głównym wyróżnia jednak to, że jedno z małżonków prowadzi swoją działalność na podstawie zasad ogólnych VAT, podczas gdy drugie z nich zamierza pozostać w ramach systemu ryczałtowego dla rolników. Należy zatem zbadać, czy państwo członkowskie w celu uniknięcia współistnienia po stronie małżonków dwóch różnych statusów może przewidzieć, że rezygnacja przez jedno z małżonków z systemu ryczałtowego dla rolników skutkuje utratą przez drugie z nich statusu rolnika ryczałtowego" (pkt 30 uzasadnienia wyroku). Jakkolwiek Trybunał podkreślił, że zwalczanie oszustw podatkowych, unikania opodatkowania i ewentualnych nadużyć jest celem, który Dyrektywa VAT uznaje i wspiera, za nieproporcjonalną do osiągnięcia celu polegającego na zapobieganiu oszustwom uznał praktykę, zgodnie z którą zarejestrowanie się przez jedno z małżonków w charakterze podatnika rozliczającego się na zasadach ogólnych VAT skutkuje w każdej sytuacji utratą przez drugie z nich statusu rolnika ryczałtowego – sprowadza się ostatecznie do ogólnego domniemania oszustwa, które należy uznać za nieproporcjonalne do osiągnięcia celu polegającego na zapobieganiu oszustwom. Dlatego, jak zauważył dalej Trybunał "do właściwego organu podatkowego należy zbadanie, czy w świetle konkretnej sytuacji utrata przez drugie z małżonków statusu rolnika ryczałtowego jest konieczna w celu przeciwdziałania ryzyku nadużyć i oszustw, którego nie można wykluczyć poprzez przedstawienie przez małżonków odpowiednich dowodów wykazujących w szczególności, że każde z nich prowadzi swoją działalność w sposób samodzielny" (pkt 33 uzasadnienia wyroku). Dopiero "analiza konkretnej sytuacji takiej jak rozpatrywana w postępowaniu głównym wykaże, że prowadzenie przez małżonków działalności rolniczej w ramach jednego gospodarstwa i przy wykorzystaniu majątku objętego małżeńską wspólnością majątkową, w sposób samodzielny i tak, że każde z nich czyni to na podstawie zasad ogólnych VAT, nie powoduje trudności administracyjnych w porównaniu z sytuacją, w której jedno z nich podlegałoby owym zasadom ogólnym, a drugie byłoby objęte systemem ryczałtowym, dane państwo członkowskie może zasadnie postanowić, że rezygnacja przez jedno z małżonków z systemu ryczałtowego skutkuje utratą przez drugie z nich statusu rolnika ryczałtowego" (pkt 36 uzasadnienia wyroku).
14. Z powyższego orzeczenia wynika, że małżonków prowadzących działalność rolniczą w ramach jednego gospodarstwa przy wykorzystaniu majątku objętego małżeńską wspólnością majątkową za odrębnych podatników VAT należy uznać wówczas, gdy działalność ta jest prowadzona w sposób samodzielny, to znaczy jeżeli dana osoba działa we własnym imieniu, na własny rachunek i na własną odpowiedzialność, sama ponosząc ryzyko gospodarcze związane z prowadzeniem swojej działalności (pkt 24 uzasadnienia wyroku). Istotną, wskazaną przez Trybunał wskazówką owej samodzielności może być okoliczność, że małżonkowie osobno zarządzają środkami przeznaczonymi do prowadzenia hodowli, gdyż hodowle te są odrębne z ekonomicznego, finansowego i organizacyjnego punktu widzenia. Nie ma natomiast znaczenia sama okoliczność, że małżonkowie ci prowadzą swoje działalności w ramach jednego gospodarstwa rolnego, które posiadają w ramach małżeńskiej wspólności majątkowej (pkt 25 uzasadnienia wyroku).
15. Powyższe należy zatem oceniać jako możliwość dalszego stosowania wprost regulacji opisanej art. 15 ust. 4 i ust. 5 ustawy o VAT, z tym że dla zaistnienia skutku opisanego w tych przepisach konieczne byłoby ustalenie, że małżonkowie nie prowadzą samodzielnych działalności gospodarczych. Po wtóre, w świetle orzeczenia Trybunału, w sytuacji, gdy uznanie małżonków prowadzących działalność rolniczą w ramach jednego gospodarstwa przy wykorzystaniu majątku objętego małżeńską wspólnością majątkową za odrębnych podatników VAT, w sytuacji, gdy jedno z małżonków prowadzi swoją działalność na podstawie zasad ogólnych VAT, podczas gdy drugie z nich zamierza pozostać w ramach systemu ryczałtowego dla rolników, wymaga zbadania czy w świetle konkretnej sytuacji utrata przez drugiego z małżonków statusu rolnika ryczałtowego jest konieczna dla przeciwdziałania ryzyku nadużyć i oszustw. Trybunał w powołanym wyroku zastrzegł, że zbadanie przez właściwy organ, że sytuacja taka jest obarczona ryzykiem nadużyć i oszustw, może wymagać przedstawienia przez małżonków odpowiednich dowodów wykazujących w szczególności, że każde z nich prowadzi swoją działalność w sposób samodzielny. Dopiero analiza konkretnej sytuacji może wykazać "że prowadzenie przez małżonków działalności rolniczej w ramach jednego gospodarstwa i przy wykorzystaniu majątku objętego małżeńską wspólnością majątkową, w sposób samodzielny i tak, że każde z nich czyni to na podstawie zasad ogólnych VAT, nie powoduje trudności administracyjnych w porównaniu z sytuacją, w której jedno z nich podlegałoby owym zasadom ogólnym, a drugie byłoby objęte systemem ryczałtowym, dane państwo członkowskie może zasadnie postanowić, że rezygnacja przez jedno z małżonków z systemu ryczałtowego skutkuje utratą przez drugie z nich statusu rolnika ryczałtowego" (pkt 36 wyroku).
16. W wyroku z 8 września 2022 r. w sprawie I FSK 2024/17, który wydany został w następstwie wydania przez TSUE powołanego wyroku sformułowano tezę: "W świetle art. 15 ust. 4 i 5 ustawy o VAT, bez stwierdzenia ryzyka powstania nadużyć i oszustwa, nie jest możliwe pozbawienie jednego z małżonków wspólnie prowadzących działalność rolniczą, w ramach jednego gospodarstwa przy wykorzystaniu majątku objętego małżeńską wspólnością majątkową, statusu rolnika zryczałtowanego, ze względu na zarejestrowanie się drugiego z tych małżonków w charakterze podatnika rozliczającego się na zasadach ogólnych VAT. Ustalenie takiego ryzyka, a tym samym jego wyeliminowanie, następuje w toku prowadzonych czynności wyjaśniających, w ramach których m.in. małżonkowie mogą przedstawić stosowne dokumenty, które podlegać będą badaniu przez organy podatkowe obu instancji, jak również te organy będą mogły podejmować z własnej inicjatywy inne konieczne czynności dowodowe" (wszystkie powołane wyroki pozostają dostępne w internetowej bazie orzeczeń na stronie www.orzeczenia.nsa.gov.pl).
17. Przenosząc powyższe rozważania na grunt niniejszej sprawy, należy uznać, że w świetle art. 15 ust. 4 i 5 ustawy o VAT, bez stwierdzenia ryzyka powstania nadużyć i oszustwa, nie jest możliwe pozbawienie męża Skarżącej dotychczasowego statusu rolnika ryczałtowego mimo, że małżonkowie prowadzą działalność rolniczą, w ramach jednego gospodarstwa rolnego, ze względu na zarejestrowanie się Strony w charakterze podatniczki rozliczającej się na zasadach ogólnych VAT. Ustalenie takiego ryzyka może nastąpić w toku prowadzonych czynności wyjaśniających, w ramach których m.in. małżonkowie mogą przedstawić stosowne dokumenty, które podlegać będą badaniu przez organy podatkowe obu instancji, jak również te organy będą mogły podejmować z własnej inicjatywy inne, konieczne czynności dowodowe.
18. W rozpatrywanej Skarżąca w toku prowadzonych czynności przedstawiła w pewnym zakresie opis prowadzonej przez nią działalności rolniczej, jednakże ów opis nie podlegał weryfikacji przez organy podatkowe, które uznały, że przepisy art. 15 ust. 4 i ust. 5 ustawy o VAT takiej możliwości nie przewidują a status poszczególnych osób determinowało ustalenie, które z małżonków złożyło zgłoszenie rejestracyjne, o którym mowa w art. 96 ust. 1 ustawy o VAT. Po wydaniu wyroku w sprawie C-697/20 zadaniem organu podatkowego będzie przeprowadzenie postępowania wyjaśniającego na okoliczność, czy małżonkowie prowadzą samodzielnie i odrębnie
działalność rolniczą. Jak również czy istniejący stan może powodować ryzyko nadużyć i oszustwa. Postępowanie takie powinno dostarczyć ustaleń w zakresie, w jaki sposób działają Skarżąca i jej mąż; czy działają samodzielnie, jakim majątkiem dysponują i czy jest on wspólnie użytkowany, czy także po stronie ponoszonych kosztów występują wspólne pozycje, np. dotyczące dostawy mediów do majątku wspólnie użytkowanego; ponadto badaniu podlegać może kwestia sposobu przyporządkowania nabyć i dostaw obu podmiotów. Dodatkowo wszystkie te okoliczności będą miały swojego rodzaju dwutorowy charakter, gdyż w istocie dążąc do ustalenia, że przedsiębiorstwa obojga małżonków stanowią dwa niezależne byty, to postępowanie wyjaśniające niejako będzie dotyczyło sposobu działania obu tych dwóch właśnie podmiotów.
19. Za nieuzasadnione Naczelny Sąd Administracyjny uznał natomiast zarzuty naruszenia przepisów postępowania, albowiem powołane przepisy odnoszą się do formalnej strony sporządzania uzasadnień wyroku sądowego (art. 141 § 4 P.p.s.a.) oraz decyzji administracyjnej (art. 210 § 1 pkt 6 i § 4 O.p.). Tymczasem Skarżąca w uzasadnieniu do tych przepisów formułuje zarzuty merytoryczne związane z błędem interpretacji art. 15 ust 4 i 5 ustawy o VAT, nieuwzględniającej postanowień Dyrektywy 112.
20. Mając na uwadze przedstawioną wyżej argumentację Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że zaskarżony wyrok uchylający zaskarżoną decyzję, mimo błędnego uzasadnienia odpowiada prawu. W konsekwencji na podstawie art. 184 P.p.s.a. oddalił skargę kasacyjną. Z uwagi na brak przesłanek z art 209 P.p.s.a. w wyroku nie zawarto rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.
Sędzia WSA del. Sędzia NSA Sędzia NSA (spr.)
D. Mączyński M. Olejnik I. Najda-Ossowska

Potrzebujesz pomocy prawnej?

Asystent AI przeanalizuje Twoje pytanie w oparciu o orzecznictwo, przepisy i doktrynę — jak rozmowa z ekspertem.

Zadaj pytanie Asystentowi AI