I FSK 1452/24

Naczelny Sąd Administracyjny2025-03-06
NSApodatkoweWysokansa
VATprawo do odliczeniaoszustwo VATłańcuch dostawTSUEdobra wiaranależyta starannośćfakturytransakcje niedokonanepostępowanie sądowe

NSA oddalił skargę kasacyjną dotyczącą prawa do odliczenia VAT, uznając, że podatnik nie może powoływać się na prawo unijne w celu obejścia przepisów dotyczących oszustw podatkowych.

Skarga kasacyjna dotyczyła prawa do odliczenia VAT od transakcji, które organy uznały za niedokonane z powodu oszustwa VAT w łańcuchu dostaw. Skarżący zarzucał naruszenie prawa materialnego i procesowego, w tym błędną wykładnię przepisów UE i brak uwzględnienia orzecznictwa TSUE. NSA oddalił skargę, podkreślając, że podatnik nie może powoływać się na prawo unijne w celach nieuczciwych lub stanowiących nadużycie, a prawo do odliczenia VAT może być odmówione, jeśli podatnik wiedział lub powinien był wiedzieć o udziale w oszustwie.

Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznał skargę kasacyjną J.R. od wyroku WSA w Bydgoszczy, który oddalił skargę na decyzję Naczelnika Kujawsko-Pomorskiego Urzędu Celno-Skarbowego w Toruniu. Sprawa dotyczyła prawa do odliczenia podatku od towarów i usług za okres od czerwca do grudnia 2019 r. Skarżący zarzucał Sądowi pierwszej instancji naruszenie prawa materialnego i przepisów postępowania, w tym błędną wykładnię przepisów dotyczących prawa do odliczenia VAT (art. 86 ust. 1 i art. 88 ust. 3a pkt 4 lit. a u.p.t.u.) oraz naruszenie prawa do rzetelnego procesu sądowego w kontekście orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej (TSUE). Argumentował, że prawo do odliczenia nie może być odmówione, jeśli faktycznie nabył towary, a faktury dokumentują czynności niedokonane jedynie z powodu oszustwa VAT w łańcuchu dostaw. Podkreślał, że organy nie uwzględniły orzecznictwa TSUE, które wymaga oceny działań organu z perspektywy rzeczywistej realizacji celów prawa UE. Naczelny Sąd Administracyjny oddalił skargę kasacyjną. Sąd podkreślił, że z orzecznictwa TSUE wynika, iż podatnik nie może powoływać się na normy prawa unijnego w celach nieuczciwych lub stanowiących nadużycie. Jeśli organ podatkowy stwierdzi, że prawo do odliczenia było wykonywane w sposób oszukańczy, jest uprawniony do odmowy jego przyznania. Podatnik, który wiedział lub powinien był wiedzieć o udziale w transakcji wykorzystanej do popełnienia oszustwa VAT, powinien zostać uznany za współsprawcę. Sąd uznał, że argumentacja skarżącego o sprzeczności z prawem UE wywodzenia, że działanie w dobrej wierze i z należytą starannością jest warunkiem koniecznym do odliczenia VAT, jest bezpodstawna. Stwierdził, że skarżący nie zakwestionował ustaleń faktycznych organów, z których wynika, że podmioty wskazane na fakturach nie były rzeczywistymi dostawcami towarów, a transakcje nie odzwierciedlały rzeczywistego przebiegu operacji gospodarczych. W konsekwencji, NSA uznał, że organ prawidłowo zastosował przepisy prawa materialnego i procesowego, uwzględniając orzecznictwo TSUE, a Sąd pierwszej instancji dokonał prawidłowej kontroli zaskarżonego rozstrzygnięcia. Skarga kasacyjna została oddalona, a skarżący obciążony kosztami postępowania.

Asystent AI do analizy prawnej

Przeanalizuj tę sprawę w kontekście orzecznictwa, przepisów i doktryny. Uzyskaj pogłębioną analizę, projekt pisma lub odpowiedź na pytanie prawne.

Analiza orzecznictwa Badanie przepisów Odpowiedzi na pytania Drafting pism
Wypróbuj Asystenta AI

Zagadnienia prawne (2)

Odpowiedź sądu

Tak, prawo do odliczenia VAT może być odmówione, jeśli podatnik wiedział lub powinien był wiedzieć o udziale w transakcji wykorzystanej do popełnienia oszustwa VAT, nawet jeśli formalne przesłanki do odliczenia zostały spełnione.

Uzasadnienie

Sąd oparł się na orzecznictwie TSUE, które dopuszcza odmowę prawa do odliczenia w przypadku udowodnienia na podstawie obiektywnych przesłanek, że podatnik wiedział lub powinien był wiedzieć o udziale w oszustwie VAT. Podkreślono, że podatnik nie może powoływać się na prawo unijne w celach nieuczciwych lub stanowiących nadużycie.

Rozstrzygnięcie

Decyzja

oddalono_skargę

Przepisy (21)

Główne

p.p.s.a. art. 184

Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

Podstawa prawna orzeczenia o oddaleniu skargi kasacyjnej.

u.p.t.u. art. 86 § 1

Ustawa z dnia 11 marca 2004 r. o podatku od towarów i usług

Przepis implementujący prawo UE dotyczące prawa do odliczenia VAT.

u.p.t.u. art. 88 § 3a

Ustawa z dnia 11 marca 2004 r. o podatku od towarów i usług

Przepis określający przypadki, w których prawo do odliczenia VAT nie przysługuje, w tym gdy faktura dokumentuje czynności nierzeczywiste.

u.p.t.u. art. 88 § 3a

Ustawa z dnia 11 marca 2004 r. o podatku od towarów i usług

lit. a

u.p.t.u. art. 86 § 2

Ustawa z dnia 11 marca 2004 r. o podatku od towarów i usług

lit. a

u.p.t.u. art. 86 § 2

Ustawa z dnia 11 marca 2004 r. o podatku od towarów i usług

pkt 1 lit. a

Dz.U. 2004 nr 54 poz 535 art. 86 § 1

Prawo do odliczenia VAT.

Dz.U. 2004 nr 54 poz 535 art. 88 § 3a

lit. a

Dz.U. 2004 nr 54 poz 535 art. 86 § 2

pkt 1 lit. a

Pomocnicze

p.p.s.a. art. 141 § 4

Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

Naruszenie tego przepisu nie zachodzi, gdy sąd odwołał się do orzecznictwa TSUE i wywiódł z niego prawidłowe wnioski, a zarzuty skarżącego są ogólnikowe.

p.p.s.a. art. 145 § 1

Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

Zastosowanie tego przepisu wymaga oceny, czy sąd pierwszej instancji naruszył prawo materialne lub procesowe.

o.p. art. 210 § 4

Ordynacja podatkowa

Dotyczy obowiązku wyjaśnienia przez organ powodów zastosowania regulacji szczególnych.

o.p. art. 120

Ordynacja podatkowa

Zasada działania organów podatkowych.

o.p. art. 121 § 1

Ordynacja podatkowa

Zasada prowadzenia postępowania w sposób budzący zaufanie do organów.

o.p. art. 122

Ordynacja podatkowa

Obowiązek podejmowania wszelkich niezbędnych działań dowodowych.

o.p. art. 187 § 1

Ordynacja podatkowa

Obowiązek zebrania i wyczerpującego rozpatrzenia materiału dowodowego.

o.p. art. 191

Ordynacja podatkowa

Zasada swobodnej oceny dowodów.

p.u.s.a. art. 1 § 1

Ustawa z dnia 11 marca 2004 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych

Zakres kognicji sądów administracyjnych.

p.u.s.a. art. 1 § 2

Ustawa z dnia 11 marca 2004 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych

Zakres kognicji sądów administracyjnych.

Konstytucja RP art. 91 § 3

Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej

Hierarchia źródeł prawa w Polsce, w tym pierwszeństwo prawa UE.

Dz.U. 2024 poz 935 art. 141 § 4

Dotyczy uzasadnienia wyroku sądu pierwszej instancji.

Argumenty

Odrzucone argumenty

Naruszenie prawa materialnego poprzez błędną wykładnię art. 86 ust. 1 i art. 88 ust. 3a pkt 4 lit. a u.p.t.u. polegającą na uznaniu, iż prawo do odliczenia nie może powstać od dostaw dokonanych przez podmiot dopuszczający się oszustwa VAT. Naruszenie prawa materialnego poprzez błędne zastosowanie art. 88 ust. 3a pkt 4 lit. a u.p.t.u., pomimo że Skarżący faktycznie nabył sporne towary od wskazanego dostawcy, a zatem nie można było twierdzić, iż dokumentująca te zdarzenia faktura VAT opisuje czynności niedokonane. Naruszenie prawa materialnego poprzez błędne przyjęcie wzorca kontroli działania Organu, polegające na odstąpieniu od przeprowadzenia zgodności treści ustawy krajowej z treścią wspólnotowego systemu podatku VAT oraz bez dokonania oceny działania Organu z perspektywy rzeczywistej realizacji celów określonych normami prawa Unii. Naruszenie prawa materialnego poprzez błędne przyjęcie, iż w sprawie nie wystąpił przedmiot ochrony art. 17 KPP UE i art. 1 Protokołu Nr 1 EKPCz, co doprowadziło do błędnego przyjęcia, iż Organ nie był związany wymogami określonymi orzecznictwem ETPCz w zakresie dopuszczalnej ingerencji w mienie. Naruszenie przepisów postępowania poprzez nieuchylenie decyzji, pomimo że Organ nie wyjaśnił powodów, dla których zastosował regulację o charakterze wyjątku oraz o charakterze sankcji administracyjnej (art. 210 § 4 o.p.). Naruszenie przepisów postępowania poprzez nieuchylenie decyzji, pomimo że Organ nie przestrzegał wiążącego orzecznictwa TSUE, zarówno w zakresie warunków kształtujących prawo do odliczenia, jak i dopuszczalności korekty rozliczeń nabywcy ze względu na oszustwo w łańcuchu dostaw (art. 120, 121 § 1 o.p.). Naruszenie przepisów postępowania poprzez nieuchylenie decyzji, w której Organ prowadził postępowanie dowodowe w sposób oczywiście prowadzący do uczynienia bezprzedmiotowym wiążącego orzecznictwa TSUE w zakresie materialnych i formalnych przesłanek prawa do odliczenia (art. 122, 187 § 1, 191 o.p.). Naruszenie art. 141 § 4 p.p.s.a. poprzez nie odniesienie się do argumentacji Skarżącego, powoływanej w skardze za orzecznictwem TSUE oraz sporządzenie uzasadnienia w sposób wewnętrznie sprzeczny.

Godne uwagi sformułowania

Podsądni nie mogą powoływać się na normy prawa wspólnotowego [unijnego] w celach nieuczciwych lub stanowiących nadużycie. Jeżeli organ podatkowy stwierdzi, że prawo do odliczenia było wykonywane w sposób oszukańczy, jest on uprawniony do wystąpienia, z mocą wsteczną, z wnioskiem o dokonanie zwrotu odliczonych kwot. Podatnik, który wiedział lub powinien był wiedzieć o tym, że nabywając towar, uczestniczył w transakcji wykorzystanej do popełnienia oszustwa w VAT, dla celów szóstej dyrektywy (dyrektywy 112) powinien zostać uznany za osobę biorącą udział w tym oszustwie, bez względu na to, czy czerpie on korzyści z odsprzedaży dóbr. Jeżeli podmiot gospodarczy podjął wszelkie działania, jakich można od niego w sposób uzasadniony oczekiwać, w celu upewnienia się, że transakcje, w których uczestniczy, nie wiążą się z przestępstwem, czy to w zakresie VAT, czy w innej dziedzinie, może on domniemywać legalność tych transakcji bez ryzyka utraty prawa do odliczenia naliczonego VAT.

Skład orzekający

Arkadiusz Cudak

przewodniczący

Dominik Mączyński

sprawozdawca

Izabela Najda-Ossowska

członek

Informacje dodatkowe

Wartość precedensowa

Siła: Wysoka

Powoływalne dla: "Potwierdzenie stanowiska NSA w zakresie odmowy prawa do odliczenia VAT w przypadku udowodnionego oszustwa VAT w łańcuchu dostaw, nawet jeśli podatnik twierdzi, że działał w dobrej wierze."

Ograniczenia: Orzeczenie dotyczy specyficznej sytuacji, w której organy podatkowe skutecznie wykazały brak rzeczywistego charakteru transakcji i udział podatnika w oszustwie VAT. Wymaga indywidualnej oceny, czy podatnik podjął wszelkie uzasadnione działania w celu upewnienia się o legalności transakcji.

Wartość merytoryczna

Ocena: 7/10

Sprawa dotyczy powszechnego problemu oszustw VAT i prawa do odliczenia, z silnym odniesieniem do orzecznictwa TSUE, co czyni ją istotną dla praktyków prawa podatkowego.

Oszustwo VAT w łańcuchu dostaw: Czy dobra wiara wystarczy, by odliczyć podatek?

Dane finansowe

WPS: 4050 PLN

Asystent AI dla prawników

Twój asystent do analizy prawnej

Zadaj pytanie prawne, zleć analizę orzecznictwa i przepisów, lub poproś o projekt pisma — AI przeszuka ponad 1,4 mln orzeczeń i aktualne akty prawne.

Analiza orzecznictwa i przepisów
Drafting pism i dokumentów
Odpowiedzi na pytania prawne
Pogłębiona analiza z doktryny

Powiązane tematy

Pełny tekst orzeczenia

Oryginał, niezmieniony
I FSK 1452/24 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2025-03-06
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2024-08-02
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Arkadiusz Cudak /przewodniczący/
Dominik Mączyński /sprawozdawca/
Izabela Najda-Ossowska
Symbol z opisem
6110 Podatek od towarów i usług
Hasła tematyczne
Podatek od towarów i usług
Sygn. powiązane
I SA/Bd 703/23 - Wyrok WSA w Bydgoszczy z 2024-02-21
Skarżony organ
Naczelnik Urzędu Celno-Skarbowego
Treść wyniku
Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy
Dz.U. 2024 poz 935
art. 141 par. 4
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j.)
Dz.U. 2004 nr 54 poz 535
art. 86 ust 1, art. 88 ust. 3a pkt 4 lit. a
Ustawa z dnia 11 marca 2004 r. o podatku od towarów i usług
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Arkadiusz Cudak, Sędzia NSA Izabela Najda-Ossowska, Sędzia WSA del. Dominik Mączyński (sprawozdawca), , po rozpoznaniu w dniu 6 marca 2025 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej skargi kasacyjnej J.R. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy z dnia 21 lutego 2024 r. sygn. akt I SA/Bd 703/23 w sprawie ze skargi J.R. na decyzję Naczelnika Kujawsko-Pomorskiego Urzędu Celno-Skarbowego w Toruniu z dnia 4 października 2023 r. nr 438000-COP.4103.25.2023.4 w przedmiocie podatku od towarów i usług za poszczególne miesiące od czerwca do grudnia 2019 r. 1) oddala skargę kasacyjną, 2) zasądza od J.R. na rzecz Naczelnika Kujawsko-Pomorskiego Urzędu Celno-Skarbowego w Toruniu kwotę 4.050 (cztery tysiące pięćdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.
Uzasadnienie
1. Skarga kasacyjna.
1.1. J.R. reprezentowany przez profesjonalnego pełnomocnika, pismem z dnia 10 maja 2024 r., wniósł skargę kasacyjną od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy z 21 lutego 2024 r., I SA/Bd 703/23. Wyrokiem tym Sąd oddalił skargę na decyzję Naczelnika Kujawsko-Pomorskiego Urzędu Celno-Skarbowego w Toruniu z dnia 4 października 2023 r. w przedmiocie podatku od towarów i usług za poszczególne miesiące od czerwca do grudnia 2019 r.
1.2. Wyrok Sądu pierwszej instancji zaskarżono w całości, zarzucając mu:
I. naruszenie prawa materialnego:
1. Art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (dalej: p.p.s.a.) w zw. z art. 86 ust. 1 oraz ust. 2 pkt 1 lit. a) ustawy o podatku od towarów i usług (dalej: ustawa o PTU) poprzez błędną wykładnię polegającą na uznaniu, iż prawo do odliczenia nie może powstać od dostaw dokonanych przez podmiot dopuszczający się oszustwa VAT, co w konsekwencji doprowadziło do przyjęcia, iż Skarżący nie nabył prawa do odliczenia,
2. Art 145 § 1 pkt 1 lit. a) p.p.s.a. w zw. z art. 88 ust. 3a pkt 4 lit. a) ustawy o PTU poprzez błędne zastosowanie w sprawie, pomimo że Skarżący faktycznie nabył sporne towary od wskazanego dostawcy, a zatem nie można było twierdzić, iż dokumentująca te zdarzenia faktura VAT opisuje czynności niedokonane,
3. Art 145 § 1 pkt 1 lit. a) p.p.s.a. w zw. z art. 1 § 1 oraz § 2 ustawy prawo o ustroju sądów administracyjnych (p.u.s.a.) poprzez błędne przyjęcie wzorca kontroli działania Organu, polegające na odstąpieniu od przeprowadzenia zgodności treści ustawy krajowej z treścią wspólnotowego systemu podatku VAT oraz bez dokonania oceny działania Organu z perspektywy rzeczywistej realizacji celów określonych normami prawa Unii,
4. Art 145 § 1 pkt 1 lit. a) w zw. z art. 17 Karty Praw Podstawowych UE (Karta) w zw. z art. 1 Protokołu Nr 1 do Europejskiej Konwencji Praw Człowieka (EKPCz) poprzez błędne przyjęcie, iż w sprawie nie wystąpił przedmiot ochrony, co w konsekwencji doprowadziło do błędnego przyjęcia, iż Organ nie był związany wymogami określonymi orzecznictwem ETPCz w zakresie dopuszczalnej ingerencji w mienie.
II. naruszenie przepisów postępowania, mających wpływ na wynik sprawy:
1. Art 145 § 1 pkt 1 lit c) p.p.s.a. w zw. z art. 210 § 4 Ordynacji podatkowej poprzez nieuchylenie decyzji, pomimo że Organ nie wyjaśnił powodów, dla których zastosował regulację o charakterze wyjątku oraz o charakterze sankcji administracyjnej,
2. Art 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. w zw. z art. 120 oraz 121 § 1 Ordynacji podatkowej poprzez nieuchylenie decyzji, pomimo że Organ nie przestrzegał wiążącego orzecznictwa TSUE, zarówno w zakresie warunków kształtujących prawo do odliczenia, jak i dopuszczalności korekty rozliczeń nabywcy ze względu na oszustwo w łańcuchu dostaw,
3. Art 145 § 1 pkt 1 lit. c) w zw. z art. 122, art. 187 § 1 oraz art. 191 Ordynacji podatkowej poprzez nieuchylenie decyzji, w której Organ prowadził postępowanie dowodowe w sposób oczywiście prowadzący do uczynienia bezprzedmiotowym wiążącego orzecznictwa TSUE w zakresie materialnych i formalnych przesłanek prawa do odliczenia,
4. Art. 141 § 4 p.p.s.a. poprzez nie odniesienie się do argumentacji Skarżącego, powoływanej w skardze za orzecznictwem TSUE oraz sporządzenie uzasadnienia w sposób wewnętrznie sprzeczny.
1.3. Mając to uwadze wniesiono o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości oraz o zasądzenie kosztów postępowania według norm przepisanych.
2. Odpowiedź na skargę kasacyjną.
Naczelnika Kujawsko-Pomorskiego Urzędu Celno-Skarbowego w Toruniu, reprezentowany przez profesjonalnego pełnomocnika, pismem z dnia 26 lipca 2024 r., stanowiącym odpowiedź na skargę kasacyjną wniósł o oddalenie skargi kasacyjnej oraz o zasądzenie od Skarżącego kasacyjnie na rzecz organu administracji poniesionych niezbędnych kosztów postępowania kasacyjnego z kosztami zastępstwa procesowego według norm przepisanych.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
3. Skarga kasacyjna nie jest zasadna.
4. W skardze kasacyjnej zostały podniesione zarówno zarzuty naruszenia przez Sąd pierwszej instancji prawa materialnego jak i przepisów postępowania. W takim przypadku w pierwszej kolejności rozpoznaniu podlega zarzut naruszenia przepisów postępowania. Dopiero bowiem po przesądzeniu, że stan faktyczny przyjęty przez sąd w zaskarżonym wyroku jest prawidłowy albo nie został dostatecznie podważony, można przejść do skontrolowania procesu subsumcji danego stanu faktycznego pod zastosowany przez sąd pierwszej instancji przepis prawa materialnego. W okolicznościach sprawy poddanej sądowej kontroli w tym postępowaniu stanowisko to jest tym bardziej zasadne, gdyż zarzuty dotyczące naruszenia przepisów prawa materialnego odnoszą się do niezasadnego ich zastosowania, którego powodem jest przekonanie Autora skargi kasacyjnej o wadliwych ustaleniach faktycznych poczynionych przez organy podatkowe.
5.1. Odnosząc się do zarzutów naruszenia przepisów postępowania, należy zauważyć, że wprawdzie w skardze kasacyjnej sformułowano w tym zakresie cztery zarzuty, to jej uzasadnienie nie odnosi do poszczególnych zarzutów, lecz przedstawia w tym zakresie zbiorczą argumentację. Opiera się ona na przekonaniu Autora skargi kasacyjnej o naruszeniu przez Sąd pierwszej instancji prawa podmiotowego Skarżącego do rzetelnego procesu sądowego, wynikającego z art. 47 Karty oraz art. 6 ust. 1 EKPCz. Zdaniem skarżącego naruszenie to wyraża się w zaniechaniu przez Sąd dokonania oceny działania organu poprzez obiektywny wzorzec unijny, a w to miejsce przyjęcie pełnej akceptacji poglądów prawnych organu i nierozpoznanie argumentacji podnoszonej przez Skarżącego, a w szczególności nie odniesienie się do przywoływanych orzeczeń TSUE oraz rozstrzygnięcie sprzeczne z ich normatywną treścią. W skardze kasacyjnej wywiedziono, że Sąd zobowiązany był uwzględnić, iż Organ powołując się na okoliczność oszustwa po stronie dostawców, stosuje wprost i bezpośrednio prawo Unii, a podstawa prawna jego działań wynika z art. 91 ust.3 Konstytucji RP w związku z całym tematycznym ciągiem orzeczniczym TSUE, uszczegóławiającym normatywną treść tego źródła prawa. Sąd winien był zatem, celem zagwarantowania Skarżącemu rzetelnego procesu, weryfikować działania Organu pod kątem oceny, czy powodem odmowy były regulacje prawa wtórnego Unii, czy prawa pierwotnego, to jest, czy Organ zarzucał Skarżącemu bezprawność w kwalifikacji prawnej dokonanych transakcji w świetle postanowień Dyrektywy VAT, prawidłowo implementowanych do ustawy o PTU, czy też odmówił jej prawa do odliczenia jako sankcji za wejście w łańcuch transakcji z elementem oszustwa VAT. W ocenie Skarżącego, w sprawie ma miejsce przypadek czynienia bezprzedmiotowym materialnoprawnego orzecznictwa TSUE w drodze stosowania krajowych przepisów procesowych. Wyraża się to poprzez ocenę wszystkich dowodów w sprawie w sposób powodujący w skutku zmianę prawa materialnego, to jest poprzez kwestionowanie zaistnienia dostawy oraz rzetelności faktur ze względu na uznanie całego łańcucha transakcji za służący wyłącznie nadużyciom w VAT. W rezultacie skarżący podniósł, że sprzeczne z prawem Unii jest wywodzenie, że działanie w dobrej wierze i z należytą starannością stanowi warunek konieczny, aby podatnik mógł wpisać dane zakupy do rejestru VAT i przenieść do deklaracji VAT. Dodatkowo skarżący odwołał się do wyroku C-114/22, wskazując, że potwierdza on pogląd, iż nie może być mowy o niedokonanej transakcji, jeżeli nabyte towary następnie stanowiły przedmiot czynności sprzedażowej. W pkt 48 stwierdzono wprost, iż niezgodna z prawem Unii jest praktyka krajowa, która w odmienny sposób, niż ustalony orzecznictwem TSUE, wprowadza własne kryteria oceny transakcji pozornej, a zatem i niedokonanej. W tym zakresie, w ocenie skarżącego, wyrok ten odnosi się wprost do obu krajowych przepisów, a to dlatego, że w obu przypadkach krajowa praktyka opiera się o fikcję braku transakcji, a nie o fizycznie namacalne i obiektywne fakty zakupu i odsprzedaży towarów. W świetle zatem wyroku C-114/22 nie można przyjąć, iż faktury nabycia Skarżącego odzwierciedlały transakcje niedokonane.
5.2. Przytoczona argumentacja, stanowiąca uzasadnienie podniesionych w skardze kasacyjnej zarzutów, nie zasługuje na aprobatę. Zgodzić się bowiem należy, że art. 86 ust. 1 i art. 88 ust. 3a pkt 4 lit. a) ustawy o PTU, będący podstawą prawną rozstrzygnięcia w tej sprawie, stanowią implementację przepisów wcześniej obowiązującego art. 17 ust. 2 lit. a VI Dyrektywy Rady z dnia 17 maja 1977 r. w sprawie harmonizacji ustawodawstw Państw Członkowskich w odniesieniu do podatków obrotowych - wspólny system podatku od wartości dodanej: ujednolicona podstawa wymiaru podatku (77/388/13WG), (Dz.U.UE.L.77 Nr 145 poz. 1; dalej: "VI Dyrektywa") oraz obecnie obowiązującego art. 168 Dyrektywy 2006/112/WE z dnia 28 listopada 2006 r. w sprawie wspólnego systemu podatku od wartości dodanej (Dz.U.UE seria L z 2006 r. Nr 347 poz. 1; dalej: "Dyrektywa 2006/112"). Powyższy przepis Dyrektywy 2006/112 stanowi, że o ile towary i usługi są używane do celów zawieranych transakcji podlegających opodatkowaniu, podatnik jest uprawniony do odliczenia od podatku, który zobowiązany jest zapłacić, kwot należnego lub zapłaconego podatku od wartości dodanej od towarów lub usług dostarczonych lub które mają być podatnikowi dostarczone przez innego podatnika. Przepis ten jednoznacznie wskazuje, że odliczenie przysługuje jedynie w odniesieniu do podatku powstałego w wyniku czynności wykonanej przez innego podatnika, a dla realizacji tego prawa – stosownie do art. 178 lit. a) tej Dyrektywy – konieczne jest posiadanie faktury wystawionej zgodnie z art. 220-236 i art. 238, 239 i 240 Dyrektywy.
5.3. Należy także podkreślić, że w orzecznictwie TSUE sformułowana została koncepcja dobrej wiary, zasadzająca się na przekonaniu, że zwalczanie oszustw podatkowych, unikania opodatkowania i ewentualnych nadużyć jest celem uznanym i propagowanym przez szóstą dyrektywę (dyrektywę 112 - wyrok TSUE z dnia 6 lipca 2006r. w sprawie Kittel i in., (C-439/04 i C-440/04, EU:C:2006:446), wyrok TSUE z dnia 29 kwietnia 2004r. w sprawie Gemeente Leusden i in., C-487/01 i C-7/02, EU:C:2004:263, pkt 76). Podsądni nie mogą powoływać się na normy prawa wspólnotowego [unijnego] w celach nieuczciwych lub stanowiących nadużycie (pkt 54 i powoływane tam orzecznictwo). Jeżeli organ podatkowy stwierdzi, że prawo do odliczenia było wykonywane w sposób oszukańczy, jest on uprawniony do wystąpienia, z mocą wsteczną, z wnioskiem o dokonanie zwrotu odliczonych kwot i to do sądu krajowego należy stwierdzenie niemożności skorzystania z prawa do odliczenia, jeśli w świetle obiektywnych okoliczności zostanie stwierdzone, że nadużyto tego prawa lub że było ono wykonywane w sposób nieuczciwy. Z orzeczeń tych wynika, że podatnik, który wiedział lub powinien był wiedzieć o tym, że nabywając towar, uczestniczył w transakcji wykorzystanej do popełnienia oszustwa w VAT, dla celów szóstej dyrektywy (dyrektywy 112) powinien zostać uznany za osobę biorącą udział w tym oszustwie, bez względu na to, czy czerpie on korzyści z odsprzedaży dóbr. W rzeczywistości w takiej sytuacji podatnik pomaga sprawcom oszustwa i staje się w konsekwencji jego współsprawcą. Ponadto wykładnia taka, utrudniająca przeprowadzanie stanowiących oszustwo transakcji, będzie stanowić przeszkodę w ich realizowaniu. A zatem stwierdzenie niemożności skorzystania z prawa do odliczenia należy w każdym razie do sądu krajowego, jeśli w świetle obiektywnych okoliczności, w których podatnik wiedział lub powinien był wiedzieć, że nabywając towar, uczestniczył on w transakcji wykorzystanej do popełnienia oszustwa w VAT, nawet gdy rzeczona transakcja spełnia obiektywne kryteria, na których opierają się pojęcie dostaw towarów, które zostały zrealizowane przez podatnika działającego w takim charakterze, oraz pojęcie działalności gospodarczej (por. pkty 56-59 i powoływane tam orzecznictwo). Koncepcja dobrej wiary została rozbudowana w kolejnych orzeczeniach TSUE. W zakresie prawa do odliczenia VAT należy wskazać tutaj na wyroki: z dnia 21 czerwca 2012 r. w sprawie Mahagében kft i Péter Dávid, C-80/11 i C-142/11, EU:C:2012:373; z dnia 6 września 2012 r. w sprawie Gábor Tóth, C-324/11, EU:C:2012:549; z dnia 12 lipca 2012r. w sprawie EMS-Bulgaria Transport OOD, C-284/11, EU:C:2012:458; z dnia 6 grudnia 2012 r. w sprawie Bonik EOOD, C-285/11, EU:C:2012:774; z dnia 31 stycznia 2013 r. w sprawie Stroj trans EOOD, C-642/11, EU:C:2013:54 ; ŁWK – 56 EOOD, C-643/11, EU:C:2013:55; z dnia 20 czerwca 2013r. w sprawie Rodopi-M 91 OOD, C-259/12, EU:C:2013:414; z dnia 13 lutego 2014r. w sprawie "Maks Pen" EOOD, C-18/13, EU:C:2014:69; z dnia 13 marca 2014 r. w sprawie Firin, C-107/13, EU:C:2014:151; z dnia 22 października 2015r. w sprawie STEHCEMP, C-277/14, EU:C:2015:719; z dnia 28 lipca 2016 r., Astone, C-332/15, EU:C:2016:614 i postanowienia z dnia 28 lutego 2013r. w sprawie Forvards V, C-563/11, EU:C:2013:125; z dnia 6 lutego 2014 r. w sprawie Jagiełło, C-33/13, EU:C:2014:184. Wynikają z nich kluczowe wnioski oprócz tych już wyżej wskazanych, że gdy przestępstwo podatkowe jest popełnione przez samego podatnika, to ma to również miejsce, gdy podatnik wiedział lub powinien był wiedzieć, że poprzez nabycie towaru uczestniczył w transakcji związanej z przestępstwem w zakresie VAT. W takich okolicznościach dany podatnik powinien w świetle szóstej dyrektywy (dyrektywy 112) zostać uznany za uczestniczącego w tym przestępstwie, i to niezależnie od tego, czy osiąga on korzyść z odsprzedaży towarów lub wykorzystania usług w ramach opodatkowanych transakcji dokonywanych przez niego na późniejszym etapie obrotu. Natomiast jeżeli określone w szóstej dyrektywie (dyrektywy 112) materialne i formalne przesłanki powstania prawa do odliczenia zostały spełnione, niezgodne z zasadami funkcjonowania prawa do odliczenia przewidzianymi przez tę dyrektywę jest sankcjonowanie odmową możliwości skorzystania z tego prawa podatnika, który nie wiedział i nie mógł wiedzieć, że w ramach danej transakcji dostawca dopuścił się przestępstwa lub że inna transakcja wchodząca w skład łańcucha dostaw, wcześniejsza lub późniejsza w stosunku do tej, której dokonał ów podatnik, została zrealizowana z naruszeniem przepisów o podatku VAT. Jeżeli podmiot gospodarczy podjął wszelkie działania, jakich można od niego w sposób uzasadniony oczekiwać, w celu upewnienia się, że transakcje, w których uczestniczy, nie wiążą się z przestępstwem, czy to w zakresie VAT, czy w innej dziedzinie, może on domniemywać legalność tych transakcji bez ryzyka utraty prawa do odliczenia naliczonego VAT. Podatnikowi można więc odmówić by prawa do odliczenia w razie udowodnienia na podstawie obiektywnych przesłanek, że wiedział on lub powinien był wiedzieć, iż transakcje stanowiące podstawę prawa do odliczenia wiążą się z przestępstwem popełnionym przez dostawcę lub inny podmiot działający na wcześniejszym etapie obrotu. Określenie działań, jakich w konkretnym wypadku można w sposób uzasadniony oczekiwać od podatnika, który zamierza skorzystać z prawa do odliczenia VAT, w celu upewnienia się, że dokonywane przez niego transakcje nie wiążą się z popełnieniem przestępstwa przez podmiot działający na wcześniejszym etapie obrotu, zależy przede wszystkim od okoliczności rozpatrywanego przypadku.
5.4. Mając na uwadze przytoczone orzecznictwo TSUE i wynikające z niego tezy, całkowicie bezpodstawna jest argumentacja skarżącego, który twierdzi, że sprzeczne z prawem Unii jest wywodzenie, że działanie w dobrej wierze i z należytą starannością stanowi warunek konieczny, aby podatnik mógł wpisać dane zakupy do rejestru VAT i przenieść do deklaracji VAT.
5.5. W świetle przedstawionych wyjaśnień, należy zauważyć, że z przedstawionej w skardze kasacyjnej argumentacji nie wynika, by skarżący kwestionował fakt niezgodności podmiotowej faktur, z których wywodził prawo do odliczenia podatku, lecz to, że w takiej sytuacji prawo do odliczenia istnieje. Uzasadnienie skargi kasacyjnej w istocie nie kwestionuje ustaleń faktycznych organów, z których wynika, że transakcje nabycia towarów wykazanych w fakturach wystawionych przez K. Sp. z o.o. oraz N. Sp. z o.o. na rzecz skarżącego nie odzwierciedlają rzeczywistego przebiegu operacji gospodarczych.
5.6. W rezultacie nie można zgodzić się ze skarżącym, że organ prowadził postępowanie dowodowe w sposób oczywiście prowadzący do uczynienia bezprzedmiotowym wiążącego orzecznictwa TSUE w zakresie materialnych i formalnych przesłanek prawa do odliczenia. Przeciwnie, organ uwzględnił w tezy wynikające z orzecznictwa TSUE, wobec czego prawidłowa jest kontrola dokonana w tym zakresie przez Sąd pierwszej instancji. Tym samym wbrew twierdzeniom skarżącego, organ przestrzegał wiążącego orzecznictwa TSUE, zarówno w zakresie warunków kształtujących prawo do odliczenia, jak i dopuszczalności korekty rozliczeń nabywcy ze względu na oszustwo w łańcuchu dostaw. Organ wyjaśnił też wyjaśnił, powody, dla których odmówił skarżącemu prawa do odliczenia podatku wynikającego z zakwestionowanych faktur.
5.7. Na uwzględnienie nie zasługuje też zarzut naruszenia art. 141 § 4 p.p.s.a. Sąd pierwszej instancji odwołał się do orzecznictwa TSUE i wywiódł z niego prawidłowe wnioski dla kontroli zaskarżonego rozstrzygnięcia. W takiej sytuacji nieodniesienie się przez Sąd do fragmentarycznie przytaczanych tez z innych orzeczeń TSUE, nie może stanowić naruszenia art. 141 § 4 p.p.s.a. Należy też wskazać, że poza ogólnikowym stwierdzeniem, że Sąd pierwszej instancji sporządził uzasadnienie w sposób wewnętrznie sprzeczny, skarżący nie wykazał, na czym ta sprzeczność miała polegać i jaki miało to mieć wpływ na wynik sprawy.
6.1. Konsekwencją przedstawionych wyjaśnień jest uznanie za bezzasadne podniesionych w skardze kasacyjnej zarzutów naruszenia przepisów prawa materialnego.
6.2. Wbrew twierdzeniom skarżącego w sprawie nie zostały naruszone art. 86 ust. 1 oraz ust. 2 pkt 1 lit. a) ustawy o PTU. Organ i Sąd pierwszej instancji dokonały prawidłowej wykładni tych przepisów z uwzględnieniem orzecznictwa TSUE. Tym samym nie można zgodzić się z Autorem skargi kasacyjnej, że Sąd pierwszej instancji naruszył art. 1 § 1 oraz § 2 p.u.s.a., tym że przyjął błędny wzorzec kontroli działania Organu, gdyż nie uwzględnił perspektywy rzeczywistej realizacji celów określonych normami prawa Unii. Nie został także naruszony art. 88 ust. 3a pkt 4 lit. a) ustawy o PTU. W ocenie skarżącego przepisy te naruszono poprzez błędne zastosowanie w sprawie, pomimo że skarżący faktycznie nabył sporne towary od wskazanego dostawcy, a zatem nie można było twierdzić, iż dokumentująca te zdarzenia faktura VAT opisuje czynności niedokonane. Argumentacja skarżącego opiera się na założeniu, że skarżący faktycznie nabył sporne towary od wskazanego w fakturze dostawcy. Tymczasem z niezakwestionych skutecznie ustaleń organu wynika, że podmioty wskazane na spornych fakturach - K. Sp. z o.o. oraz N. Sp. z o.o., nie były rzeczywistymi dostawcami towarów. W rezultacie nie doszło do naruszenia art. 17 Karty Praw Podstawowych UE w zw. z art. 1 Protokołu Nr 1 do Europejskiej Konwencji Praw Człowieka. To z orzecznictwa TSUE wynika możliwość pozbawienia podatnika prawa do odliczenia podatku naliczonego, w sytuacji takiej jak ustalona przez organy w sprawie.
7. Z tych względów Naczelny Sąd Administracyjny – uznając, że skarga kasacyjna nie dostarcza uzasadnionych podstaw do uwzględnienia zawartych w niej żądań, działając na podstawie art. 184 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. – Dz. U. z 2024 r., poz. 935) – orzekł, jak w sentencji wyroku.
8. O zwrocie kosztów postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 204 pkt 1 w zw. z art. 205 § 2 p.p.s.a. w zw. z § 14 ust. 1 pkt 2 lit. b) oraz § 14 ust. 1 pkt 1 lit. a) w zw. z § 2 pkt 6 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (t.j. - Dz. U. z 2023 r., poz. 1935).
Sędzia WSA (del.) Sędzia NSA Sędzia NSA
Dominik Mączyński Arkadiusz Cudak Izabela Najda-Ossowska

Potrzebujesz pomocy prawnej?

Asystent AI przeanalizuje Twoje pytanie w oparciu o orzecznictwo, przepisy i doktrynę — jak rozmowa z ekspertem.

Zadaj pytanie Asystentowi AI