I FSK 639/18

Naczelny Sąd Administracyjny2024-12-18
NSApodatkoweWysokansa
VATgospodarstwo rolnemałżonkowieodrębni podatnicysamodzielność działalnościTSUEprawo unijneprawo krajoweinterpretacja przepisów

NSA uchylił wyrok WSA i decyzję organu, uznając, że małżonkowie prowadzący wspólne gospodarstwo rolne mogą być odrębnymi podatnikami VAT, jeśli działalność jest prowadzona samodzielnie.

Sprawa dotyczyła prawa do odliczenia VAT przez małżonkę rolnika, która prowadziła odrębną działalność gospodarczą. Organy podatkowe i WSA uznały, że nie może być odrębnym podatnikiem VAT, gdyż jej mąż już prowadził gospodarstwo rolne jako czynny podatnik VAT. Naczelny Sąd Administracyjny, opierając się na wyroku TSUE, uchylił zaskarżone orzeczenia, stwierdzając, że małżonkowie mogą być odrębnymi podatnikami VAT, jeśli ich działalność jest prowadzona samodzielnie, we własnym imieniu i na własną odpowiedzialność.

Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznał skargę kasacyjną M. W. od wyroku WSA w Warszawie, który oddalił jej skargę na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej. Sprawa dotyczyła prawa do odliczenia podatku VAT przez skarżącą za okres od stycznia 2011 r. do sierpnia 2015 r. Organy podatkowe zakwestionowały status skarżącej jako odrębnego podatnika VAT, argumentując, że jej mąż już prowadził gospodarstwo rolne jako czynny podatnik VAT w ramach małżeńskiej wspólności majątkowej. W konsekwencji odmówiono jej prawa do obniżenia podatku należnego o podatek naliczony i nałożono obowiązek zapłaty podatku z wystawionych faktur. Wojewódzki Sąd Administracyjny podtrzymał stanowisko organów, uznając, że w ramach jednego gospodarstwa rolnego nie mogą funkcjonować dwaj odrębni podatnicy VAT. Naczelny Sąd Administracyjny, po zawieszeniu postępowania w celu oczekiwania na wyrok TSUE w sprawie C-697/20, uznał skargę kasacyjną za zasadną. Sąd oparł swoje rozstrzygnięcie na wyroku TSUE, który stwierdził, że przepisy dyrektywy VAT nie stoją na przeszkodzie uznaniu małżonków prowadzących działalność rolniczą w ramach jednego gospodarstwa za odrębnych podatników VAT, pod warunkiem, że ich działalność jest prowadzona samodzielnie, we własnym imieniu, na własny rachunek i na własną odpowiedzialność, ponosząc ryzyko gospodarcze. NSA uchylił zaskarżony wyrok WSA i decyzję organu, wskazując, że organy podatkowe nie zbadały tych kwestii, a jedynie automatycznie wykluczyły status skarżącej jako odrębnego podatnika VAT. Sprawa została przekazana do ponownego rozpoznania organowi podatkowemu, który będzie musiał ustalić, czy skarżąca mogła występować jako samodzielny podatnik VAT.

Asystent AI do analizy prawnej

Przeanalizuj tę sprawę w kontekście orzecznictwa, przepisów i doktryny. Uzyskaj pogłębioną analizę, projekt pisma lub odpowiedź na pytanie prawne.

Analiza orzecznictwa Badanie przepisów Odpowiedzi na pytania Drafting pism
Wypróbuj Asystenta AI

Zagadnienia prawne (3)

Odpowiedź sądu

Tak, jeśli ich działalność jest prowadzona samodzielnie, we własnym imieniu, na własny rachunek i na własną odpowiedzialność, ponosząc ryzyko gospodarcze.

Uzasadnienie

NSA oparł się na wyroku TSUE C-697/20, który stwierdził, że wykluczenie możliwości uznania małżonków za odrębnych podatników VAT jest niezgodne z dyrektywą VAT, chyba że jest to konieczne do przeciwdziałania ryzyku nadużyć i oszustw, czego organy muszą dowieść w konkretnej sytuacji.

Rozstrzygnięcie

Decyzja

uchylono_decyzję

Przepisy (10)

Główne

p.p.s.a. art. 145 § 1 pkt 1 lit a i c

Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

Podstawa do uchylenia zaskarżonego wyroku i decyzji.

p.p.s.a. art. 188

Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

Podstawa do uchylenia zaskarżonego wyroku w całości.

u.p.t.u. art. 108 § 1

Ustawa z dnia 11 marca 2004 r. o podatku od towarów i usług

Dotyczy obowiązku zapłaty podatku z wystawionych faktur.

Pomocnicze

u.p.t.u. art. 2 § pkt 15

Ustawa z dnia 11 marca 2004 r. o podatku od towarów i usług

Definicja działalności rolniczej.

u.p.t.u. art. 2 § pkt 21

Ustawa z dnia 11 marca 2004 r. o podatku od towarów i usług

Definicja usług rolniczych.

u.p.t.u. art. 96 § § 1 i 2

Ustawa z dnia 11 marca 2004 r. o podatku od towarów i usług

Dotyczy zgłoszenia rejestracyjnego.

u.p.t.u. art. 15 § ust. 1 i 4

Ustawa z dnia 11 marca 2004 r. o podatku od towarów i usług

Dotyczy statusu podatnika VAT.

u.s.d.g. art. 2

Ustawa z dnia 2 lipca 2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej

Dotyczy definicji działalności gospodarczej.

u.s.d.g. art. 3 § ust. 1

Ustawa z dnia 2 lipca 2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej

Dotyczy swobody prowadzenia działalności gospodarczej.

O.p. art. 2a

Ordynacja podatkowa

Zasada rozstrzygania wątpliwości na korzyść podatnika.

Argumenty

Skuteczne argumenty

Małżonkowie prowadzący wspólne gospodarstwo rolne mogą być odrębnymi podatnikami VAT, jeśli ich działalność jest prowadzona samodzielnie. Automatyczne wykluczenie możliwości rejestracji jednego z małżonków jako czynnego podatnika VAT jest niezgodne z prawem UE, jeśli nie wykazano ryzyka nadużyć. Usługi wspomagające produkcję rolną mogą być uznane za działalność pozarolniczą prowadzoną odrębnie.

Odrzucone argumenty

Stanowisko organów podatkowych i WSA, że w ramach jednego gospodarstwa rolnego nie mogą funkcjonować dwaj odrębni podatnicy VAT. Argumentacja organów oparta na automatycznym wykluczeniu statusu podatnika VAT dla skarżącej z uwagi na status męża.

Godne uwagi sformułowania

NSA oparł swoje rozstrzygnięcie na wyroku TSUE w sprawie C-697/20. Małżonkowie prowadzący działalność rolniczą w ramach jednego gospodarstwa przy wykorzystaniu majątku objętego małżeńską wspólnością majątkową za odrębnych podatników VAT należy uznać wówczas, gdy działalność ta jest prowadzona w sposób samodzielny, to znaczy jeżeli dana osoba działa we własnym imieniu, na własny rachunek i na własną odpowiedzialność, sama ponosząc ryzyko gospodarcze związane z prowadzeniem swojej działalności. Praktyka państwa członkowskiego, która wyklucza możliwość uznania małżonków prowadzących działalność rolniczą w ramach jednego gospodarstwa przy wykorzystaniu majątku objętego małżeńską wspólnością majątkową za odrębnych podatników VAT, jest co do zasady niezgodna z Dyrektywą VAT.

Skład orzekający

Ryszard Pęk

przewodniczący

Zbigniew Łoboda

sprawozdawca

Mariusz Golecki

członek

Informacje dodatkowe

Wartość precedensowa

Siła: Wysoka

Powoływalne dla: "Ustalenie, że małżonkowie prowadzący wspólne gospodarstwo rolne mogą być odrębnymi podatnikami VAT, jeśli ich działalność jest prowadzona samodzielnie."

Ograniczenia: Konieczność indywidualnego badania samodzielności działalności i ryzyka nadużyć w każdym przypadku.

Wartość merytoryczna

Ocena: 8/10

Sprawa dotyczy ważnej kwestii podatkowej dla rolników i przedsiębiorców prowadzących działalność w ramach wspólnoty majątkowej, a jej rozstrzygnięcie opiera się na kluczowym wyroku TSUE, co czyni ją istotną dla prawników i przedsiębiorców.

Małżonkowie mogą być odrębnymi podatnikami VAT, nawet prowadząc wspólne gospodarstwo rolne – kluczowe orzeczenie NSA!

Sektor

rolnictwo

Asystent AI dla prawników

Twój asystent do analizy prawnej

Zadaj pytanie prawne, zleć analizę orzecznictwa i przepisów, lub poproś o projekt pisma — AI przeszuka ponad 1,4 mln orzeczeń i aktualne akty prawne.

Analiza orzecznictwa i przepisów
Drafting pism i dokumentów
Odpowiedzi na pytania prawne
Pogłębiona analiza z doktryny

Powiązane tematy

Pełny tekst orzeczenia

Oryginał, niezmieniony
I FSK 639/18 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2024-12-18
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2018-03-28
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Mariusz Golecki
Ryszard Pęk /przewodniczący/
Zbigniew Łoboda /sprawozdawca/
Symbol z opisem
6110 Podatek od towarów i usług
Hasła tematyczne
Podatek od towarów i usług
Sygn. powiązane
III SA/Wa 1797/16 - Wyrok WSA w Warszawie z 2017-07-07
Skarżony organ
Dyrektor Izby Skarbowej
Treść wyniku
Uchylono zaskarżony wyrok i decyzję II instancji
Powołane przepisy
Dz.U. 2016 poz 718
art. 145 par. 1  pkt 1 lit a i c, art. 188
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity
Dz.U.UE.L 2006 nr 347 poz 1 art. 9. art. 295, art. 296
Dyrektywa Rady z dnia  28 listopada 2006 r. Nr 2006/112/WE w sprawie wspólnego systemu podatku od wartości dodanej
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący - Sędzia NSA Ryszard Pęk, Sędzia NSA Zbigniew Łoboda (sprawozdawca), Sędzia NSA Mariusz Golecki, Protokolant Nikola Szymonik, po rozpoznaniu w dniu 18 grudnia 2024 r. na rozprawie w Izbie Finansowej skargi kasacyjnej M. W. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 7 lipca 2017 r., sygn. akt III SA/Wa 1797/16 w sprawie ze skargi M. W. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w Warszawie z dnia 29 kwietnia 2016 r., nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług za okresy rozliczeniowe od stycznia 2011 r. do sierpnia 2015 r. 1) uchyla zaskarżony wyrok w całości, 2) uchyla decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w Warszawie z dnia 29 kwietnia 2016 r. nr [...], 3) zasądza od Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Warszawie na rzecz M. W. kwotę 2.757 (słownie: dwa tysiące siedemset pięćdziesiąt siedem) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania za obie instancje.
Uzasadnienie
Wyrokiem z dnia 7 lipca 2017 r., sygn. akt III SA/Wa 1797/16, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, po rozpoznaniu sprawy ze skargi M. W. (dalej: "skarżąca" lub "strona") na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w Warszawie (dalej: "DIAS") z dnia 29 kwietnia 2016 r. w przedmiocie podatku od towarów i usług za okresy rozliczeniowe od stycznia 2011 r. do sierpnia 2015 r., na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2016 r., poz. 718 z późń. zm., dalej – "p.p.s.a.") – oddalił skargę.
Z uzasadnienia wyroku wynika, że postanowieniem z dnia 12 stycznia 2016 r., Naczelnik Urzędu Skarbowego w S. (dalej: "NUS") wszczął z urzędu postępowanie podatkowe w stosunku do skarżącej, w zakresie dotyczącym rozliczenia podatku od towarów i usług za miesiące od stycznia 2011 r. do sierpnia 2015 r. Organ podatkowy wskazał, iż strona świadcząc usługi rolnicze (zgłoszone jako przedmiot działalności gospodarczej), w sytuacji gdy jej mąż jest zarejestrowany jako czynny podatnik VAT z tytułu stanowiącego małżeńską wspólność majątkową gospodarstwa rolnego, nie nabyła skutecznie statusu podatnika VAT czynnego. W związku z powyższym organ pierwszej instancji uznał, że skarżącej nie przysługiwało prawo do obniżenia podatku należnego o podatek naliczony wynikający z faktur dotyczących m.in. nabycia usług księgowych, usług telekomunikacyjnych oraz dokumentujących zakup oleju napędowego, a skoro strona wystawiła we wskazanym okresie rozliczeniowym 13 faktur VAT, do czego nie była uprawniona, organ uznał, że jest ona zobowiązana do zapłaty wykazanego w nich podatku. W konsekwencji decyzją z dnia 3 lutego 2016 r., NUS określił stronie wysokość nadwyżki podatku naliczonego nad należnym do przeniesienia na następny okres rozliczeniowy za okres od stycznia 2011 r. do sierpnia 2015 r. w łącznej kwocie w wysokości 0,00 zł oraz kwotę do zapłaty na podstawie art. 108 ust. 1 ustawy z dnia 11 marca 2004 r. o podatku od towarów i usług (Dz. U. Nr 54, poz. 535 z późn. zm. oraz Dz. U. z 2011 r. Nr 177, poz. 1054, z późn. zm., dalej: "u.p.t.u."), za wskazany wyżej okres w łącznej wysokości 5.078 zł.
Nie zgadzając się z powyższym rozstrzygnięciem strona wniosła odwołanie podnosząc, że decyzja narusza przepisy o swobodzie działalności gospodarczej oraz przepisy prawa unijnego jak i aktów krajowych w zakresie wdrożenia Programu Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2007-2013.
W wyniku rozpatrzenia wniesionego odwołania DIAS decyzją z dnia 29 kwietnia 2016 r. utrzymał w mocy decyzję organu pierwszej instancji.
DIAS uznał, że w przedmiotowej sprawie nie budziło wątpliwości, iż to mąż strony w dniu 31 maja 2004 r. dokonał zgłoszenia rejestracyjnego w zakresie podatku od towarów i usług VAT-R, w którym wskazał rezygnację ze zwolnienia o którym mowa w art. 113 ust. 1 lub 9 u.p.t.u. od dnia 1 czerwca 2004 r. i jest czynnym podatnikiem VAT z tytułu prowadzonej działalności rolniczej i rozlicza się na zasadach ogólnych. Strona nie może posiadać odrębnego statusu podatnika z tytułu działalności rolniczej. Organ odwoławczy nie podzielił stanowiska strony, iż zgłoszona przez nią działalność nie była działalnością rolniczą lecz inną działalnością gospodarczą.
Z powyższym rozstrzygnięciem DIAS strona nie zgodziła się i wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. W skardze zarzucono zarówno naruszenie przepisów postępowania jak i prawa materialnego.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując swoje wcześniejsze stanowisko w sprawie oraz uznając zarzuty skargi za niezasadne.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie uznał, że skarga nie była zasadna.
Zdaniem Sądu, nie budziło wątpliwości, iż mąż skarżącej w 2004 r. dokonał zgłoszenia rejestracyjnego i jest czynnym podatnikiem VAT z tytułu prowadzonej działalności rolniczej i rozlicza się na zasadach ogólnych, a zatem on też ma status podatnika VAT z tytułu prowadzenia działalności rolniczej z gospodarstwa rolnego stanowiącego współwłasność małżonków. Przyjęcie stanowiska skarżącej oznaczałoby, że w ramach już funkcjonującego gospodarstwa rolnego działałoby drugie gospodarstwo, a ponadto w ramach istniejącego gospodarstwa byłoby dwóch podatników, którzy samodzielnie dokonywaliby rozliczeń podatku VAT, a taka konstrukcja prawna, w ocenie Sądu, nie jest dopuszczalna na gruncie obowiązujących przepisów prawa.
Sąd nie zgodził się, jakoby zgłoszona przez stronę działalność nie była działalnością rolniczą, lecz inną działalnością, odrębnym bytem gospodarczym. Skarżąca dokonując zgłoszenia jako przeważający rodzaj działalności gospodarczej wskazała działalność usługową wspomagającą produkcję roślinną. Powyższa działalność, w świetle art. 2 pkt 15 u.p.t.u., jest działalnością rolniczą, a zatem słusznie organy przyjęły, że skarżąca, podobnie jak jej mąż prowadzi ten sam rodzaj działalności.
Zdaniem Sądu, z akt sprawy bezspornie wynika, że skarżąca jako współwłaściciel gospodarstwa rolnego, jest rolnikiem w rozumieniu przepisów wspólnotowych, dlatego też świadczone przez nią usługi należy zaliczyć do usług rolniczych w rozumieniu u.p.t.u., a oceny tej nie mogła zmienić kwestia, że skarżąca otrzymała wsparcie przy rozpoczęciu prowadzenia działalności gospodarczej, w ramach wsparcia rozwoju obszarów wiejskich przez Europejski Fundusz Rolny na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich. Przepisy ustaw podatkowych (u.p.t.u.) jednoznacznie wskazują, że świadczenie usług rolniczych nie jest odrębną od prowadzenia gospodarstwa rolnego, rodzajem działalności gospodarczej.
Od powyższego wyroku skarżąca wywiodła skargę kasacyjną, zaskarżając wyrok ów w całości i domagając się jego uchylenia w całości i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu Warszawie oraz zasądzenia na jej rzecz zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.
Zaskarżonemu wyrokowi na zasadzie art. 174 pkt. 1 p.p.s.a. zarzucono naruszenie prawa materialnego tj.:
1. art. 2 pkt. 15 w zw. z art. 2 pkt. 21 u.p.t.u. poprzez jego błędną wykładnię i zastosowanie skutkujące przyjęciem, iż skarżąca w kontrolowanym okresie świadczyła usługi rolne w ramach gospodarstwa rolnego małżonków, zamiast usług pozarolniczych świadczonych na podstawie wpisu do CEIDG;
2. art. 96 § 1 i 2 w związku z art. 15 ust. 1 i 4 u.p.t.u. poprzez błędną ocenę stanu prawnego i faktycznego skutkującego uznaniem braku możliwości dokonania zgłoszenia rejestracyjnego VAT żony rolnika podatnika VAT prowadzącego gospodarstwo rolne w zakresie jej odrębnej działalności pozarolniczej wpisanej do CEIDG;
3. art. 108 u.p.t.u. poprzez błędną, rozszerzającą interpretację i zastosowanie tego przepisu także wobec transakcji (świadczonych usług) skarżącej, które to usługi niewątpliwie miały miejsce i w chwili ich świadczenia były wykonywane przez skarżącą, jako czynnego podatnika VAT;
4. art. 295 ust. 1 pkt. 5 dyrektywy Rady WE, przez błędną jego wykładnię i zastosowanie skutkujące uznaniem za usługi rolnicze świadczone w ramach gospodarstwa rolnego także usług pozarolniczych wykonywanych w prowadzonej przez skarżącą pozarolniczej działalności gospodarczej sprzętem nienależącym do gospodarstwa rolnego skarżącej i jej męża. Jednocześnie Sąd pierwszej instancji dokonując oceny prawnej art. 295 ust. 1 dyrektywa Rady 2006/112/WE dokonał w istocie nieuprawnionej, rozszerzającej interpretacji, skutkującej wyrażeniem uproszczonego poglądu, iż zakres usług wspomagających produkcję rolną może być uznany za działalność pozarolniczą jedynie wówczas, kiedy usługi te świadczy inna osoba niż rolnik;
5. art. 2a O.p. poprzez nie uwzględnienie po stronie obowiązków ciążących na organach podatkowych, rozstrzygania niedających się usunąć wątpliwości interpretacyjnych na korzyść skarżącej. Sąd pierwszej instancji nie zbadał przesłanek do zastosowania tego przepisu;
6. art. 2 i 3 ust. 1 ustawy z dnia 2 lipca 2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej (Dz.U. z 2004 r., Nr 173, poz. 1808 z późn. zm.) poprzez uznanie, iż usługi wspomagające produkcję rolną mogą być świadczone wyłącznie w ramach gospodarstwa rolnego i nie mogą być przedmiotem działalności gospodarczej, tzw. pozarolniczej prowadzonej na podstawie wpisu do CEIDG.
Z kolei na podstawie z art. 174 pkt 2 p.p.s.a., strona zarzuciła naruszenie przepisów postępowania, które to uchybienie miało istotny wpływ na wynik sprawy tj.:
7. art. 141 § 4 p.p.s.a poprzez:
- nierozpatrzenie przez Sąd pierwszej instancji czy wystąpiły przesłanki z art. 2a O.p., które zobowiązywałyby organy podatkowe do zastosowania tego przepisu na korzyść skarżącej,
- niewskazanie w uzasadnieniu wyroku podstawy prawnej do twierdzenia, iż usługi wspomagające produkcję rolną mogą być uznane za działalność pozarolniczą wyłącznie wówczas, kiedy byłyby świadczone przez podatnika nie mającego statusu rolnika ryczałtowego. Uzasadnienie zaskarżonego wyroku nie wskazuje czy Sąd pierwszej instancji prezentując taki pogląd prawny wywodzi go z prawa krajowego czy przepisów Dyrektywy 2006/112/WE,
- brak zbadania przesłanek do przyjęcia tezy prezentowanej przez organy podatkowe, jakoby Skarżąca dokonała prawnie nieskutecznej rejestracji jako podatnika VAT, oraz brak uzasadnienia prawnego takiego stanowiska organów podatkowych, które Sąd I instancji zaaprobował jako zgodne z prawem,
- pominięcie jako dopuszczalnej podstawy prawnej wyrokowania przepisów ustawy o swobodzie działalności gospodarczej, której postanowienia należało wziąć pod uwagę w ramach wykładni systemowej, której posiłkowe zastosowanie uzasadniona specyfika rozpatrywanej sprawy,
- niedokonanie oceny prawnej porównawczej odmienności definicji usług rolnych i gospodarstwa rolnego zawartych w art. 295 ust. 1 pkt. 5 Dyrektywy 2006/112/WE oraz przepisów krajowych w tym zakresie tj. art. 2 pkt, 16 (gospodarstwo rolne) i 21 (usługi rolne) w celu dokonania oceny, czy wystąpiły przesłanki nienależytej implementacji, co uprawniałoby skarżącą do wywodzenia swoich praw bezpośrednio z przepisów ww. Dyrektywy.
Organ podatkowy nie skorzystał z uprawnienia do wniesienia odpowiedzi na skargę kasacyjną.
Na rozprawie w dniu 8 marca 2022 r. Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 125 § 1 pkt 1 w zw. z art. 193 p.p.s.a. postanowił o zawieszeniu postępowania sądowego do czasu rozstrzygnięcia pytania prejudycjalnego przez TSUE w sprawie o sygn. akt I FSK 2024/17.
Z kolei postanowieniem z dnia 22 listopada 2023 r. Naczelny Sąd Administracyjny podjął zawieszone postępowanie wskazując, że w dniu 22 marca 2023 r. TSUE wydał wyrok w sprawie C-697/17, odpowiadając na pytanie prejudycjalne Naczelnego Sądu Administracyjnego w postanowieniu z dnia 22 lipca 2020, sygn. akt I FSK 2024/17.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Skarga kasacyjna była zasadna.
Wstępnie trzeba przypomnieć, że zgodnie z art. 183 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, z urzędu biorąc pod rozwagę tylko nieważność postępowania. W niniejszej sprawie nie stwierdzono żadnej z przesłanek nieważności wymienionych w § 2 art. 183 p.p.s.a. Podobnie w trybie tym nie ujawniono podstaw do odrzucenia skargi ani umorzenia postępowania przed sądem pierwszej instancji, które obligowałyby Naczelny Sąd Administracyjny do wydania postanowienia przewidzianego w art. 189 p.p.s.a. (por. uchwała NSA z 8 grudnia 2009 r., sygn. akt II GPS 5/09).
W przedmiotowej sprawie kluczowe znaczenie dla rozstrzygnięcia ma przywołany powyżej wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 24 marca 2022 r. w sprawie C-697/20, z uwagi na który postępowanie sądowe pozostawało zawieszone. W wyroku tym Trybunał stwierdził, że art. 9, art. 295 i art. 296 dyrektywy VAT należy interpretować w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie praktyce państwa członkowskiego, która wyklucza możliwość uznania małżonków prowadzących działalność rolniczą w ramach jednego gospodarstwa przy wykorzystaniu majątku objętego małżeńską wspólnością majątkową za odrębnych podatników VAT, w przypadku gdy każde z tych małżonków prowadzi działalność gospodarczą w sposób samodzielny; nie stoją one na przeszkodzie temu, by w okolicznościach, w których małżonkowie prowadzą tę działalność rolniczą w ramach systemu ryczałtowego dla rolników, wybór przez jedno z małżonków opodatkowania prowadzonej przez nie działalności na zasadach ogólnych VAT powodował utratę przez drugie z nich statusu rolnika ryczałtowego, jeżeli po zbadaniu konkretnej sytuacji skutek ten okaże się konieczny w celu przeciwdziałania ryzyku nadużyć i oszustw, którego nie można wykluczyć poprzez przedstawienie przez małżonków odpowiednich dowodów, lub jeżeli prowadzenie tej działalności przez owych małżonków w sposób samodzielny i tak, że każde z nich czyni to na podstawie zasad ogólnych VAT, nie powoduje trudności administracyjnych w porównaniu z sytuacją współistnienia po stronie wspomnianych małżonków dwóch różnych statusów.
Trybunał w motywach powołanego wyroku zanalizował przede wszystkim, czy wykluczona jest możliwość uznania małżonków prowadzących działalność rolniczą w ramach jednego gospodarstwa przy wykorzystaniu majątku objętego małżeńską wspólnością majątkową za odrębnych podatników VAT, także w tym przypadku, gdy możliwe jest wyodrębnienie majątku, który każde z małżonków wykorzystuje na potrzeby własnej działalności. W tym względzie przypomniał, że z dotychczasowego orzecznictwa wynika, że osoba prowadząca działalność rolniczą w ramach gospodarstwa, które posiada wraz z małżonkiem w ramach małżeńskiej wspólności majątkowej, ma status podatnika w rozumieniu art. 9 ust. 1 dyrektywy VAT, gdy działalność ta jest prowadzona w sposób samodzielny, to znaczy jeżeli dana osoba działa we własnym imieniu, na własny rachunek i na własną odpowiedzialność, sama ponosząc ryzyko gospodarcze związane z prowadzeniem swojej działalności (pkt 24 uzasadnienia wyroku).
TSUE podkreślił również, że co do zasady nie jest zgodna z Dyrektywą VAT praktyka państwa członkowskiego, która wyklucza możliwość uznania małżonków prowadzących działalność rolniczą w ramach jednego gospodarstwa przy wykorzystaniu majątku objętego małżeńską wspólnością majątkową za odrębnych podatników VAT (pkt 29 uzasadnienia wyroku). Jak zauważył jednak Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej "sprawę w postępowaniu głównym wyróżnia jednak to, że jedno z małżonków prowadzi swoją działalność na podstawie zasad ogólnych VAT, podczas gdy drugie z nich zamierza pozostać w ramach systemu ryczałtowego dla rolników. Należy zatem zbadać, czy państwo członkowskie w celu uniknięcia współistnienia po stronie małżonków dwóch różnych statusów może przewidzieć, że rezygnacja przez jedno z małżonków z systemu ryczałtowego dla rolników skutkuje utratą przez drugie z nich statusu rolnika ryczałtowego" (pkt 30 uzasadnienia wyroku).
Jednocześnie Trybunał podkreślił, że zwalczanie oszustw podatkowych, unikania opodatkowania i ewentualnych nadużyć jest celem, który Dyrektywa VAT uznaje i wspiera. Niemniej za nieproporcjonalną do osiągnięcia celu polegającego na zapobieganiu oszustwom Trybunał uznał praktykę, zgodnie z którą zarejestrowanie się przez jedno z małżonków w charakterze podatnika rozliczającego się na zasadach ogólnych VAT skutkuje w każdej sytuacji utratą przez drugie z nich statusu rolnika ryczałtowego – sprowadza się ostatecznie do ogólnego domniemania oszustwa, które należy uznać za nieproporcjonalne do osiągnięcia celu polegającego na zapobieganiu oszustwom (pkt 32 uzasadnienia wyroku i powołane tam orzecznictwo). Dlatego, jak zauważył dalej Trybunał do właściwego organu podatkowego należy zbadanie, czy w świetle konkretnej sytuacji utrata przez drugie z małżonków statusu rolnika ryczałtowego jest konieczna w celu przeciwdziałania ryzyku nadużyć i oszustw, którego nie można wykluczyć poprzez przedstawienie przez małżonków odpowiednich dowodów wykazujących w szczególności, że każde z nich prowadzi swoją działalność w sposób samodzielny (pkt 33 uzasadnienia wyroku). Dopiero analiza konkretnej sytuacji takiej jak rozpatrywana w postępowaniu głównym wykaże, że prowadzenie przez małżonków działalności rolniczej w ramach jednego gospodarstwa i przy wykorzystaniu majątku objętego małżeńską wspólnością majątkową, w sposób samodzielny i tak, że każde z nich czyni to na podstawie zasad ogólnych VAT, nie powoduje trudności administracyjnych w porównaniu z sytuacją, w której jedno z nich podlegałoby owym zasadom ogólnym, a drugie byłoby objęte systemem ryczałtowym, dane państwo członkowskie może zasadnie postanowić, że rezygnacja przez jedno z małżonków z systemu ryczałtowego skutkuje utratą przez drugie z nich statusu rolnika ryczałtowego (pkt 36 uzasadnienia wyroku).
Z omówionego powyżej wyroku TSUE w sprawie C-697/20 wynika, że małżonków prowadzących działalność rolniczą w ramach jednego gospodarstwa przy wykorzystaniu majątku objętego małżeńską wspólnością majątkową za odrębnych podatników VAT należy uznać wówczas, gdy działalność ta jest prowadzona w sposób samodzielny, to znaczy jeżeli dana osoba działa we własnym imieniu, na własny rachunek i na własną odpowiedzialność, sama ponosząc ryzyko gospodarcze związane z prowadzeniem swojej działalności. Znaczącą, podkreśloną przez TSUE wskazówką tej samodzielności może być okoliczność, że małżonkowie osobno zarządzają środkami przeznaczonymi do prowadzenia hodowli (według stanu faktycznego w sprawie, w której wypowiadał się Trybunał), gdyż hodowle te są odrębne z ekonomicznego, finansowego i organizacyjnego punktu widzenia. Nie ma natomiast znaczenia sama okoliczność, że małżonkowie ci prowadzą swoje działalności w ramach jednego gospodarstwa rolnego, które posiadają w ramach małżeńskiej wspólności majątkowej (pkt 25 uzasadnienia wyroku).
Powyższe wnioski wynikające z wyroku TSUE w sprawie C-697/20 podważają stanowisko zajęte przez organ podatkowy i Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, że okoliczność dokonania zgłoszenia rejestracyjnego przez J. W. i uzyskanie statusu podatnika VAT z tytułu prowadzenia gospodarstwa rolnego, automatycznie wykluczało możliwość uznania skarżącej za podatnika podatku od towarów i usług z tytułu działalności rolniczej. Trybunał uznał bowiem, że z przepisów art. 9, art. 295 i art. 296 dyrektywy VAT nie można wywieść, że państwo członkowskie może w przypadku działalności prowadzonej w ramach gospodarstwa rolnego ograniczyć możliwość zrejestrowania przez daną osobę w charakterze podatnika VAT z tego tylko powodu, że jej małżonek wykorzystuje to samo gospodarstwo na potrzeby swojej własnej działalności podlegającej opodatkowaniu VAT.
W tym stanie rzeczy w przedmiotowej sprawie niezasadnie podważono status skarżącej jako podatnika podatku od towarów usług z tytułu działalności rolniczej tylko z tego powodu, że wcześniej mąż skarżącej został zarejestrowany jako podatnik od towarów i usług z tytułu gospodarstwa rolnego. Ocena tego, czy skarżąca mogła rozliczać się jako podatnik podatku od towarów i usług z tytułu działalności rolniczej wymagała poczynienia ustaleń, czy działalność prowadzi w sposób samodzielny, a mianowicie, czy działa we własnym mieniu, na własny rachunek i własną odpowiedzialność oraz czy sama ponosi ryzyko gospodarcze związane z prowadzeniem tej działalności (art. 9 dyrektywy VAT). Treść zaskarżonej decyzji wskazuje, że kwestie te nie były przedmiotem wypowiedzi organu podatkowego. W ponownie prowadzonym postępowaniu organ zobligowany będzie poczynić ustalenia, które w świetle wyroku TSUE w sprawie C-697/20 pozwolą ocenić, czy skarżąca mogła występować jako podatnik podatku od towarów i usług.
Mając na względzie powyżej przedstawione powody, Naczelny Sąd Administracyjny, uznając, że istota sprawy została dostatecznie wyjaśniona, w oparciu o przepis art. 188 p.p.s.a., uchylił zaskarżony wyrok w całości i na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i lit. c) uchylił zaskarżoną decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Warszawie. Orzeczenie o zwrocie kosztów postępowania za obie instancje miało umocowanie w przepisach art. 200 i art. 203 pkt 1 w zw. z art. 205 § 2 i § 4 p.p.s.a. W ponownie prowadzonym postępowaniu organ podatkowy uwzględni przedstawioną ocenę prawną.
Mariusz Golecki Ryszard Pęk Zbigniew Łoboda
Sędzia NSA Sędzia NSA Sędzia NSA

Potrzebujesz pomocy prawnej?

Asystent AI przeanalizuje Twoje pytanie w oparciu o orzecznictwo, przepisy i doktrynę — jak rozmowa z ekspertem.

Zadaj pytanie Asystentowi AI